Chapter 20: Hanuman, the Rudra avatar who served Shri Rama

अतः परं श्रुणु प्रीत्या हनुमच्चरितम्मुने ।
यथा चकाराशु हरो लीलास्तद्रूपतो वराः

ataḥ paraṃ śruṇu prītyā hanumaccaritammune |
yathā cakārāśu haro līlāstadrūpato varāḥ

चकार सुहितं प्रीत्या रामस्य परमेश्वराः ।
तत्सर्वं चरितं विप्र शृणु सर्वसुखावहम्

cakāra suhitaṃ prītyā rāmasya parameśvarāḥ |
tatsarvaṃ caritaṃ vipra śṛṇu sarvasukhāvaham

एकस्मिन्समये शम्भुरद्भुतोतिकरः प्रभुः ।
ददर्श मोहिनीरूपं विष्णोस्स हि वसद्गुणः

ekasminsamaye śambhuradbhutotikaraḥ prabhuḥ |
dadarśa mohinīrūpaṃ viṣṇossa hi vasadguṇaḥ

चक्रे स्वं क्षुभितं शम्भुः कामबाणहतो यथा ।
स्वम्वीर्यम्पातयामास रामकार्यार्थमीश्वरः

cakre svaṃ kṣubhitaṃ śambhuḥ kāmabāṇahato yathā |
svamvīryampātayāmāsa rāmakāryārthamīśvaraḥ

तद्वीर्यं स्थापयामासुः पत्रे सप्तर्षयश्च ते ।
प्रेरिता मनसा तेन रामकार्यार्थमादरात

tadvīryaṃ sthāpayāmāsuḥ patre saptarṣayaśca te |
preritā manasā tena rāmakāryārthamādarāta

तैर्गौतमसुतायां तद्वीर्यं शम्भोर्महर्षिभिः ।
कर्णद्वारा तथांजन्यां रामकार्यार्थमाहितम्

tairgautamasutāyāṃ tadvīryaṃ śambhormaharṣibhiḥ |
karṇadvārā tathāṃjanyāṃ rāmakāryārthamāhitam

ततश्च समये तस्माद्धनूमानिति नामभाक् ।
शम्भुर्जज्ञे कपितनुर्महाबलपराक्रमः

tataśca samaye tasmāddhanūmāniti nāmabhāk |
śambhurjajñe kapitanurmahābalaparākramaḥ

हनूमान्स कपीशानः शिशुरेव महाबलः ।
रविबिम्बं बभक्षाशु ज्ञात्वा लघुफलम्प्रगे

hanūmānsa kapīśānaḥ śiśureva mahābalaḥ |
ravibimbaṃ babhakṣāśu jñātvā laghuphalamprage

देवप्रार्थनया तं सोऽत्यजज्ज्ञात्वा महाबलम् ।
शिवावतारं च प्राप वरान्दत्तान्सुरर्षिभिः

devaprārthanayā taṃ so'tyajajjñātvā mahābalam |
śivāvatāraṃ ca prāpa varāndattānsurarṣibhiḥ

स्वजनन्यन्तिकम्प्रागादथ सोतिप्रहर्षितः ।
हनूमान्सर्वमाचख्यौ तस्यै तद्वृत्तमादरात्

svajananyantikamprāgādatha sotipraharṣitaḥ |
hanūmānsarvamācakhyau tasyai tadvṛttamādarāt

तदाज्ञया ततो धीरस्सर्वविद्यामयत्नतः ।
सूर्यात्पपाठ स कपिर्गत्वा नित्यं तदान्तिकम्

tadājñayā tato dhīrassarvavidyāmayatnataḥ |
sūryātpapāṭha sa kapirgatvā nityaṃ tadāntikam

सूर्याज्ञया तदंशत्य सुग्रीवस्यान्तिकं ययौ ।
मातुराज्ञामनुप्राप्य रुद्रांशः कपिसत्तमः

sūryājñayā tadaṃśatya sugrīvasyāntikaṃ yayau |
māturājñāmanuprāpya rudrāṃśaḥ kapisattamaḥ

ज्येष्ठभ्रात्रा वालिना हि स्वस्त्रीभोक्त्रा तिरस्कृतः ।
ऋष्यमृकगिरौ तेन न्यवसत्स हनूमता

jyeṣṭhabhrātrā vālinā hi svastrībhoktrā tiraskṛtaḥ |
ṛṣyamṛkagirau tena nyavasatsa hanūmatā

ततोऽभूत्स सुकण्ठस्य मन्त्री कपिवरस्सुधीः ।
सर्वथा सुहितं चक्रे सुग्रीवस्य हरांशजः

tato'bhūtsa sukaṇṭhasya mantrī kapivarassudhīḥ |
sarvathā suhitaṃ cakre sugrīvasya harāṃśajaḥ

तत्रागतेन सभ्रात्रा हृतभार्येण दुःखिना ।
कारयामास रामेण तस्य सख्यं सुखावहम्

tatrāgatena sabhrātrā hṛtabhāryeṇa duḥkhinā |
kārayāmāsa rāmeṇa tasya sakhyaṃ sukhāvaham

घातयामास रामश्च वालिनं कपिकुञ्जरम् ।
भ्रातृपत्न्याश्च भोक्तारं पापिनम्वीरमानिनम्

ghātayāmāsa rāmaśca vālinaṃ kapikuñjaram |
bhrātṛpatnyāśca bhoktāraṃ pāpinamvīramāninam

ततो रामाऽऽज्ञया तात हनूमान्वानरेश्वरः ।
स सीतान्वेषणञ्चक्रे बहुभिर्वानरैस्सुधीः

tato rāmā''jñayā tāta hanūmānvānareśvaraḥ |
sa sītānveṣaṇañcakre bahubhirvānaraissudhīḥ

ज्ञात्वा लङ्कागतां सीतां गतस्तत्र कपीश्वरः ।
द्रुतमुल्लंघ्य सिंधुन्तमनिस्तीर्य्यं परैस्स वै

jñātvā laṅkāgatāṃ sītāṃ gatastatra kapīśvaraḥ |
drutamullaṃghya siṃdhuntamanistīryyaṃ paraissa vai

चक्रेऽद्भुतचरित्रं स तत्र विक्रमसंयुतम् ।
अभिज्ञानन्ददौ प्रीत्या सीतायै स्वप्रभोर्वरम्

cakre'dbhutacaritraṃ sa tatra vikramasaṃyutam |
abhijñānandadau prītyā sītāyai svaprabhorvaram

सीताशोकं जहाराशु स वीरः कपिनायकः ।
श्रावयित्वा रामवृत्तं तत्प्राणावनकारकम्

sītāśokaṃ jahārāśu sa vīraḥ kapināyakaḥ |
śrāvayitvā rāmavṛttaṃ tatprāṇāvanakārakam

तदभिज्ञानमादाय निवृत्तो रामसन्निधिम् ।
रावणाऽऽराममाहत्य जघान बहुराक्षसान्

tadabhijñānamādāya nivṛtto rāmasannidhim |
rāvaṇā''rāmamāhatya jaghāna bahurākṣasān

तदेव रावणसुतं हत्वा सबहुराक्षसम् ।
स महोपद्रवं चक्रे महोतिस्तत्र निर्भयः

tadeva rāvaṇasutaṃ hatvā sabahurākṣasam |
sa mahopadravaṃ cakre mahotistatra nirbhayaḥ

यदा दग्धो रावणेनावगुंठ्य वसनानि च ।
तैलाभ्यक्तानि सुदृढं महाबलवता मुने

yadā dagdho rāvaṇenāvaguṃṭhya vasanāni ca |
tailābhyaktāni sudṛḍhaṃ mahābalavatā mune

उत्प्लुत्योत्प्लुत्य च तदा महादेवांशजः कपिः ।
ददाह लंकां निखिलां कृत्वा व्याजन्तमेव हि

utplutyotplutya ca tadā mahādevāṃśajaḥ kapiḥ |
dadāha laṃkāṃ nikhilāṃ kṛtvā vyājantameva hi

दग्ध्वा लंकां वंचयित्वा विभीषणगृहं ततः ।
अपतद्वारिधौ वीरस्ततस्स कपिकुञ्जरः

dagdhvā laṃkāṃ vaṃcayitvā vibhīṣaṇagṛhaṃ tataḥ |
apatadvāridhau vīrastatassa kapikuñjaraḥ

स्वपुच्छं तत्र निर्वाप्य प्राप तस्य परन्तटम् ।
अखिन्नस्स ययौ रामसन्निधिं गिरिशांशजः

svapucchaṃ tatra nirvāpya prāpa tasya parantaṭam |
akhinnassa yayau rāmasannidhiṃ giriśāṃśajaḥ

अविलंबेन सुजवो हनूमान् कपिसत्तमः ।
रामोपकण्ठमागत्य ददौ सीताशिरोमणिम्

avilaṃbena sujavo hanūmān kapisattamaḥ |
rāmopakaṇṭhamāgatya dadau sītāśiromaṇim

ततस्तदाज्ञया वीरस्सिन्धौ सेतुमबन्धयत् ।
वानरस्स समानीय बहून्गिरिवरान्बली

tatastadājñayā vīrassindhau setumabandhayat |
vānarassa samānīya bahūngirivarānbalī

गत्वा तत्र ततो रामस्तर्तुकामो यथा ततः ।
शिवलिंगं समानर्च प्रतिष्ठाप्य जयेप्सया

gatvā tatra tato rāmastartukāmo yathā tataḥ |
śivaliṃgaṃ samānarca pratiṣṭhāpya jayepsayā

तद्वरात्स जयं प्राप्य वरं तीर्त्वोदधिं ततः ।
लंकामावृत्य कपिभी रणं चक्रे स राक्षसैः

tadvarātsa jayaṃ prāpya varaṃ tīrtvodadhiṃ tataḥ |
laṃkāmāvṛtya kapibhī raṇaṃ cakre sa rākṣasaiḥ

जघानाथासुरान्वीरो रामसैन्यं ररक्ष सः ।
शक्तिक्षतं लक्ष्मणं च संजीविन्या ह्यजीवयत्

jaghānāthāsurānvīro rāmasainyaṃ rarakṣa saḥ |
śaktikṣataṃ lakṣmaṇaṃ ca saṃjīvinyā hyajīvayat

सर्वथा सुखिनं चक्रे सरामं लक्ष्मणं हि सः ।
सर्वसैन्यं ररक्षासौ महादेवात्मजः प्रभुः

sarvathā sukhinaṃ cakre sarāmaṃ lakṣmaṇaṃ hi saḥ |
sarvasainyaṃ rarakṣāsau mahādevātmajaḥ prabhuḥ

रावणं परिवाराढ्यं नाशयामास विश्रमः ।
सुखीचकार देवान्स महाबलग्रहः कपि

rāvaṇaṃ parivārāḍhyaṃ nāśayāmāsa viśramaḥ |
sukhīcakāra devānsa mahābalagrahaḥ kapi

महीरावणसंज्ञं स हत्वा रामं सलक्ष्मणम् ।
तत्स्थानादानयामास स्वस्थानम्परिपाल्य च

mahīrāvaṇasaṃjñaṃ sa hatvā rāmaṃ salakṣmaṇam |
tatsthānādānayāmāsa svasthānamparipālya ca

रामकार्यं चकाराशु सर्वथा कपिपुंगवः ।
असुरान्नमयामास नानालीलां चकार च

rāmakāryaṃ cakārāśu sarvathā kapipuṃgavaḥ |
asurānnamayāmāsa nānālīlāṃ cakāra ca

स्थापयामास भूलोके रामभक्तिं कपीश्वरः ।
स्वयं भक्तवरो भूत्वा सीतारामसुखप्रदः

sthāpayāmāsa bhūloke rāmabhaktiṃ kapīśvaraḥ |
svayaṃ bhaktavaro bhūtvā sītārāmasukhapradaḥ

लक्ष्मणप्राणदाता च सर्वदेवमदापहः ।
रुद्रावतारो भगवान्भक्तोद्धारकरस्स वै

lakṣmaṇaprāṇadātā ca sarvadevamadāpahaḥ |
rudrāvatāro bhagavānbhaktoddhārakarassa vai

हनुमान्स महावीरो रामकार्यकरस्सदा ।
रामदूताभिधो लोके दैत्यघ्नो भक्तवत्सलः

hanumānsa mahāvīro rāmakāryakarassadā |
rāmadūtābhidho loke daityaghno bhaktavatsalaḥ

इति ते कथितं तात हनुमच्चरितम्वरम् ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वकामफलप्रदम्

iti te kathitaṃ tāta hanumaccaritamvaram |
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvakāmaphalapradam

य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।
स भुक्त्वेहाखिलान्कामानन्ते मोक्षं लभेत्परम्

ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvā samāhitaḥ |
sa bhuktvehākhilānkāmānante mokṣaṃ labhetparam