Chapter 24: Dadhichi's sacrifice and the birth of Pippalada

पिप्पलादाख्यपरममवतारं महेशितुः ।
शृणु प्राज्ञ महाप्रीत्या भक्तिवर्धनमुत्तमम्

pippalādākhyaparamamavatāraṃ maheśituḥ |
śṛṇu prājña mahāprītyā bhaktivardhanamuttamam

यः पुरा गदितो विप्रो दधीचिर्मुनिसत्तमः ।
महाशैवस्सुप्रतापी च्यावनिर्भृगुवंशजः

yaḥ purā gadito vipro dadhīcirmunisattamaḥ |
mahāśaivassupratāpī cyāvanirbhṛguvaṃśajaḥ

क्षुवेण सह संग्रामे येन विष्णुः पराजितः ।
सनिर्जरोऽथ संशप्तो महेश्वरसहायिना

kṣuveṇa saha saṃgrāme yena viṣṇuḥ parājitaḥ |
sanirjaro'tha saṃśapto maheśvarasahāyinā

तस्य पत्नी महाभागा सुवर्चा नामनामतः ।
महापतिव्रता साध्वी यया शप्ता दिवौकसः

tasya patnī mahābhāgā suvarcā nāmanāmataḥ |
mahāpativratā sādhvī yayā śaptā divaukasaḥ

तस्मात्तस्यां महादेवो नानालीलाविशारदः ।
प्रादुर्बभूव तेजस्वी पिप्पलादेति नामतः

tasmāttasyāṃ mahādevo nānālīlāviśāradaḥ |
prādurbabhūva tejasvī pippalādeti nāmataḥ

इत्याकर्ण्य मुनिश्रेष्ठो नन्दीश्वरवचोऽद्भुतम् ।
सनत्कुमारः प्रोवाच नतस्कन्धः कृताञ्जलिः

ityākarṇya muniśreṣṭho nandīśvaravaco'dbhutam |
sanatkumāraḥ provāca nataskandhaḥ kṛtāñjaliḥ

नन्दीश्वर महाप्राज्ञ साक्षाद्रुद्रस्वरूपधृक् ।
धन्यस्त्वं सद्गुरुस्तात श्रावितेयं कथाद्भुता

nandīśvara mahāprājña sākṣādrudrasvarūpadhṛk |
dhanyastvaṃ sadgurustāta śrāviteyaṃ kathādbhutā

क्षुवेण सह संग्रामे श्रुतो विष्णुपुरा जयः ।
ब्रह्मणा मे पुरा तात तच्छापश्च शिलादज

kṣuveṇa saha saṃgrāme śruto viṣṇupurā jayaḥ |
brahmaṇā me purā tāta tacchāpaśca śilādaja

अधुना श्रोतुमिच्छामि देवशापं सुवर्चया ।
दत्तं पश्चात्पिप्पलादचरितं मङ्गलायनम्

adhunā śrotumicchāmi devaśāpaṃ suvarcayā |
dattaṃ paścātpippalādacaritaṃ maṅgalāyanam

इति श्रुत्वाथ शैलादिर्विधिपुत्रवचश्शुभम् ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

iti śrutvātha śailādirvidhiputravacaśśubham |
pratyuvāca prasannātmā smṛtvā śivapadāmbujam

एकदा निर्जरास्सर्वे वासवाद्या मुनीश्वर ।
वृत्रासुरसहायैश्च दैत्यैरासन्पराजिताः

ekadā nirjarāssarve vāsavādyā munīśvara |
vṛtrāsurasahāyaiśca daityairāsanparājitāḥ

स्वानि स्वानि वरास्त्रा णि दधीचस्याश्रमेऽखिलाः ।
निक्षिप्य सहसा सद्योऽभवन्देवाः पराजिताः

svāni svāni varāstrā ṇi dadhīcasyāśrame'khilāḥ |
nikṣipya sahasā sadyo'bhavandevāḥ parājitāḥ

तदा सर्वे सुरास्सेन्द्रा वध्यमानास्तथर्षयः ।
ब्रह्मलोकगताश्शीघ्रं प्रोचुः स्वं व्यसनं च तत्

tadā sarve surāssendrā vadhyamānāstatharṣayaḥ |
brahmalokagatāśśīghraṃ procuḥ svaṃ vyasanaṃ ca tat

तच्छ्रुत्वा देववचनं ब्रह्मा लोकपितामहः ।
सर्वं शशंस तत्त्वेन त्वष्टुश्चैव चिकीर्षितम्

tacchrutvā devavacanaṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
sarvaṃ śaśaṃsa tattvena tvaṣṭuścaiva cikīrṣitam

भवद्वधार्थं जनितस्त्वष्ट्रायं तपसा सुराः ।
वृत्रो नाम महातेजाः सर्वदैत्याधिपो महान्

bhavadvadhārthaṃ janitastvaṣṭrāyaṃ tapasā surāḥ |
vṛtro nāma mahātejāḥ sarvadaityādhipo mahān

अथ प्रयत्नः क्रियतां भवेदस्य वधो यथा ।
तत्रोपायं शृणु प्राज्ञ धर्महेतोर्वदामि ते

atha prayatnaḥ kriyatāṃ bhavedasya vadho yathā |
tatropāyaṃ śṛṇu prājña dharmahetorvadāmi te

महामुनिर्दधीचिर्यस्स तपस्वी जितेन्द्रियः ।
लेभे शिवं समाराध्य वज्रास्थित्ववरम्पुरा

mahāmunirdadhīciryassa tapasvī jitendriyaḥ |
lebhe śivaṃ samārādhya vajrāsthitvavarampurā

तस्यास्थीन्येव याचध्वं स दास्यति न संशय ।
निर्माय तैर्दण्डवज्रं वृत्रं जहि न संशयः

tasyāsthīnyeva yācadhvaṃ sa dāsyati na saṃśaya |
nirmāya tairdaṇḍavajraṃ vṛtraṃ jahi na saṃśayaḥ

तच्छ्रुत्वा ब्रह्मवचनं शक्रो गुरुसमन्वितः ।
आगच्छत्सामरः सद्यो दधीच्याश्रममुत्तमम्

tacchrutvā brahmavacanaṃ śakro gurusamanvitaḥ |
āgacchatsāmaraḥ sadyo dadhīcyāśramamuttamam

दृष्ट्वा तत्र मुनिं शक्रः सुवर्चान्वितमादरात् ।
ननाम साञ्जलिर्नम्रः सगुरुः सामरश्च तम्

dṛṣṭvā tatra muniṃ śakraḥ suvarcānvitamādarāt |
nanāma sāñjalirnamraḥ saguruḥ sāmaraśca tam

तदभिप्रायमाज्ञाय स मुनिर्बुधसत्तमः ।
स्वपत्नीं प्रेषयामास सुवर्चां स्वाश्रमान्तरम्

tadabhiprāyamājñāya sa munirbudhasattamaḥ |
svapatnīṃ preṣayāmāsa suvarcāṃ svāśramāntaram

ततस्स देवराजश्च सामरः स्वार्थसाधकः ।
अर्थशास्त्रपरो भूत्वा मुनीशं वाक्यमब्रवीत्

tatassa devarājaśca sāmaraḥ svārthasādhakaḥ |
arthaśāstraparo bhūtvā munīśaṃ vākyamabravīt

त्वष्ट्रा विप्रकृताः सर्वे वयन्देवास्तथर्षयः ।
शरण्यं त्वां महाशैवं दातारं शरणं गताः

tvaṣṭrā viprakṛtāḥ sarve vayandevāstatharṣayaḥ |
śaraṇyaṃ tvāṃ mahāśaivaṃ dātāraṃ śaraṇaṃ gatāḥ

स्वास्थीनि देहि नो विप्र महावज्रमयानि हि ।
अस्थ्ना ते स्वपविं कृत्वा हनिष्यामि सुरद्रुहम्

svāsthīni dehi no vipra mahāvajramayāni hi |
asthnā te svapaviṃ kṛtvā haniṣyāmi suradruham

इत्युक्तस्तेन स मुनिः परोपकरणे रतः ।
ध्यात्वा शिवं स्वनाथं हि विससर्ज कलेवरम्

ityuktastena sa muniḥ paropakaraṇe rataḥ |
dhyātvā śivaṃ svanāthaṃ hi visasarja kalevaram

ब्रह्मलोकं गतस्सद्यस्स मुनिर्ध्वस्तबन्धनः ।
पुष्पवृष्टिरभूत्तत्र सर्वे विस्मयमागताः

brahmalokaṃ gatassadyassa munirdhvastabandhanaḥ |
puṣpavṛṣṭirabhūttatra sarve vismayamāgatāḥ

अथ गां सुरभिं शक्र आहूयाशु ह्यलेहयत् ।
अस्त्रनिर्मितये त्वाष्ट्रं निदि देश तदस्थिभिः

atha gāṃ surabhiṃ śakra āhūyāśu hyalehayat |
astranirmitaye tvāṣṭraṃ nidi deśa tadasthibhiḥ

विश्वकर्मा तदाज्ञप्तश्चक्लृपेऽस्त्राणि कृत्स्नशः ।
तदस्थिभिर्वज्रमयस्सुदृढैश्शिववर्चसा

viśvakarmā tadājñaptaścaklṛpe'strāṇi kṛtsnaśaḥ |
tadasthibhirvajramayassudṛḍhaiśśivavarcasā

वंशोद्भवं वज्रं शरो ब्रह्मशिरस्तथा ।
अन्यास्थिभिर्बहूनि स्वपराण्यस्त्राणि निर्ममे

vaṃśodbhavaṃ vajraṃ śaro brahmaśirastathā |
anyāsthibhirbahūni svaparāṇyastrāṇi nirmame

तमिन्द्रो वज्रमुद्यम्य वर्द्धितः शिववर्चसा ।
वृत्रमभ्यद्रवत्क्रुद्धो मुने रुद्र इवान्तकम्

tamindro vajramudyamya varddhitaḥ śivavarcasā |
vṛtramabhyadravatkruddho mune rudra ivāntakam

ततः शक्रस्सुसन्नद्धस्तेन वज्रेण स द्रुतम् ।
उच्चकर्त शिरो वार्त्रं गिरिशृंगमिवौजसा

tataḥ śakrassusannaddhastena vajreṇa sa drutam |
uccakarta śiro vārtraṃ giriśṛṃgamivaujasā

तदा समुत्सवस्तात बभूव त्रिदिवौकसाम् ।
तुष्टुवुर्निर्जराश्शक्रम्पेतुः कुसुमवृष्टयः

tadā samutsavastāta babhūva tridivaukasām |
tuṣṭuvurnirjarāśśakrampetuḥ kusumavṛṣṭayaḥ

इति ते कथितन्तात प्रसंगाच्चरि तन्त्विदम् ।
पिप्पलादावतारम्भे शृणु शम्भोर्महादरात्

iti te kathitantāta prasaṃgāccari tantvidam |
pippalādāvatārambhe śṛṇu śambhormahādarāt

सुवर्चा सा मुनेः पत्नी दधीचस्य महात्मनः ।
ययौ स्वमाश्रमाभ्यन्तस्तदाज्ञप्ता पतिव्रता

suvarcā sā muneḥ patnī dadhīcasya mahātmanaḥ |
yayau svamāśramābhyantastadājñaptā pativratā

आगत्य तत्र सा दृष्ट्वा न पतिं स्वन्तपस्विनी ।
गृहकार्यं च सा कृत्वाखिलम्पतिनिदेशतः

āgatya tatra sā dṛṣṭvā na patiṃ svantapasvinī |
gṛhakāryaṃ ca sā kṛtvākhilampatinideśataḥ

आजगाम पुनस्तत्र पश्यन्ती बह्वशोभनम् ।
देवांश्च तान्मुनिश्रेष्ठ सुवर्चा विस्मिताभवत्

ājagāma punastatra paśyantī bahvaśobhanam |
devāṃśca tānmuniśreṣṭha suvarcā vismitābhavat

ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं सुराणां कृत्यं तदानीञ्च चुकोप साध्वी ।
ददौ तदा शापमतीव रुष्टा तेषां सुवर्चा ऋषिवर्यभार्या

jñātvā ca tatsarvamidaṃ surāṇāṃ kṛtyaṃ tadānīñca cukopa sādhvī |
dadau tadā śāpamatīva ruṣṭā teṣāṃ suvarcā ṛṣivaryabhāryā

अहो सुरा द्रुष्टतराश्च सर्वे स्वकार्यदक्षा ह्यबुधाश्च लुब्धाः ।
तस्माच्च सर्वे पशवो भवन्तु सेन्द्राश्च मेऽद्यप्रभृतीत्युवाच

aho surā druṣṭatarāśca sarve svakāryadakṣā hyabudhāśca lubdhāḥ |
tasmācca sarve paśavo bhavantu sendrāśca me'dyaprabhṛtītyuvāca

एवं शापन्ददौ तेषां सुराणां सः तपस्विनी ।
सशक्राणां च सर्वेषां सुवर्चा मुनिकामिनी

evaṃ śāpandadau teṣāṃ surāṇāṃ saḥ tapasvinī |
saśakrāṇāṃ ca sarveṣāṃ suvarcā munikāminī

अनुगन्तुम्पतेर्लोकमथेच्छत्सा पतिव्रता ।
चितां चक्र समेधोभिः सुपवित्रैर्मनस्विनी

anugantumpaterlokamathecchatsā pativratā |
citāṃ cakra samedhobhiḥ supavitrairmanasvinī

ततो नभोगिरा प्राह सुवर्चान्ताम्मुनिप्रियाम् ।
आश्वासयन्ती गिरिशप्रेरिता सुखदायिनी

tato nabhogirā prāha suvarcāntāmmunipriyām |
āśvāsayantī giriśapreritā sukhadāyinī

साहसं न कुरु प्राज्ञे शृणु मे परमं वचः ।
मुनितेजस्त्वदुदरे तदुत्पादय यत्नतः

sāhasaṃ na kuru prājñe śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
munitejastvadudare tadutpādaya yatnataḥ

ततः स्वाभीष्टचरणन्देवि कर्तुन्त्वमर्हसि ।
सगर्भा न दहेद्गात्रमिति ब्रह्मनिदेशनम्

tataḥ svābhīṣṭacaraṇandevi kartuntvamarhasi |
sagarbhā na dahedgātramiti brahmanideśanam

इत्युक्त्वा सा नभोवाणी विरराम मुनीश्वर ।
तां श्रुत्वा सा मुनेः पत्नी विस्मिताभूत्क्षणं च सा

ityuktvā sā nabhovāṇī virarāma munīśvara |
tāṃ śrutvā sā muneḥ patnī vismitābhūtkṣaṇaṃ ca sā

सुवर्चा सा महासाध्वी पतिलोकमभीप्सती ।
उपविश्याश्मना भूयः सोदरं विददार ह

suvarcā sā mahāsādhvī patilokamabhīpsatī |
upaviśyāśmanā bhūyaḥ sodaraṃ vidadāra ha

निर्गतो जठरात्तस्या गर्भो मुनिवरस्य सः ।
महादिव्यतनुर्दीप्तो भासयंश्च दिशोदश

nirgato jaṭharāttasyā garbho munivarasya saḥ |
mahādivyatanurdīpto bhāsayaṃśca diśodaśa

साक्षाद्रुद्रावतारोऽसौ दधीच वरतेजसः ।
प्रादुर्भूतस्स्वयन्तात स्वलीलाकरणे क्षमः

sākṣādrudrāvatāro'sau dadhīca varatejasaḥ |
prādurbhūtassvayantāta svalīlākaraṇe kṣamaḥ

तन्दृष्ट्वा स्वसुतन्दिव्यं स्वरूपम्मुनिकामिनी ।
सुवर्चाज्ञाय मनसा साक्षाद्रुद्रावतारकम्

tandṛṣṭvā svasutandivyaṃ svarūpammunikāminī |
suvarcājñāya manasā sākṣādrudrāvatārakam

प्रहृष्टाभून्महासाध्वी प्रणम्याशु नुनाव सा ।
स्वहृदि स्थापयामास तत्स्वरूपम्मुनीश्वर

prahṛṣṭābhūnmahāsādhvī praṇamyāśu nunāva sā |
svahṛdi sthāpayāmāsa tatsvarūpammunīśvara

सुवर्चा तनयं तं च प्रहस्य विमलेक्षणा ।
जननी प्राह सुप्रीत्या पतिलोकमभीप्सती

suvarcā tanayaṃ taṃ ca prahasya vimalekṣaṇā |
jananī prāha suprītyā patilokamabhīpsatī

हे तात परमेशान चिरन्तिष्ठास्य सन्निधौ ।
अश्वत्थस्य महाभाग सर्वेषां सुखदो भवेः

he tāta parameśāna cirantiṣṭhāsya sannidhau |
aśvatthasya mahābhāga sarveṣāṃ sukhado bhaveḥ

मामाज्ञापय सुप्रीत्या पतिलोकाय चाधुना ।
तत्रस्थाहं च पतिना त्वां ध्याये रुद्ररूपिणम्

māmājñāpaya suprītyā patilokāya cādhunā |
tatrasthāhaṃ ca patinā tvāṃ dhyāye rudrarūpiṇam

इत्येवं सा बभाषेऽथ सुवर्चा तनयम्प्रति ।
पतिमन्वगमत्साध्वी परमेण समाधिना

ityevaṃ sā babhāṣe'tha suvarcā tanayamprati |
patimanvagamatsādhvī parameṇa samādhinā

एवन्दधीचपत्नी सा पतिना संगता मुने ।
शिवलोकं समासाद्य सिषेवे शङ्करम्मुदा

evandadhīcapatnī sā patinā saṃgatā mune |
śivalokaṃ samāsādya siṣeve śaṅkarammudā

एतस्मिन्नन्तरे देवास्सेन्द्राश्च मुनिभिस्सह ।
तत्राजग्मुस्त्वरा तात आहूता इव हर्षिताः

etasminnantare devāssendrāśca munibhissaha |
tatrājagmustvarā tāta āhūtā iva harṣitāḥ

हरिर्ब्रह्मा च सुप्रीत्यावतीर्णं शंकरं भुवि ।
सुवर्चायां दधीचाद्वा ययतुस्स्वगणैस्सह

harirbrahmā ca suprītyāvatīrṇaṃ śaṃkaraṃ bhuvi |
suvarcāyāṃ dadhīcādvā yayatussvagaṇaissaha

तत्र दृष्ट्वावतीर्णन्तं मुनिपुत्रत्वमागतम् ।
रुद्रं सर्वे प्रणेमुश्च तुष्टुवुर्बद्धपाणयः

tatra dṛṣṭvāvatīrṇantaṃ muniputratvamāgatam |
rudraṃ sarve praṇemuśca tuṣṭuvurbaddhapāṇayaḥ

तदोत्सवो महानासीद्देवानां मुनिसत्तम ।
नेदुर्दुन्दुभयस्तत्र नर्तक्यो ननृतुर्मुदा

tadotsavo mahānāsīddevānāṃ munisattama |
nedurdundubhayastatra nartakyo nanṛturmudā

जगुर्गन्धर्वपुत्राश्च किन्नरा वाद्यवादकाः ।
वादयामासुरमराः पुष्प वृष्टिं च चक्रिरे

jagurgandharvaputrāśca kinnarā vādyavādakāḥ |
vādayāmāsuramarāḥ puṣpa vṛṣṭiṃ ca cakrire

पिप्पलस्य शर्वपितुर्विलसन्तं सुतं च तम् ।
संस्कृत्य विधिवत्सर्वे विष्ण्वाद्यास्तुष्टुवुः पुनः

pippalasya śarvapiturvilasantaṃ sutaṃ ca tam |
saṃskṛtya vidhivatsarve viṣṇvādyāstuṣṭuvuḥ punaḥ

पिप्पलादेति तन्नाम चक्रे ब्रह्मा प्रसन्नधीः ।
प्रसन्नो भव देवेश इत्यूचे हरिणा सुरैः

pippalādeti tannāma cakre brahmā prasannadhīḥ |
prasanno bhava deveśa ityūce hariṇā suraiḥ

इत्युक्त्वा तमनुज्ञाय ब्रह्मा विष्णुस्सुरास्तथा ।
स्वंस्वं धाम ययुस्सर्वे विधाय च महोत्सवम्

ityuktvā tamanujñāya brahmā viṣṇussurāstathā |
svaṃsvaṃ dhāma yayussarve vidhāya ca mahotsavam

अथ रुद्रः पिप्पलादोऽश्वत्थमूले महाप्रभुः ।
तताप सुचिरं कालं लोकानां हितकाम्यया

atha rudraḥ pippalādo'śvatthamūle mahāprabhuḥ |
tatāpa suciraṃ kālaṃ lokānāṃ hitakāmyayā

इत्थं सुतपतस्तस्य पिप्पलादस्य सम्मुखे ।
महाकालो व्यतीयाय लोकचर्यानुसारिणः

itthaṃ sutapatastasya pippalādasya sammukhe |
mahākālo vyatīyāya lokacaryānusāriṇaḥ