Chapter 48: Shukra within Shiva's body becomes his son

शुक्रे निगीर्णे रुद्रेण किमकार्षुश्च दानवाः ।
अंधकेशा महावीरा वद तत्त्वं महामुने

śukre nigīrṇe rudreṇa kimakārṣuśca dānavāḥ |
aṃdhakeśā mahāvīrā vada tattvaṃ mahāmune

काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशारहिता बभूवुः ।
हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेन्द्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च

kāvye nigīrṇe girijeśvareṇa daityā jayāśārahitā babhūvuḥ |
hastairvimuktā iva vāraṇendrāḥ śṛṃgairvihīnā iva govṛṣāśca

शिरो विहीना इव देवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः ।
निरुद्यमास्सत्त्वगणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च

śiro vihīnā iva devasaṃghā dvijā yathā cādhyayanena hīnāḥ |
nirudyamāssattvagaṇā yathā vai yathodyamā bhāgyavivarjitāśca

पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षाः खलु मार्गणौघाः ।
आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्व्रतैर्विहीनानि यथा श्रुतानि

patyā vihīnāśca yathaiva yoṣā yathā vipakṣāḥ khalu mārgaṇaughāḥ |
āyūṃṣi hīnāni yathaiva puṇyairvratairvihīnāni yathā śrutāni

विना यथा वैभवशक्तिमेकां भवंति हीनास्स्वफलैः क्रियौघाः ।
यथा विशूराः खलु क्षत्रियाश्च सत्यं विना धर्मगणो यथैव

vinā yathā vaibhavaśaktimekāṃ bhavaṃti hīnāssvaphalaiḥ kriyaughāḥ |
yathā viśūrāḥ khalu kṣatriyāśca satyaṃ vinā dharmagaṇo yathaiva

नन्दिना चा हृते शुक्रे गिलिते च विषादिना ।
विषादमगमन्दैत्या यतमानरणोत्सवाः

nandinā cā hṛte śukre gilite ca viṣādinā |
viṣādamagamandaityā yatamānaraṇotsavāḥ

तान् वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत ।
दैत्यांस्तुहुंडाहुंडदीन्महाधीरपराक्रमः

tān vīkṣya vigatotsāhānaṃdhakaḥ pratyabhāṣata |
daityāṃstuhuṃḍāhuṃḍadīnmahādhīraparākramaḥ

कविं विक्रम्य नयता नन्दिना वंचिता वयम् ।
तनूर्विना कृताः प्राणास्सर्वेषामद्य नो ननु

kaviṃ vikramya nayatā nandinā vaṃcitā vayam |
tanūrvinā kṛtāḥ prāṇāssarveṣāmadya no nanu

धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिस्सत्त्वं तेजः पराक्रमः ।
युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन् भार्गवे हृते

dhairyaṃ vīryaṃ gatiḥ kīrtissattvaṃ tejaḥ parākramaḥ |
yugapanno hṛtaṃ sarvamekasmin bhārgave hṛte

धिगस्मान् कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः ।
गुरुस्सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि

dhigasmān kulapūjyo yairekopi kulasattamaḥ |
gurussarvasamarthaśca trātā trāto na cāpadi

तद्यूयमविलंब्येह युध्यध्वमरिभिस्सह ।
वीरैस्तैः प्रमथैवीराः स्मृत्वा गुरुपदांबुजम्

tadyūyamavilaṃbyeha yudhyadhvamaribhissaha |
vīraistaiḥ pramathaivīrāḥ smṛtvā gurupadāṃbujam

गुरोः काव्यस्य सुखदौ स्मृत्वा चरणपंकजौ ।
सूदयिष्याम्यहं सर्वान् प्रमथान् सह नन्दिना

guroḥ kāvyasya sukhadau smṛtvā caraṇapaṃkajau |
sūdayiṣyāmyahaṃ sarvān pramathān saha nandinā

अद्यैतान् विवशान् हत्वा सहदेवैस्सवासवैः ।
भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः

adyaitān vivaśān hatvā sahadevaissavāsavaiḥ |
bhārgavaṃ mocayiṣyāmi jīvaṃ yogīva karmataḥ

स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः ।
शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं शेषपालिता

sa cāpi yogī yogena yadi nāma svayaṃ prabhuḥ |
śarīrāttasya nirgacchedasmākaṃ śeṣapālitā

इत्यन्धकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिस्स्वनाः ।
प्रमथान् निर्दयाः प्राहुर्मर्तव्ये कृतनिश्चयाः

ityandhakavacaḥ śrutvā dānavā meghanissvanāḥ |
pramathān nirdayāḥ prāhurmartavye kṛtaniścayāḥ

सत्यायुषि न नो जातु शक्तास्स्युः प्रमथा बलात् ।
असत्यायुपि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे

satyāyuṣi na no jātu śaktāssyuḥ pramathā balāt |
asatyāyupi kiṃ gatvā tyaktvā svāminamāhave

ये स्वामिनं विहायातो बहुमानधना जनाः ।
यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्

ye svāminaṃ vihāyāto bahumānadhanā janāḥ |
yāṃti te yāṃti niyatamaṃdhatāmisramālayam

अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्य भूरिशः ।
इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरे

ayaśastamasā khyātiṃ malinīkṛtya bhūriśaḥ |
ihāmutrāpi sukhino na syurbhagnā raṇājire

किं दानै किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः ।
धारातीर्थे यदि स्नानं पुनर्भवमलापहे

kiṃ dānai kiṃ tapobhiśca kiṃ tīrthaparimajjanaiḥ |
dhārātīrthe yadi snānaṃ punarbhavamalāpahe

संप्रथार्येति तद्वाक्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा ।
ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीं निनाद्य च

saṃprathāryeti tadvākyaṃ daityāste danujāstathā |
mamaṃthuḥ pramathānājau raṇabherīṃ ninādya ca

तत्र बाणासिवज्रौघैः कठिनैश्च शिलामयैः ।
भुशुण्डिभिंदिपालैश्च शक्ति भल्लपरश्वधैः

tatra bāṇāsivajraughaiḥ kaṭhinaiśca śilāmayaiḥ |
bhuśuṇḍibhiṃdipālaiśca śakti bhallaparaśvadhaiḥ

खट्वांगैः पट्टिशैश्शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् ।
परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्

khaṭvāṃgaiḥ paṭṭiśaiśśūlairlakuṭairmusalairalam |
parasparamabhighnaṃtaḥ pracakruḥ kadanaṃ mahat

कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्त्रिणाम् ।
भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्

kārmukāṇāṃ vikṛṣṭānāṃ patatāṃ ca patattriṇām |
bhiṃdipālabhuśuṃḍīnāṃ kṣveḍitānāṃ ravo'bhavat

रणतूर्य्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः ।
हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्

raṇatūryyaninādaiśca gajānāṃ bahubṛṃhitaiḥ |
heṣāravairhayānāṃ ca mahānkolāhalo'bhavat

अस्तिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् ।
अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्

astisvanairavāpūri dyāvābhūmyoryadaṃtaram |
abhīrūṇāṃ ca bhīrūṇāṃ mahāromodgamo'bhavat

गजवाजिमहारावस्फुटशब्दग्रहाणि च ।
भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च

gajavājimahārāvasphuṭaśabdagrahāṇi ca |
bhagnadhvajapatākāni kṣīṇapraharaṇāni ca

रुधिरोद्गारचित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च ।
पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्च्छुरुभयत्र वै

rudhirodgāracitrāṇi vyaśvahastirathāni ca |
pipāsitāni sainyāni mumūrcchurubhayatra vai

अथ ते प्रमथा वीरा नंदिप्रभृतयस्तदा ।
बलेन जघ्नुरसुरान्सर्वान्प्रापुर्जयं मुने

atha te pramathā vīrā naṃdiprabhṛtayastadā |
balena jaghnurasurānsarvānprāpurjayaṃ mune

दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथेर्भज्यमानमितस्ततः ।
दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्

dṛṣṭvā sainyaṃ ca pramatherbhajyamānamitastataḥ |
dudrāva rathamāsthāya svayamevāṃdhako gaṇān

शरावारप्रयुक्तैस्तैर्वज्रपातैर्नगा इव ।
प्रमथा नेशिरे चास्त्रैर्निस्तोया इव तोयदाः

śarāvāraprayuktaistairvajrapātairnagā iva |
pramathā neśire cāstrairnistoyā iva toyadāḥ

यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् ।
प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्विव्याधेषुभिरन्धकः

yāṃtamāyāṃtamālokya dūrasthaṃ nikaṭasthitam |
pratyekaṃ romasaṃkhyābhirvivyādheṣubhirandhakaḥ

दृष्ट्वा सैन्यं भज्यमानमंधकेन बलीयसा ।
स्कंदो विनायको नंदी सोमनंद्यादयः परे

dṛṣṭvā sainyaṃ bhajyamānamaṃdhakena balīyasā |
skaṃdo vināyako naṃdī somanaṃdyādayaḥ pare

प्रमथा प्रबला वीराश्शंकरस्य गणा निजाः ।
चुक्रुधुस्समरं चक्रुर्विचित्रं च महाबलाः

pramathā prabalā vīrāśśaṃkarasya gaṇā nijāḥ |
cukrudhussamaraṃ cakrurvicitraṃ ca mahābalāḥ

विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना ।
वीरेण नैगमेयेन वैशाखेन बलीयसा

vināyakena skaṃdena naṃdinā somanaṃdinā |
vīreṇa naigameyena vaiśākhena balīyasā

इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यधकीकृतः ।
त्रिशूलशक्तिबाणौघधारासंपातपातिभिः

ityādyaistu gaṇairugrairaṃdhakopyadhakīkṛtaḥ |
triśūlaśaktibāṇaughadhārāsaṃpātapātibhiḥ

ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः ।
तेन शब्देन महता शुक्रश्शंभूदरे स्थ्ग्तिः

tataḥ kolāhalo jātaḥ pramathāsurasainyayoḥ |
tena śabdena mahatā śukraśśaṃbhūdare sthgtiḥ

छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिकेतो यथानिलः ।
सप्तलोकान्सपातालान्रुद्रदेहे व्यलोकयत्

chidrānveṣī bhramansotha viniketo yathānilaḥ |
saptalokānsapātālānrudradehe vyalokayat

ब्रह्मनारायणेन्द्राणां सादित्याप्सरसां तथा ।
भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्

brahmanārāyaṇendrāṇāṃ sādityāpsarasāṃ tathā |
bhuvanāni vicitrāṇi yuddhaṃ ca pramathāsuram

स वर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् ।
न तस्य ददृशे रन्ध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा

sa varṣāṇāṃ śataṃ kukṣau bhavasya parito bhraman |
na tasya dadṛśe randhraṃ śuce raṃdhraṃ khalo yathā

शांभवेनाथ योगेन शुक्ररूपेण भार्गवः ।
इमं मंत्रवरं जप्त्वा शंभोर्जठरपंजरात्

śāṃbhavenātha yogena śukrarūpeṇa bhārgavaḥ |
imaṃ maṃtravaraṃ japtvā śaṃbhorjaṭharapaṃjarāt

निष्क्रांतं लिंगमार्गेण प्रणनाम ततश्शिवम् ।
गौर्य्या गृहीतः पुत्रार्थं तदविघ्नेश्वरीकृतः

niṣkrāṃtaṃ liṃgamārgeṇa praṇanāma tataśśivam |
gauryyā gṛhītaḥ putrārthaṃ tadavighneśvarīkṛtaḥ

अथ काव्यं विनिष्क्रातं शुक्रमार्गेण भार्गवम् ।
दृष्ट्वोवाच महेशानो विहस्य करुणानिधिः

atha kāvyaṃ viniṣkrātaṃ śukramārgeṇa bhārgavam |
dṛṣṭvovāca maheśāno vihasya karuṇānidhiḥ

शुक्रवन्निस्सृतो यस्माल्लिंगान्मे भृगुनन्दन ।
कर्मणा तेन शुक्लत्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्

śukravannissṛto yasmālliṃgānme bhṛgunandana |
karmaṇā tena śuklatvaṃ mama putrosi gamyatām

इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृशद्युतिः ।
प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव विहितांजलिः

ityevamukto devena śukrorkasadṛśadyutiḥ |
praṇanāma śivaṃ bhūyastuṣṭāva vihitāṃjaliḥ

अनंतपादस्त्वमनंतमूर्तिरनंतमूर्द्धांतकरश्शिवश्च ।
अनंतबाहुः कथमीदृशं त्वां स्तोष्ये ह नुत्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना

anaṃtapādastvamanaṃtamūrtiranaṃtamūrddhāṃtakaraśśivaśca |
anaṃtabāhuḥ kathamīdṛśaṃ tvāṃ stoṣye ha nutyaṃ praṇipatya mūrdhnā

त्वमष्टमूर्तिस्त्वमनंतमूर्तिस्त्वमिष्टदस्सर्वसुरासुराणाम् ।
अनिष्टदृष्टश्च विमर्दकश्च स्तोष्ये ह नुत्यं कथमीदृशं त्वाम्

tvamaṣṭamūrtistvamanaṃtamūrtistvamiṣṭadassarvasurāsurāṇām |
aniṣṭadṛṣṭaśca vimardakaśca stoṣye ha nutyaṃ kathamīdṛśaṃ tvām

इति स्तुत्वा शिवं शुक्रः पुनर्नत्वा शिवाज्ञया ।
विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी

iti stutvā śivaṃ śukraḥ punarnatvā śivājñayā |
viveśa dānavānīkaṃ meghamālāṃ yathā śaśī

निगीर्णनमिति प्रोक्तं शंकरेण कवे रणे ।
शृणु मंत्रं च तं जप्तो यश्शंभोः कविनोदरे

nigīrṇanamiti proktaṃ śaṃkareṇa kave raṇe |
śṛṇu maṃtraṃ ca taṃ japto yaśśaṃbhoḥ kavinodare