Chapter 27: Shankara teaches the yoga that outwits Kala

वायोस्तु पदमाप्नोति योगाकाशसमुद्भवम् ।
तन्मे सर्वं समाचक्ष्व प्रसन्नस्त्वं यदि प्रभो

vāyostu padamāpnoti yogākāśasamudbhavam |
tanme sarvaṃ samācakṣva prasannastvaṃ yadi prabho

पुरा मे सर्वमाख्यातं योगिनां हितकाम्यया ।
कालं जिगाय यस्सम्यग्वायोर्लिंगं यथा भवेत्

purā me sarvamākhyātaṃ yogināṃ hitakāmyayā |
kālaṃ jigāya yassamyagvāyorliṃgaṃ yathā bhavet

तेन ज्ञात्वा दिनं योगी प्राणायामपरः स्थितः ।
स जयत्यागतं कालं मासार्द्धेनैव सुंदरि

tena jñātvā dinaṃ yogī prāṇāyāmaparaḥ sthitaḥ |
sa jayatyāgataṃ kālaṃ māsārddhenaiva suṃdari

हृत्स्थो वायुस्सदा वह्नेर्दीपकस्सोऽनुपावकः ।
स बाह्याभ्यंतरो व्यापी वायुस्सर्वगतो महान्

hṛtstho vāyussadā vahnerdīpakasso'nupāvakaḥ |
sa bāhyābhyaṃtaro vyāpī vāyussarvagato mahān

ज्ञानविज्ञानमुत्साहः सर्वं वायोः प्रवर्तते ।
येनेह निर्जितो वायुस्तेन सर्वमिदं जगत्

jñānavijñānamutsāhaḥ sarvaṃ vāyoḥ pravartate |
yeneha nirjito vāyustena sarvamidaṃ jagat

धारणायां सदा तिष्ठेज्जरामृत्युजिघांसया ।
योगी योगरतः सम्यग्धारणाध्यानतत्परः

dhāraṇāyāṃ sadā tiṣṭhejjarāmṛtyujighāṃsayā |
yogī yogarataḥ samyagdhāraṇādhyānatatparaḥ

लोहकारो यथा भस्त्रामापूर्य्य मुखतो मुने ।
साधयेद्वायुना कर्म तद्वद्योगी समभ्यसेत्

lohakāro yathā bhastrāmāpūryya mukhato mune |
sādhayedvāyunā karma tadvadyogī samabhyaset

देवस्सहस्रके नेत्रपादहस्तसहस्रकः ।
ग्रंथीन्हि सर्वमावृत्य सोऽग्रे तिष्ठेद्दशांगुलम्

devassahasrake netrapādahastasahasrakaḥ |
graṃthīnhi sarvamāvṛtya so'gre tiṣṭheddaśāṃgulam

गायत्रीं शिरसा सार्द्धं जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् ।
त्रिवारमायतप्राणाः प्राणायामस्स उच्यते

gāyatrīṃ śirasā sārddhaṃ japedvyāhṛtipūrvikām |
trivāramāyataprāṇāḥ prāṇāyāmassa ucyate

गतागता निवर्तंते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः ।
अद्यापि न निवर्तंते योगध्यानपरायणाः

gatāgatā nivartaṃte candrasūryādayo grahāḥ |
adyāpi na nivartaṃte yogadhyānaparāyaṇāḥ

शतमब्दं तपस्तप्त्वा कुशाग्रापः पिबेद्द्विजः ।
तदाप्नोति फलं देवि विप्राणां धारणैकया

śatamabdaṃ tapastaptvā kuśāgrāpaḥ pibeddvijaḥ |
tadāpnoti phalaṃ devi viprāṇāṃ dhāraṇaikayā

यो द्विजः कल्यमुत्थाय प्राणायामैकमाचरेत् ।
सर्वं पापं निहंत्याशु ब्रह्मलोकं स गच्छति

yo dvijaḥ kalyamutthāya prāṇāyāmaikamācaret |
sarvaṃ pāpaṃ nihaṃtyāśu brahmalokaṃ sa gacchati

योऽतंद्रितस्सदैकांते प्रणायामपरो भवेत् ।
जरां मृत्युं विनिर्जित्य वायुगः खेचरीति सः

yo'taṃdritassadaikāṃte praṇāyāmaparo bhavet |
jarāṃ mṛtyuṃ vinirjitya vāyugaḥ khecarīti saḥ

सिद्धस्य भजते रूपं कांतिं मेधां पराक्रमम् ।
शौर्यं वायुसमो गत्या सौख्यं श्लाघ्यं परं सुखम्

siddhasya bhajate rūpaṃ kāṃtiṃ medhāṃ parākramam |
śauryaṃ vāyusamo gatyā saukhyaṃ ślāghyaṃ paraṃ sukham

एतत्कथितमशेषं वायोस्सिद्धिं यदाप्नुते योगी ।
यत्तेजसोऽपि लभते तत्ते वक्ष्यामि देवेशि

etatkathitamaśeṣaṃ vāyossiddhiṃ yadāpnute yogī |
yattejaso'pi labhate tatte vakṣyāmi deveśi

स्थित्वा सुखासने स्वे शेते जनवचनहीने तु ।
शशिरवियुतया तेजः प्रकाशयन्मध्यमे देशे

sthitvā sukhāsane sve śete janavacanahīne tu |
śaśiraviyutayā tejaḥ prakāśayanmadhyame deśe

वह्निगतं भ्रूमध्ये प्रकाशते यस्त्वतंद्रितो योगी ।
दीपहीनध्वांत पश्येन्न्यूनमसंशयं लोके

vahnigataṃ bhrūmadhye prakāśate yastvataṃdrito yogī |
dīpahīnadhvāṃta paśyennyūnamasaṃśayaṃ loke

नेत्रे करशाखाभिः किंचित्संपीड्य यत्नतो योगी ।
तारं पश्यन्ध्यायेन्मुहूर्तमर्द्धं तमेकभावोऽपि

netre karaśākhābhiḥ kiṃcitsaṃpīḍya yatnato yogī |
tāraṃ paśyandhyāyenmuhūrtamarddhaṃ tamekabhāvo'pi

ततस्तु तमसि ध्यायन्पश्यते ज्योतिरैश्वरम् ।
श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्

tatastu tamasi dhyāyanpaśyate jyotiraiśvaram |
śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham

भुवोर्मध्ये ललाटस्थं बालार्कसमतेजसम् ।
तं विदित्वा तु कामांगी क्रीडते कामरूपधृक्

bhuvormadhye lalāṭasthaṃ bālārkasamatejasam |
taṃ viditvā tu kāmāṃgī krīḍate kāmarūpadhṛk

कारणप्रशमावेशं परकायप्रवेशनम् ।
अणिमादिगुणावाप्तिर्मनसा चावलोकनम्

kāraṇapraśamāveśaṃ parakāyapraveśanam |
aṇimādiguṇāvāptirmanasā cāvalokanam

दूरश्रवण विज्ञानमदृश्यं बहुरूपधृक् ।
सतताभ्यासयोगेन खेचरत्वं प्रजायते

dūraśravaṇa vijñānamadṛśyaṃ bahurūpadhṛk |
satatābhyāsayogena khecaratvaṃ prajāyate

श्रुताध्ययनसंपन्ना नानाशास्त्रविशारदाः ।
ज्ञानिनोऽपि विमुह्यंते पूर्वकर्मवशानुगाः

śrutādhyayanasaṃpannā nānāśāstraviśāradāḥ |
jñānino'pi vimuhyaṃte pūrvakarmavaśānugāḥ

पश्यंतोऽपि न पश्यंति शृण्वाना बधिरा यथा ।
यथांधा मानुषा लोके मूढाः पापविमोहिताः

paśyaṃto'pi na paśyaṃti śṛṇvānā badhirā yathā |
yathāṃdhā mānuṣā loke mūḍhāḥ pāpavimohitāḥ

वेदाहमेतं पुरुषं महांतमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।
तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पंथा विद्यते प्रायणायः

vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāṃtamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt |
tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ paṃthā vidyate prāyaṇāyaḥ

एष ते कथितः सम्यक्तेजसो विधिरुत्तमः ।
कालं जित्वा यथा योगी चामरत्वं प्रपद्यते

eṣa te kathitaḥ samyaktejaso vidhiruttamaḥ |
kālaṃ jitvā yathā yogī cāmaratvaṃ prapadyate

पुनः परतरं वक्ष्ये यथा मृत्युर्न जायते ।
सावधानतया देवि शृणुष्वैकाग्रमानसा

punaḥ parataraṃ vakṣye yathā mṛtyurna jāyate |
sāvadhānatayā devi śṛṇuṣvaikāgramānasā

तुरीया देवि भूतानां योगिनां ध्यानिनां तथा ।
सुखासने यथास्थानं योगी नियतमानसः

turīyā devi bhūtānāṃ yogināṃ dhyānināṃ tathā |
sukhāsane yathāsthānaṃ yogī niyatamānasaḥ

समुन्नतशरीरोऽपि स बद्ध्वा करसंपुटम् ।
चञ्च्वाकारेण वक्त्रेण पिबन्वायुं शनैश्शनैः

samunnataśarīro'pi sa baddhvā karasaṃpuṭam |
cañcvākāreṇa vaktreṇa pibanvāyuṃ śanaiśśanaiḥ

प्रस्रवंति क्षणादापस्तालुस्था जीवदायिकाः ।
ता जिघ्रेद्वायुनादायामृतं तच्छीतलं जलम्

prasravaṃti kṣaṇādāpastālusthā jīvadāyikāḥ |
tā jighredvāyunādāyāmṛtaṃ tacchītalaṃ jalam

पिबन्ननुदिनं योगी न मृत्युवशगो भवेत् ।
दिव्यकायो महातेजाः पिपासा क्षुद्विवर्जितः

pibannanudinaṃ yogī na mṛtyuvaśago bhavet |
divyakāyo mahātejāḥ pipāsā kṣudvivarjitaḥ

बलेन नागस्तुरगो जवेन दृष्ट्या सुपर्णस्सुश्रुतिस्तु दूरात् ।
आकुंचिताकुंडलिकृष्णकेशो गंधर्वविद्याधरतुल्यवर्णः

balena nāgasturago javena dṛṣṭyā suparṇassuśrutistu dūrāt |
ākuṃcitākuṃḍalikṛṣṇakeśo gaṃdharvavidyādharatulyavarṇaḥ

जीवेन्नरो वर्षशतं सुराणां सुमेधसा वाक्पतिना समत्वम् ।
एवं चरन् खेचरतां प्रयाति यथेष्टचारी सुखितस्सदैव

jīvennaro varṣaśataṃ surāṇāṃ sumedhasā vākpatinā samatvam |
evaṃ caran khecaratāṃ prayāti yatheṣṭacārī sukhitassadaiva

पुनरन्यत्प्रवक्ष्णमि विधानं यत्सुरैरपि ।
गोपितं तु प्रयत्नेन तच्छृणुष्व वरानने

punaranyatpravakṣṇami vidhānaṃ yatsurairapi |
gopitaṃ tu prayatnena tacchṛṇuṣva varānane

समाकुंच्याभ्यसेद्योगी रसनां तालुकं प्रति ।
किंचित्कालांतरेणैव क्रमात्प्राप्नोति लंबिकाम्

samākuṃcyābhyasedyogī rasanāṃ tālukaṃ prati |
kiṃcitkālāṃtareṇaiva kramātprāpnoti laṃbikām

ततः प्रस्रवते सा तु संस्पृष्टा शीतलां सुधाम् ।
पिबन्नेव सदा योगी सोऽमरत्वं हि गच्छति

tataḥ prasravate sā tu saṃspṛṣṭā śītalāṃ sudhām |
pibanneva sadā yogī so'maratvaṃ hi gacchati

रेफाग्रं लंबकाग्रं करतलघटनं शुभ्रपद्मस्य बिन्दोस्तेनाकृष्टा सुधेयं पतति परपदे देवतानंदकारी ।
सारं संसारतारं कृतकलुषतरं कालतारं सतारं येनेदं प्लावितांगं स भवति न मृतः क्षुत्पिपासाविहीनः

rephāgraṃ laṃbakāgraṃ karatalaghaṭanaṃ śubhrapadmasya bindostenākṛṣṭā sudheyaṃ patati parapade devatānaṃdakārī |
sāraṃ saṃsāratāraṃ kṛtakaluṣataraṃ kālatāraṃ satāraṃ yenedaṃ plāvitāṃgaṃ sa bhavati na mṛtaḥ kṣutpipāsāvihīnaḥ

एभिर्युक्ता चतुर्भिः क्षितिधरतनये योगिभिर्वै धरैषा धैर्य्यान्नित्यं कुतोऽन्तं सकलमपि जगद्यत्सुखप्रापणाय ।
स्वप्ने देही विधत्ते सकलमपि सदा मानयन्यच्च दुःखं स्वर्गे ह्येवं धरित्र्याः प्रभवति च ततो वा स किञ्चिच्चतुर्णाम्

ebhiryuktā caturbhiḥ kṣitidharatanaye yogibhirvai dharaiṣā dhairyyānnityaṃ kuto'ntaṃ sakalamapi jagadyatsukhaprāpaṇāya |
svapne dehī vidhatte sakalamapi sadā mānayanyacca duḥkhaṃ svarge hyevaṃ dharitryāḥ prabhavati ca tato vā sa kiñciccaturṇām

तस्मान्मंत्रैस्तपोभिर्व्रतनियमयुतैरौषधैर्योगयुक्ता धात्री रक्ता मनुष्यैर्नयविनययुतैर्धर्मविद्भिः क्रमेण ।
भूतानामादि देवो न हि भवति चलः संयुतो वै चतुर्णां तस्मादेवं प्रवक्ष्ये विधिमनुगदितं छायिकं यच्छिवाख्यम्

tasmānmaṃtraistapobhirvrataniyamayutairauṣadhairyogayuktā dhātrī raktā manuṣyairnayavinayayutairdharmavidbhiḥ krameṇa |
bhūtānāmādi devo na hi bhavati calaḥ saṃyuto vai caturṇāṃ tasmādevaṃ pravakṣye vidhimanugaditaṃ chāyikaṃ yacchivākhyam