Chapter 26: Vaishyanatha tests the devotee Mahananda

शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः ।
अवतारं परमानन्दं वैश्यनाथाह्वयं मुने

śṛṇu tāta pravakṣyāmi śivasya paramātmanaḥ |
avatāraṃ paramānandaṃ vaiśyanāthāhvayaṃ mune

नन्दिग्रामे पुरा काचिन्महानन्देति विश्रुता ।
बभूव वारवनिता शिवभक्ता सुसुन्दरी

nandigrāme purā kācinmahānandeti viśrutā |
babhūva vāravanitā śivabhaktā susundarī

महाविभवसम्पन्ना सुधनाढ्या महोज्ज्वला ।
नानारत्नपरिच्छिन्न शृङ्गाररसनिर्भरा

mahāvibhavasampannā sudhanāḍhyā mahojjvalā |
nānāratnaparicchinna śṛṅgārarasanirbharā

सर्वसंगीत विद्यासु निपुणातिमनोहरा ।
तस्या गेयेन हृष्यन्ति राज्ञ्यो राजान एव च

sarvasaṃgīta vidyāsu nipuṇātimanoharā |
tasyā geyena hṛṣyanti rājñyo rājāna eva ca

समानर्च सदा साम्बं सा वेश्या शंकरं मुदा ।
शिवनामजपासक्ता भस्मरुद्राक्षभूषणा

samānarca sadā sāmbaṃ sā veśyā śaṃkaraṃ mudā |
śivanāmajapāsaktā bhasmarudrākṣabhūṣaṇā

शिवं सम्पूज्य सा नित्यं सेवन्ती जगदीश्वरम् ।
ननर्त परया भक्त्या गायन्ती शिवसद्यशः

śivaṃ sampūjya sā nityaṃ sevantī jagadīśvaram |
nanarta parayā bhaktyā gāyantī śivasadyaśaḥ

रुद्राक्षैर्भूषयित्वैकं मर्कटं चैव कुक्कुटम् ।
करतालैश्च गीतैश्च सदा नर्तयति स्म सा

rudrākṣairbhūṣayitvaikaṃ markaṭaṃ caiva kukkuṭam |
karatālaiśca gītaiśca sadā nartayati sma sā

नृत्यमानौ च तौ दृष्ट्वा शिवभक्तिरता च सा ।
वेश्या स्म विहसत्युच्चैः प्रेम्णा सर्वसखीयुता

nṛtyamānau ca tau dṛṣṭvā śivabhaktiratā ca sā |
veśyā sma vihasatyuccaiḥ premṇā sarvasakhīyutā

रुद्राक्षैः कृतकेयूरकर्णा भरणमण्डनः ।
मर्कटः शिक्षया तस्याः पुरो नृत्यति बालवत्

rudrākṣaiḥ kṛtakeyūrakarṇā bharaṇamaṇḍanaḥ |
markaṭaḥ śikṣayā tasyāḥ puro nṛtyati bālavat

शिखासंबद्धरुद्राक्षः कुक्कुटः कपिना सह ।
नित्यं ननर्त नृत्यज्ञः पश्यतां हितमावहन्

śikhāsaṃbaddharudrākṣaḥ kukkuṭaḥ kapinā saha |
nityaṃ nanarta nṛtyajñaḥ paśyatāṃ hitamāvahan

एवं सा कुर्वती वेश्या कौतुकम्परमादरात् ।
शिवभक्तिरता नित्यं महानन्दभराऽभवत्

evaṃ sā kurvatī veśyā kautukamparamādarāt |
śivabhaktiratā nityaṃ mahānandabharā'bhavat

शिवभक्तिं प्रकुर्वन्त्या वेश्याया मुनिसत्तम ।
बहुकालो व्यतीयाय तस्याः परमसौख्यतः

śivabhaktiṃ prakurvantyā veśyāyā munisattama |
bahukālo vyatīyāya tasyāḥ paramasaukhyataḥ

एकदा च गृहे तस्या वैश्यो भूत्वा शिवस्स्वयम् ।
परीक्षितुं च तद्भावमाजगाम शुभो व्रती

ekadā ca gṛhe tasyā vaiśyo bhūtvā śivassvayam |
parīkṣituṃ ca tadbhāvamājagāma śubho vratī

त्रिपुण्ड्रविलसद्भालो रुद्राक्षाभरणः कृती ।
शिवनामजपासक्तो जटिलः शैववेषभृत्

tripuṇḍravilasadbhālo rudrākṣābharaṇaḥ kṛtī |
śivanāmajapāsakto jaṭilaḥ śaivaveṣabhṛt

स बिभ्रद्भस्मनिचयं प्रकोष्ठे वरकंकणम् ।
महारत्नपरिस्तीर्णं राजते परकौतुकी

sa bibhradbhasmanicayaṃ prakoṣṭhe varakaṃkaṇam |
mahāratnaparistīrṇaṃ rājate parakautukī

तमागतं सुसंपूज्य सा वेश्या परया मुदा ।
स्वस्थाने सादरं वैश्यं सुन्दरी हि न्यवेशयत्

tamāgataṃ susaṃpūjya sā veśyā parayā mudā |
svasthāne sādaraṃ vaiśyaṃ sundarī hi nyaveśayat

तत्प्रकोष्ठे वरं वीक्ष्य कंकणं सुमनोहरम् ।
तस्मिञ्जातस्पृहा सा च तं प्रोवाच सुविस्मिता

tatprakoṣṭhe varaṃ vīkṣya kaṃkaṇaṃ sumanoharam |
tasmiñjātaspṛhā sā ca taṃ provāca suvismitā

महारत्नमयश्चायं कंकणस्त्वत्करे स्थितः ।
मनो हरति मे सद्यो दिव्यस्त्रीभूषणोचितः

mahāratnamayaścāyaṃ kaṃkaṇastvatkare sthitaḥ |
mano harati me sadyo divyastrībhūṣaṇocitaḥ

इति तां नवरत्नाढ्ये सस्पृहां करभूषणे ।
वीक्ष्योदारमतिर्वैश्यः सस्मितं समभाषत

iti tāṃ navaratnāḍhye saspṛhāṃ karabhūṣaṇe |
vīkṣyodāramatirvaiśyaḥ sasmitaṃ samabhāṣata

अस्मिन्रत्नवरे दिव्ये सस्पृहं यदि ते मनः ।
त्वमेवाधत्स्व सुप्रीत्या मौल्यमस्य ददासि किम्

asminratnavare divye saspṛhaṃ yadi te manaḥ |
tvamevādhatsva suprītyā maulyamasya dadāsi kim

वयं हि स्वैरचारिण्यो वेश्यास्तु न पतिव्रताः ।
अस्मत्कुलोचितो धर्मो व्यभिचारो न संशयः

vayaṃ hi svairacāriṇyo veśyāstu na pativratāḥ |
asmatkulocito dharmo vyabhicāro na saṃśayaḥ

यद्येतदखिलं चित्तं गृह्णाति करभूषणम् ।
दिनत्रयमहोरात्रं पत्नी तव भवाम्यहम्

yadyetadakhilaṃ cittaṃ gṛhṇāti karabhūṣaṇam |
dinatrayamahorātraṃ patnī tava bhavāmyaham

तथास्तु यदि ते सत्यं वचनं वीरवल्लभे ।
ददामि रत्नवलयं त्रिरात्रं भव मे वधूः

tathāstu yadi te satyaṃ vacanaṃ vīravallabhe |
dadāmi ratnavalayaṃ trirātraṃ bhava me vadhūḥ

एतस्मिन्व्यवहारे तु प्रमाणं शशिभास्करौ ।
त्रिवारं सत्यमित्युक्त्वा हृदयं मे स्पृश प्रिये

etasminvyavahāre tu pramāṇaṃ śaśibhāskarau |
trivāraṃ satyamityuktvā hṛdayaṃ me spṛśa priye

दिनत्रयमहोरात्रं पत्नी भूत्वा तव प्रभो ।
सहधर्मं चरामीति सत्यंसत्यं न संशयः

dinatrayamahorātraṃ patnī bhūtvā tava prabho |
sahadharmaṃ carāmīti satyaṃsatyaṃ na saṃśayaḥ

इत्युक्त्वा हि महानन्दा त्रिवारं शशिभास्करौ ।
प्रमाणीकृत्य सुप्रीत्या सा तद्धृदयमस्पृशत्

ityuktvā hi mahānandā trivāraṃ śaśibhāskarau |
pramāṇīkṛtya suprītyā sā taddhṛdayamaspṛśat

अथ तस्यै स वैश्यस्तु प्रदत्त्वा रत्नकंकणम् ।
लिंगं रत्नमयं तस्य हस्ते दत्त्वेदमब्रवीत्

atha tasyai sa vaiśyastu pradattvā ratnakaṃkaṇam |
liṃgaṃ ratnamayaṃ tasya haste dattvedamabravīt

इदं रत्नमयं लिंगं शैवं मत्प्राणदवल्ल भम् ।
रक्षणीयं त्वया कान्ते गोपनीयं प्रयत्नतः

idaṃ ratnamayaṃ liṃgaṃ śaivaṃ matprāṇadavalla bham |
rakṣaṇīyaṃ tvayā kānte gopanīyaṃ prayatnataḥ

एवमस्त्विति सा प्रोच्य लिंगमादाय रत्नजम् ।
नाट्यमण्डपिका मध्ये निधाय प्राविशद्गृहम्

evamastviti sā procya liṃgamādāya ratnajam |
nāṭyamaṇḍapikā madhye nidhāya prāviśadgṛham

सा तेन संगता रात्रौ वैश्येन विटधर्मिणा ।
सुखं सुष्वाप पर्यंके मृदुतल्पोपशो भिते

sā tena saṃgatā rātrau vaiśyena viṭadharmiṇā |
sukhaṃ suṣvāpa paryaṃke mṛdutalpopaśo bhite

ततो निशीथसमये मुने वैश्यपतीच्छया ।
अकस्मादुत्थिता वाणी नृत्यमण्डपिकान्तरे

tato niśīthasamaye mune vaiśyapatīcchayā |
akasmādutthitā vāṇī nṛtyamaṇḍapikāntare

महाप्रज्वलितो वह्निः सुसमीरसहायवान् ।
नाट्यमण्डपिकां तात तामेव सहसावृणोत्

mahāprajvalito vahniḥ susamīrasahāyavān |
nāṭyamaṇḍapikāṃ tāta tāmeva sahasāvṛṇot

मण्डपे दह्यमाने तु सहसोत्थाय संभ्रमात् ।
मर्कटं मोचयामास सा वेश्या तत्र बन्धनात्

maṇḍape dahyamāne tu sahasotthāya saṃbhramāt |
markaṭaṃ mocayāmāsa sā veśyā tatra bandhanāt

स मर्कटो मुक्तबन्धः कुक्कुटेन सहामुना ।
भिया दूरं हि दुद्राव विधूयाग्निकणान्बहून्

sa markaṭo muktabandhaḥ kukkuṭena sahāmunā |
bhiyā dūraṃ hi dudrāva vidhūyāgnikaṇānbahūn

स्तम्भेन सह निर्दग्धं तल्लिंगं शकलीकृतम् ।
दृष्ट्वा वेश्या स वैश्यश्च दुरंतं दुःखमापतुः

stambhena saha nirdagdhaṃ talliṃgaṃ śakalīkṛtam |
dṛṣṭvā veśyā sa vaiśyaśca duraṃtaṃ duḥkhamāpatuḥ

दृष्ट्वा ह्यात्मसमं लिंगं दग्धं वैश्यपतिस्तदा ।
ज्ञातुन्तद्भावमन्तःस्थम्मरणाय मतिन्दधे

dṛṣṭvā hyātmasamaṃ liṃgaṃ dagdhaṃ vaiśyapatistadā |
jñātuntadbhāvamantaḥsthammaraṇāya matindadhe

निविश्येतितरां खेदाद्वैश्यस्तामाह दुःखिताम् ।
नानालीलो महेशानः कौतुकान्नरदेहवान्

niviśyetitarāṃ khedādvaiśyastāmāha duḥkhitām |
nānālīlo maheśānaḥ kautukānnaradehavān

शिवलिंगे तु निर्भिन्ने दग्धे महत्प्राणवल्लभे ।
सत्यं वच्मि न सन्देहो नाहं जीवितुमुत्सहे

śivaliṃge tu nirbhinne dagdhe mahatprāṇavallabhe |
satyaṃ vacmi na sandeho nāhaṃ jīvitumutsahe

चितां कारय मे भद्रे स्वभृत्यैस्त्वं वरैर्लघु ।
शिवे मनस्समावेश्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

citāṃ kāraya me bhadre svabhṛtyaistvaṃ varairlaghu |
śive manassamāveśya pravekṣyāmi hutāśanam

यदि ब्रह्मेन्द्रविष्ण्वाद्या वारयेयुः समेत्य माम् ।
तथाप्यस्मिन् क्षणे भद्रे प्रविशामि त्यजाम्यसून्

yadi brahmendraviṣṇvādyā vārayeyuḥ sametya mām |
tathāpyasmin kṣaṇe bhadre praviśāmi tyajāmyasūn

तमेवं दृढनिर्बन्धं सा विज्ञाय सुदुःखिता ।
स्वभृत्यैः कारयामास चितां स्वभवनाद्बहिः

tamevaṃ dṛḍhanirbandhaṃ sā vijñāya suduḥkhitā |
svabhṛtyaiḥ kārayāmāsa citāṃ svabhavanādbahiḥ

ततस्स वैश्यश्शिव एक एव प्रदक्षिणीकृत्य समिद्धमग्निम् ।
विवेश पश्यत्सु नरेषु धीरः सुकौतुकी संगतिभावमिच्छुः

tatassa vaiśyaśśiva eka eva pradakṣiṇīkṛtya samiddhamagnim |
viveśa paśyatsu nareṣu dhīraḥ sukautukī saṃgatibhāvamicchuḥ

दृष्ट्वा सा तद्गतिं वेश्या महानन्दातिविस्मिता ।
अनुतापं च युवती प्रपेदे मुनिसत्तम

dṛṣṭvā sā tadgatiṃ veśyā mahānandātivismitā |
anutāpaṃ ca yuvatī prapede munisattama

अथ सा दुःखिता वेश्या स्मृत्वा धर्म सुनिर्मलम् ।
सर्वान्बंधुजनान्वीक्ष्य बभाषे करुणं वचः

atha sā duḥkhitā veśyā smṛtvā dharma sunirmalam |
sarvānbaṃdhujanānvīkṣya babhāṣe karuṇaṃ vacaḥ

रत्नकंकणमादाय मया सत्यमुदाहृतम् ।
दिनत्रयमहं पत्नी वैश्यस्यामुष्य संमता

ratnakaṃkaṇamādāya mayā satyamudāhṛtam |
dinatrayamahaṃ patnī vaiśyasyāmuṣya saṃmatā

कर्मणा मत्कृतेनायं मृतो वैश्यः शिवव्रती ।
तस्मादहं प्रवेक्ष्यामि सहानेन हुताशनम्

karmaṇā matkṛtenāyaṃ mṛto vaiśyaḥ śivavratī |
tasmādahaṃ pravekṣyāmi sahānena hutāśanam

स्वधर्मचारिणी त्यक्तमाचार्य्यै सत्यवादिभिः ।
एवं कृते मम प्रीत्या सत्यं मयि न नश्यतु

svadharmacāriṇī tyaktamācāryyai satyavādibhiḥ |
evaṃ kṛte mama prītyā satyaṃ mayi na naśyatu

सत्याश्रयः परो धर्म सत्येन परमा गतिः ।
सत्येन स्वर्ग मोक्षौ च सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्

satyāśrayaḥ paro dharma satyena paramā gatiḥ |
satyena svarga mokṣau ca satye sarvaṃ pratiṣṭhitam

इति सा दृढनिर्वन्धा वार्यमाणापि बन्धुभिः ।
सत्यलोकपरा नारी प्राणांस्त्यक्तुं मनो दधे

iti sā dṛḍhanirvandhā vāryamāṇāpi bandhubhiḥ |
satyalokaparā nārī prāṇāṃstyaktuṃ mano dadhe

सर्वस्वं द्विजमुख्येभ्यो दत्त्वा ध्यात्वा सदाशिवम् ।
तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रवेशाभिमुखी ह्यभूत्

sarvasvaṃ dvijamukhyebhyo dattvā dhyātvā sadāśivam |
tamagniṃ triḥ parikramya praveśābhimukhī hyabhūt

तां पतन्तीं समिद्धेग्नौ स्वपदार्पितमानसाम् ।
वारयामास विश्वात्मा प्रादुर्भूतः स वै शिवः

tāṃ patantīṃ samiddhegnau svapadārpitamānasām |
vārayāmāsa viśvātmā prādurbhūtaḥ sa vai śivaḥ

सा तं विलोक्याखिलदेवदेवन्त्रिलोचनं चन्द्रकलावतंसम् ।
शशांकसूर्यानलकोटिभासं स्तब्धेव भीतेव तथैव तस्थौ

sā taṃ vilokyākhiladevadevantrilocanaṃ candrakalāvataṃsam |
śaśāṃkasūryānalakoṭibhāsaṃ stabdheva bhīteva tathaiva tasthau

तां विह्वलां सुवित्रस्वां वेपमानां जडीकृताम् ।
समाश्वास्य गलद्बाष्पां करौ धृत्वाऽब्रवीद्वचः

tāṃ vihvalāṃ suvitrasvāṃ vepamānāṃ jaḍīkṛtām |
samāśvāsya galadbāṣpāṃ karau dhṛtvā'bravīdvacaḥ

सत्यं धर्मं च धैर्यं च भक्तिं च मयि निश्चलाम् ।
परीक्षितुं त्वत्सकाशं वैश्यो भूत्वाहमागतः

satyaṃ dharmaṃ ca dhairyaṃ ca bhaktiṃ ca mayi niścalām |
parīkṣituṃ tvatsakāśaṃ vaiśyo bhūtvāhamāgataḥ

मा ययाग्निं समुद्दीप्य दग्धन्ते नाट्यमण्डपम् ।
दग्धं कृत्वा रत्नलिंगं प्रविष्टोहं हुताशनम्

mā yayāgniṃ samuddīpya dagdhante nāṭyamaṇḍapam |
dagdhaṃ kṛtvā ratnaliṃgaṃ praviṣṭohaṃ hutāśanam

सा त्वं सत्यमनुस्मृत्य प्रविष्टाग्निं मया सहा ।
अतस्ते संप्रदास्यामि भोगांस्त्रिदशदुर्लभान्

sā tvaṃ satyamanusmṛtya praviṣṭāgniṃ mayā sahā |
ataste saṃpradāsyāmi bhogāṃstridaśadurlabhān

यद्यदिच्छसि सुश्रोणि तदेव हि ददामि ते ।
त्वद्भक्त्याहं प्रसन्नोस्मि तवादेयं न विद्यते

yadyadicchasi suśroṇi tadeva hi dadāmi te |
tvadbhaktyāhaṃ prasannosmi tavādeyaṃ na vidyate

इति ब्रुवति गौरीशे शंकरे भक्तवत्सले ।
महानन्दा च सा वेश्या शंकरम्प्रत्यभाषत

iti bruvati gaurīśe śaṃkare bhaktavatsale |
mahānandā ca sā veśyā śaṃkarampratyabhāṣata

न मे वाञ्छास्ति भोगेषु भूमौ स्वर्गे रसातले ।
तव पादाम्बुजस्पर्शादन्यत्किंचिन्न कामये

na me vāñchāsti bhogeṣu bhūmau svarge rasātale |
tava pādāmbujasparśādanyatkiṃcinna kāmaye

ये मे भृत्याश्च दास्यश्च ये चान्ये मम बान्धवाः ।
सर्वे त्वद्दर्शनपरास्त्वयि सन्न्यस्तवृत्तयः

ye me bhṛtyāśca dāsyaśca ye cānye mama bāndhavāḥ |
sarve tvaddarśanaparāstvayi sannyastavṛttayaḥ

सर्वानेतान्मया सार्द्धं निनीयात्मपरम्पदम् ।
पुनर्जन्मभयं घोरं विमोचय नमोऽस्तु ते

sarvānetānmayā sārddhaṃ ninīyātmaparampadam |
punarjanmabhayaṃ ghoraṃ vimocaya namo'stu te

ततस्स तस्या वचनम्प्रतिनन्द्य महेश्वरः ।
ताः सर्वाश्च तया सार्धं निनाय स्वम्परम्पदम्

tatassa tasyā vacanampratinandya maheśvaraḥ |
tāḥ sarvāśca tayā sārdhaṃ nināya svamparampadam

वैश्यनाथावतारस्ते वर्णितः परमो मया ।
महानन्दासुखकरो भक्तानन्दप्रदस्सदा

vaiśyanāthāvatāraste varṇitaḥ paramo mayā |
mahānandāsukhakaro bhaktānandapradassadā

इदं चरित्रं परमं पवित्रं सतां च सर्वप्रदमाशु दिव्यम् ।
शिवावतारस्य विशाम्पतेर्महानन्दामहासौख्यकरं विचित्रम्

idaṃ caritraṃ paramaṃ pavitraṃ satāṃ ca sarvapradamāśu divyam |
śivāvatārasya viśāmpatermahānandāmahāsaukhyakaraṃ vicitram

इदं यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।
च्यवते न स्वधर्मात्स परत्र लभते गतिम्

idaṃ yaḥ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvā samāhitaḥ |
cyavate na svadharmātsa paratra labhate gatim