Chapter 3: Ardhanarishvara, the form half Shiva half Shakti

शृणु तात महाप्राज्ञ विधिकामप्रपूरकम् ।
अर्द्धनारीनराख्यं हि शिवरूपमनुत्तमम्

śṛṇu tāta mahāprājña vidhikāmaprapūrakam |
arddhanārīnarākhyaṃ hi śivarūpamanuttamam

यदा सृष्टाः प्रजा सर्वाः न व्यवर्द्धंत वेधसा ।
तदा चिंताकुलोऽभूत्स तेन दुःखेन दुखितः

yadā sṛṣṭāḥ prajā sarvāḥ na vyavarddhaṃta vedhasā |
tadā ciṃtākulo'bhūtsa tena duḥkhena dukhitaḥ

नभोवाणी तदाभूद्वै सृष्टिं मिथुनजां कुरु ।
तच्छ्रुत्वा मैथुनीं सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत

nabhovāṇī tadābhūdvai sṛṣṭiṃ mithunajāṃ kuru |
tacchrutvā maithunīṃ sṛṣṭiṃ brahmā kartumamanyata

नारीणां कुलमीशानान्निर्गतं न पुरा यतः ।
ततो मैथुनजां सृष्टिं कर्तुं शेके न पद्मभूः

nārīṇāṃ kulamīśānānnirgataṃ na purā yataḥ |
tato maithunajāṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ śeke na padmabhūḥ

प्रभावेण विना शंभोर्न जायेरन्निमाः प्रजाः ।
एवं संचिन्तयन्ब्रह्मा तपः कर्त्तुं प्रचक्रमे

prabhāveṇa vinā śaṃbhorna jāyerannimāḥ prajāḥ |
evaṃ saṃcintayanbrahmā tapaḥ karttuṃ pracakrame

शिवया परया शक्त्या संयुक्तं परमेश्वरम् ।
संचिंत्य हृदये प्रीत्या तेपे स परमं तपः

śivayā parayā śaktyā saṃyuktaṃ parameśvaram |
saṃciṃtya hṛdaye prītyā tepe sa paramaṃ tapaḥ

तीव्रेण तपसा तस्य संयुक्तस्य स्वयंभुवः ।
अचिरेणैव कालेन तुतोष स शिवो द्रुतम्

tīvreṇa tapasā tasya saṃyuktasya svayaṃbhuvaḥ |
acireṇaiva kālena tutoṣa sa śivo drutam

ततः पूर्णचिदीशस्य मूर्तिमाविश्य कामदाम् ।
अर्द्धनारीनरो भूत्वा ततो ब्रह्मान्तिकं हरः

tataḥ pūrṇacidīśasya mūrtimāviśya kāmadām |
arddhanārīnaro bhūtvā tato brahmāntikaṃ haraḥ

तं दृष्ट्वा शंकरं देवं शक्त्या प्ररमयान्वितम् ।
प्रणम्य दण्डवद्ब्रह्मा स तुष्टाव कृताञ्जलिः

taṃ dṛṣṭvā śaṃkaraṃ devaṃ śaktyā praramayānvitam |
praṇamya daṇḍavadbrahmā sa tuṣṭāva kṛtāñjaliḥ

अथ देवो महादेवो वाचा मेघगभीरया ।
संभवाय सुसंप्रीतो विश्वकर्त्ता महेश्वरः

atha devo mahādevo vācā meghagabhīrayā |
saṃbhavāya susaṃprīto viśvakarttā maheśvaraḥ

वत्सवत्स महाभाग मम पुत्र पितामह ।
ज्ञातवानस्मि सर्व तत्तत्त्वतस्ते मनोरथ

vatsavatsa mahābhāga mama putra pitāmaha |
jñātavānasmi sarva tattattvataste manoratha

प्रजानामेव वृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना ।
तपसा तेन तुष्टोऽस्मि ददामि च तवेप्सितम्

prajānāmeva vṛddhyarthaṃ tapastaptaṃ tvayādhunā |
tapasā tena tuṣṭo'smi dadāmi ca tavepsitam

इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः ।
पृथक्चकार वपुषो भागाद्देवीं शिवां शिवः

ityuktvā paramodāraṃ svabhāvamadhuraṃ vacaḥ |
pṛthakcakāra vapuṣo bhāgāddevīṃ śivāṃ śivaḥ

तां दृष्ट्वा परमां शक्तिं पृथग्भूतां शिवागताम् ।
प्रणिपत्य विनीतात्मा प्रार्थयामास तां विधिः

tāṃ dṛṣṭvā paramāṃ śaktiṃ pṛthagbhūtāṃ śivāgatām |
praṇipatya vinītātmā prārthayāmāsa tāṃ vidhiḥ

देवदेवेन सृष्टोहमादौ त्वत्पतिना शिवे ।
प्रजाः सर्वा नियुक्ताश्च शंभुना परमात्मना

devadevena sṛṣṭohamādau tvatpatinā śive |
prajāḥ sarvā niyuktāśca śaṃbhunā paramātmanā

मनसा निर्मिताः सर्वे शिवे देवादयो मया ।
न वृद्धिमुपगच्छंति सृज्यमानाः पुनःपुनः

manasā nirmitāḥ sarve śive devādayo mayā |
na vṛddhimupagacchaṃti sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ

मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् ।
संवर्द्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः

mithunaprabhavāmeva kṛtvā sṛṣṭimataḥ param |
saṃvarddhayitumicchāmi sarvā eva mama prajāḥ

न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् ।
तेन नारीकुलं श्रेष्ठं मम शक्तिर्न विद्यते

na nirgataṃ purā tvatto nārīṇāṃ kulamavyayam |
tena nārīkulaṃ śreṣṭhaṃ mama śaktirna vidyate

सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः ।
तस्मात्त्वं परमां शक्तिं प्रार्थयाम्यखिलेश्वरीम्

sarvāsāmeva śaktīnāṃ tvattaḥ khalu samudbhavaḥ |
tasmāttvaṃ paramāṃ śaktiṃ prārthayāmyakhileśvarīm

शिवे नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिं देहि नमोऽस्तु ते ।
चराचरं जगद्विद्धि हेतोर्मातः शिवं प्रिये

śive nārīkulaṃ sraṣṭuṃ śaktiṃ dehi namo'stu te |
carācaraṃ jagadviddhi hetormātaḥ śivaṃ priye

अन्यं त्वत्तः प्रार्थयामि वरं च वरदेश्वरि ।
देहि मे तं कृपां कृत्वा जगन्मातर्नमोऽस्तु ते

anyaṃ tvattaḥ prārthayāmi varaṃ ca varadeśvari |
dehi me taṃ kṛpāṃ kṛtvā jaganmātarnamo'stu te

चराचरविवृद्ध्यर्थमीशेनैकेन सर्वगे ।
दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवाम्बिके

carācaravivṛddhyarthamīśenaikena sarvage |
dakṣasya mama putrasya putrī bhava bhavāmbike

एवं संयाचिता देवी ब्रह्मणा परमेश्वरी ।
तथास्त्विति वचः प्रोच्य तच्छक्तिं विधये ददौ

evaṃ saṃyācitā devī brahmaṇā parameśvarī |
tathāstviti vacaḥ procya tacchaktiṃ vidhaye dadau

तस्माद्धि सा शिवा देवी शिवशक्तिर्जगन्मयी ।
शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम्

tasmāddhi sā śivā devī śivaśaktirjaganmayī |
śaktimekāṃ bhruvormadhyātsasarjātmasamaprabhām

तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य शक्तिं देववरो हरः ।
कृपासिन्धुर्महेशानो लीलाकारी भवाम्बिकाम्

tāmāha prahasanprekṣya śaktiṃ devavaro haraḥ |
kṛpāsindhurmaheśāno līlākārī bhavāmbikām

तपसाराधिता देवि ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
प्रसन्ना भव सुप्रीत्या कुरु तस्याखिलेप्सितम्

tapasārādhitā devi brahmaṇā parameṣṭhinā |
prasannā bhava suprītyā kuru tasyākhilepsitam

तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा ।
ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताभवत्

tāmājñāṃ parameśasya śirasā pratigṛhya sā |
brahmaṇo vacanāddevī dakṣasya duhitābhavat

दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणो सा शिवा मुने ।
विवेश देहं शंभोर्हि शंभुश्चान्तर्दधे प्रभुः

dattvaivamatulāṃ śaktiṃ brahmaṇo sā śivā mune |
viveśa dehaṃ śaṃbhorhi śaṃbhuścāntardadhe prabhuḥ

तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्स्त्रिया भागः प्रकल्पितः ।
आनन्दं प्राप स विधिः सृष्टिर्जाता च मैथुनी

tadāprabhṛti loke'sminstriyā bhāgaḥ prakalpitaḥ |
ānandaṃ prāpa sa vidhiḥ sṛṣṭirjātā ca maithunī

एतत्ते कथितं तात शिवरूपं महोत्तमम् ।
अर्द्धनारीनरार्द्धं हि महामंगलदं सताम्

etatte kathitaṃ tāta śivarūpaṃ mahottamam |
arddhanārīnarārddhaṃ hi mahāmaṃgaladaṃ satām

एतदाख्यानमनघं यः पठ्च्छृणुयादपि ।
स भुक्त्वा सकलान्भोगान्प्रयाति परमां गतिम्

etadākhyānamanaghaṃ yaḥ paṭhcchṛṇuyādapi |
sa bhuktvā sakalānbhogānprayāti paramāṃ gatim