Chapter 45: Viraka and the goddesses guard Parvati's cave

गतस्ततो मत्तगजेन्द्रगामी पीत्वा सुरां घूर्णितलोचनश्च ।
महानुभावो बहुसैन्ययुक्तः प्रचंडवीरो वरवीरयायी

gatastato mattagajendragāmī pītvā surāṃ ghūrṇitalocanaśca |
mahānubhāvo bahusainyayuktaḥ pracaṃḍavīro varavīrayāyī

ददर्श दैत्यः स्मरबाणविद्धो गुहां ततो वीरकरुद्धमार्गाम् ।
स्निग्धं यथा वीक्ष्य पतंगसंज्ञः दशाप्रदीपं च कृमिर्ह्युपेत्य

dadarśa daityaḥ smarabāṇaviddho guhāṃ tato vīrakaruddhamārgām |
snigdhaṃ yathā vīkṣya pataṃgasaṃjñaḥ daśāpradīpaṃ ca kṛmirhyupetya

तथा प्रदर्श्याशु पुनः पुनश्च संपीड्यमानोपि स वीरकेण ।
बभूव कामाग्निसुदग्धदेहोंऽधको महादैत्यपतिः स मूढः

tathā pradarśyāśu punaḥ punaśca saṃpīḍyamānopi sa vīrakeṇa |
babhūva kāmāgnisudagdhadehoṃ'dhako mahādaityapatiḥ sa mūḍhaḥ

पाषाणवृक्षाशनितोयवह्निभुजंगशस्त्रास्त्रविभीषिकाभिः ।
संपीडितोऽसौ न पुनः प्रपीड्यः पृष्टश्च कस्त्वं समुपागतोसि

pāṣāṇavṛkṣāśanitoyavahnibhujaṃgaśastrāstravibhīṣikābhiḥ |
saṃpīḍito'sau na punaḥ prapīḍyaḥ pṛṣṭaśca kastvaṃ samupāgatosi

निशम्य तद्गां स्वमतं स तस्मै चकार युद्धं स तु वीरकेण ।
मुहूर्तमाश्चर्यवदप्रमेयं संख्ये जितो वीरतरेण दैत्यः

niśamya tadgāṃ svamataṃ sa tasmai cakāra yuddhaṃ sa tu vīrakeṇa |
muhūrtamāścaryavadaprameyaṃ saṃkhye jito vīratareṇa daityaḥ

ततस्तु संग्रामशिरो विहाय क्षुत्क्षामकंठस्तृषितो गतोऽभूत् ।
चूर्णीकृते खड्गवरे च खिन्ने पलायमानो गतविस्मयः सः

tatastu saṃgrāmaśiro vihāya kṣutkṣāmakaṃṭhastṛṣito gato'bhūt |
cūrṇīkṛte khaḍgavare ca khinne palāyamāno gatavismayaḥ saḥ

चक्रुस्तदाजिं सह वीरकेण प्रह्लादमुख्या दितिजप्रधानाः ।
लज्जांकुशाकृष्टधियो बभूवुस्सुदारुणाः शस्त्रशतैरनेकैः

cakrustadājiṃ saha vīrakeṇa prahlādamukhyā ditijapradhānāḥ |
lajjāṃkuśākṛṣṭadhiyo babhūvussudāruṇāḥ śastraśatairanekaiḥ

विरोचनस्तत्र चकार युद्धं बलिश्च बाणश्च सहस्रबाहुः ।
भजिः कुजंभस्त्वथ शंबरश्च वृत्रादयश्चाप्यथ वीर्यवंतः

virocanastatra cakāra yuddhaṃ baliśca bāṇaśca sahasrabāhuḥ |
bhajiḥ kujaṃbhastvatha śaṃbaraśca vṛtrādayaścāpyatha vīryavaṃtaḥ

ते युद्ध्यमाना विजिताः समंताद्द्विधाकृता वै गणवीरकेण ।
शेषे हतानां बहुदानवानामुक्तं जयत्येव हि सिद्धसंघैः

te yuddhyamānā vijitāḥ samaṃtāddvidhākṛtā vai gaṇavīrakeṇa |
śeṣe hatānāṃ bahudānavānāmuktaṃ jayatyeva hi siddhasaṃghaiḥ

भेरुंडजानाभिनयप्रवृत्ते मेदोवसामांससुपूयमध्ये ।
क्रव्यादसंघातसमाकुले तु भयंकरे शोणितकर्दमे तु

bheruṃḍajānābhinayapravṛtte medovasāmāṃsasupūyamadhye |
kravyādasaṃghātasamākule tu bhayaṃkare śoṇitakardame tu

भग्नैस्तु दैत्यैर्भगवान् पिनाकी व्रतं महापाशुपतं सुघोरम् ।
प्रियेः मया यत्कृतपूर्वमासीद्दाक्षायणीं प्राह सुसांत्वयित्वा

bhagnaistu daityairbhagavān pinākī vrataṃ mahāpāśupataṃ sughoram |
priyeḥ mayā yatkṛtapūrvamāsīddākṣāyaṇīṃ prāha susāṃtvayitvā

तस्माद्बलं यन्मम तत्प्रणष्टं मर्त्यैरमर्त्यस्य यतः प्रपातः ।
पुण्यक्षयाही ग्रह एव जातो दिवानिशं देवि तव प्रसंगात्

tasmādbalaṃ yanmama tatpraṇaṣṭaṃ martyairamartyasya yataḥ prapātaḥ |
puṇyakṣayāhī graha eva jāto divāniśaṃ devi tava prasaṃgāt

उत्पाद्य दिव्यं परमाद्भुतं तु पुनर्वरं घोरतरं च गत्वा ।
तस्माद्व्रतं घोरतरं चरामि सुनिर्भयः सुन्दरि वै विशोका

utpādya divyaṃ paramādbhutaṃ tu punarvaraṃ ghorataraṃ ca gatvā |
tasmādvrataṃ ghorataraṃ carāmi sunirbhayaḥ sundari vai viśokā

एतावदुक्त्वा वचनं महात्मा उपाद्य घोषं शनकैश्चकार ।
स तत्र गत्वा व्रतमुग्रदीप्तो गतो वनं पुण्यतमं सुघोरम्

etāvaduktvā vacanaṃ mahātmā upādya ghoṣaṃ śanakaiścakāra |
sa tatra gatvā vratamugradīpto gato vanaṃ puṇyatamaṃ sughoram

चर्तुं हि शक्यं तु सुरासुरैर्यत्र तादृशं वर्षसहस्रमात्रम् ।
सा पार्वती मंदरपर्वतस्था प्रतीक्ष्यमाणागमनं भवस्य

cartuṃ hi śakyaṃ tu surāsurairyatra tādṛśaṃ varṣasahasramātram |
sā pārvatī maṃdaraparvatasthā pratīkṣyamāṇāgamanaṃ bhavasya

पतिव्रता शीलगुणोपपन्ना एकाकिनी नित्यमथो विभीता ।
गुहांतरे दुःखपरा बभूव संरक्षिता सा सुतवीरकेण

pativratā śīlaguṇopapannā ekākinī nityamatho vibhītā |
guhāṃtare duḥkhaparā babhūva saṃrakṣitā sā sutavīrakeṇa

ततस्स दैत्यो वरदानमत्तस्तैर्योधमुख्यैस्सहितो गुहां ताम् ।
विभिन्नधैर्यः पुनराजगाम शिलीमुखैर्मारसमुद्भवैश्च

tatassa daityo varadānamattastairyodhamukhyaissahito guhāṃ tām |
vibhinnadhairyaḥ punarājagāma śilīmukhairmārasamudbhavaiśca

अत्यद्भुतं तत्र चकार युद्धं हित्वा तदा भोजनपाननिद्राः ।
रात्रिं दिवं पंचशतानि पंच क्रुद्धस्स सैन्यैस्सह वीरकेण

atyadbhutaṃ tatra cakāra yuddhaṃ hitvā tadā bhojanapānanidrāḥ |
rātriṃ divaṃ paṃcaśatāni paṃca kruddhassa sainyaissaha vīrakeṇa

खड्गैस्सकुंतैस्सह भिंदिपालर्गदाभुशुंडीभिरथो प्रकांडैः ।
शिलीमुखैरर्द्धशशीभिरुग्रैर्वितस्तिभिः कूर्ममुखैर्ज्वलद्भिः

khaḍgaissakuṃtaissaha bhiṃdipālargadābhuśuṃḍībhiratho prakāṃḍaiḥ |
śilīmukhairarddhaśaśībhirugrairvitastibhiḥ kūrmamukhairjvaladbhiḥ

नाराचमुख्यै निशितैश्च शूलैः परश्वधैस्तोमरमुद्गरैश्च ।
खड्गैर्गुडैः पर्वतपादपैश्च दिव्यैरथास्त्रैररपि दैत्यसंघैः

nārācamukhyai niśitaiśca śūlaiḥ paraśvadhaistomaramudgaraiśca |
khaḍgairguḍaiḥ parvatapādapaiśca divyairathāstrairarapi daityasaṃghaiḥ

न दीधितिर्भिन्नतनुः पपात द्वारं गुहाया पिहितं समस्तम् ।
तैरायुधैर्दैत्यभुजप्रयुक्तैर्गुहामुखे मूर्छित एव पश्चात्

na dīdhitirbhinnatanuḥ papāta dvāraṃ guhāyā pihitaṃ samastam |
tairāyudhairdaityabhujaprayuktairguhāmukhe mūrchita eva paścāt

आच्छादितं वीरकमस्त्रजालैर्दैत्यैश्च सर्वैस्तु मुहूर्तमात्रम् ।
अपावृतं कर्तुमशक्यमासीन्निरीक्ष्य देवी दितिजान् सुघोरान्

ācchāditaṃ vīrakamastrajālairdaityaiśca sarvaistu muhūrtamātram |
apāvṛtaṃ kartumaśakyamāsīnnirīkṣya devī ditijān sughorān

भयेन सस्मार पितामहं तु देवी सखीभिस्सहिता च विष्णुम् ।
सैन्यं च मद्वीरवरस्य सर्वं सस्मारयामास गुहांतरस्था

bhayena sasmāra pitāmahaṃ tu devī sakhībhissahitā ca viṣṇum |
sainyaṃ ca madvīravarasya sarvaṃ sasmārayāmāsa guhāṃtarasthā

ब्रह्मा तया संस्मृतमात्र एव स्त्रीरूपधारी भगवांश्च विष्णुः ।
इन्द्रश्च सर्वेः सह सैन्यकैश्च स्त्रीरूपमास्थाय समागतास्ते

brahmā tayā saṃsmṛtamātra eva strīrūpadhārī bhagavāṃśca viṣṇuḥ |
indraśca sarveḥ saha sainyakaiśca strīrūpamāsthāya samāgatāste

भूत्वा स्त्रियस्ते विविशुस्तदानीं मुनीन्द्रसंघाश्च महानुभावाः ।
सिद्धाश्च नागास्त्वथ गुह्यकाश्च गुहांतरं पर्वतराजपुत्र्याः

bhūtvā striyaste viviśustadānīṃ munīndrasaṃghāśca mahānubhāvāḥ |
siddhāśca nāgāstvatha guhyakāśca guhāṃtaraṃ parvatarājaputryāḥ

यस्मात्सुराज्य सनसंस्थितानामंतः पुरे संगमनं विरुद्धम् ।
ततस्सहस्राणि नितंबिनीनामनंतसंख्यान्यपि दर्शयंत्यः

yasmātsurājya sanasaṃsthitānāmaṃtaḥ pure saṃgamanaṃ viruddham |
tatassahasrāṇi nitaṃbinīnāmanaṃtasaṃkhyānyapi darśayaṃtyaḥ

रूपाणि दिव्यानि महाद्भुतानि गौर्ये गुहायां तु सवीरकार्यैः ।
स्त्रियः प्रहृष्टा गिरिराजकन्या गुहांतरं पर्वतराजपुत्र्या

rūpāṇi divyāni mahādbhutāni gaurye guhāyāṃ tu savīrakāryaiḥ |
striyaḥ prahṛṣṭā girirājakanyā guhāṃtaraṃ parvatarājaputryā

स्त्रीभिस्सहस्रैश्च शतैरनेकैर्नेदुश्च कल्पांतरमेघघोषाः ।
भेर्य्यश्च संग्रामजयप्रदास्तु ध्मातास्सुशंखाः सुनितम्बिनीभिः

strībhissahasraiśca śatairanekairneduśca kalpāṃtarameghaghoṣāḥ |
bheryyaśca saṃgrāmajayapradāstu dhmātāssuśaṃkhāḥ sunitambinībhiḥ

मूर्छां विहायाद्भुत चंडवीर्यस्स वीरको वै पुरतः स्थितस्तु ।
प्रगृह्य शस्त्राणि महारथानां तैरेव शस्त्रैर्दितिजं जघान

mūrchāṃ vihāyādbhuta caṃḍavīryassa vīrako vai purataḥ sthitastu |
pragṛhya śastrāṇi mahārathānāṃ taireva śastrairditijaṃ jaghāna

ब्राह्मी ततो दंड करा विरुद्धा गौरी तदा क्रोधपरीतचेताः ।
नारायणी शंखगदासुचक्रधनुर्द्धरा पूरितबाहुदंडा

brāhmī tato daṃḍa karā viruddhā gaurī tadā krodhaparītacetāḥ |
nārāyaṇī śaṃkhagadāsucakradhanurddharā pūritabāhudaṃḍā

विनिर्ययौ लांगलदण्डहस्ता व्योमालका कांचनतुल्यवर्णा ।
धारासहस्राकुलमुग्रवेगं बैडौजसी वज्रकरा तदानीम्

viniryayau lāṃgaladaṇḍahastā vyomālakā kāṃcanatulyavarṇā |
dhārāsahasrākulamugravegaṃ baiḍaujasī vajrakarā tadānīm

सहस्रनेत्रा युधि सुस्थिरा च सदुर्जया दैत्यशतैरधृष्या ।
वैश्वानरी शक्तिरसौम्यवक्त्रा याम्या च दंडोद्यतपाणिरुग्रा

sahasranetrā yudhi susthirā ca sadurjayā daityaśatairadhṛṣyā |
vaiśvānarī śaktirasaumyavaktrā yāmyā ca daṃḍodyatapāṇirugrā

सुतीक्ष्णखङ्गोद्यतपाणिरूपा समाययौ नैर्ऋति घोरचापा ।
तोयालिका वारणपाशहस्ता विनिर्गता युद्धमभीप्समाना

sutīkṣṇakhaṅgodyatapāṇirūpā samāyayau nairṛti ghoracāpā |
toyālikā vāraṇapāśahastā vinirgatā yuddhamabhīpsamānā

प्रचंडवातप्रभवा च देवी क्षुधावपुस्त्वंकुशपाणि रेव ।
कल्पान्तवह्निप्रतिमां गदां च पाणौ गृहीत्वा धनदोद्भवा च

pracaṃḍavātaprabhavā ca devī kṣudhāvapustvaṃkuśapāṇi reva |
kalpāntavahnipratimāṃ gadāṃ ca pāṇau gṛhītvā dhanadodbhavā ca

याक्षेश्वरी तीक्ष्णमुखा विरूपा नखायुधा नागभयंकरी च ।
एतास्तथान्याश्शतशो हि देव्यः सुनिर्गताः संकुलयुद्धभूमिम्

yākṣeśvarī tīkṣṇamukhā virūpā nakhāyudhā nāgabhayaṃkarī ca |
etāstathānyāśśataśo hi devyaḥ sunirgatāḥ saṃkulayuddhabhūmim

दृष्ट्वा च तत्सैन्यमनंतपारं विवर्णवर्णाश्च सुविस्मिताश्च ।
समाकुलास्संचकिताभयाद्वै देव्यो बभूबुर्हृददीनसत्त्वाः

dṛṣṭvā ca tatsainyamanaṃtapāraṃ vivarṇavarṇāśca suvismitāśca |
samākulāssaṃcakitābhayādvai devyo babhūburhṛdadīnasattvāḥ

चक्रुस्समाधाय मनस्समस्तास्ता देववध्वो विधिशक्तिमुख्याः ।
सुसंमत त्वेन गिरीशपुत्र्याः सेनापतिर्वीरसुघोरवीर्यः

cakrussamādhāya manassamastāstā devavadhvo vidhiśaktimukhyāḥ |
susaṃmata tvena girīśaputryāḥ senāpatirvīrasughoravīryaḥ

चक्रुर्महायुद्धमभूतपूर्वं निधाय बुद्धौ दितिजाः प्रधानाः ।
निवर्तनं मृत्युमथात्मनश्च नारीभिरन्ये वरदानसत्त्वाः

cakrurmahāyuddhamabhūtapūrvaṃ nidhāya buddhau ditijāḥ pradhānāḥ |
nivartanaṃ mṛtyumathātmanaśca nārībhiranye varadānasattvāḥ

अत्यद्भुतं तत्र चकार युद्धं गौरी तदानीं सहिता सखीभिः ।
कृत्वा रणे चाद्भुतबुद्धिशौण्डं सेनापतिं वीरकघोरवीर्यम्

atyadbhutaṃ tatra cakāra yuddhaṃ gaurī tadānīṃ sahitā sakhībhiḥ |
kṛtvā raṇe cādbhutabuddhiśauṇḍaṃ senāpatiṃ vīrakaghoravīryam

हिरण्यनेत्रात्मज एव भूपश्चक्रे महाव्यूहमरं सुकर्मा ।
संभाव्य विष्णुं च निरीक्ष्य याम्यां सुदारुणं तद्गिलनामधेयम्

hiraṇyanetrātmaja eva bhūpaścakre mahāvyūhamaraṃ sukarmā |
saṃbhāvya viṣṇuṃ ca nirīkṣya yāmyāṃ sudāruṇaṃ tadgilanāmadheyam

मुखं करालं विधिसेवयास्य तस्मिन् कृते भगवानाजगाम ।
कल्पान्तघोरार्कसहस्रकांतिकीर्णञ्च वै कुपितः कृत्ति वासाः

mukhaṃ karālaṃ vidhisevayāsya tasmin kṛte bhagavānājagāma |
kalpāntaghorārkasahasrakāṃtikīrṇañca vai kupitaḥ kṛtti vāsāḥ

गते ततो वर्षसहस्रमात्रे तमागतं प्रेक्ष्य महेश्वरं च ।
चक्रुर्महायुद्धमतीवमात्रं नार्यः प्रहृष्टास्सह वीरकेण

gate tato varṣasahasramātre tamāgataṃ prekṣya maheśvaraṃ ca |
cakrurmahāyuddhamatīvamātraṃ nāryaḥ prahṛṣṭāssaha vīrakeṇa

प्रणम्य गौरी गिरिशं च मूर्ध्ना संदर्शयन् भर्तुरतीव शौर्यमम् ।
गौरी प्रयुद्धं च चकार हृष्टा हरस्ततः पर्वतराजपुत्रीम्

praṇamya gaurī giriśaṃ ca mūrdhnā saṃdarśayan bharturatīva śauryamam |
gaurī prayuddhaṃ ca cakāra hṛṣṭā harastataḥ parvatarājaputrīm

कंठे गृहीत्वा तु गुहां प्रविष्टो रमासहस्राणि विसर्जितानि ।
गौरी च सन्मानशतैः प्रपूज्य गुहामुखे वीरकमेव स्थापयन्

kaṃṭhe gṛhītvā tu guhāṃ praviṣṭo ramāsahasrāṇi visarjitāni |
gaurī ca sanmānaśataiḥ prapūjya guhāmukhe vīrakameva sthāpayan

ततो न गौरीं गिरिशं च दृष्ट्वाऽसुरेश्वरो नीतिविचक्षणो हि ।
द्रुतं स्वदूतं विधसाख्यमेव स प्रेषयामास शिवोपकंठम्

tato na gaurīṃ giriśaṃ ca dṛṣṭvā'sureśvaro nītivicakṣaṇo hi |
drutaṃ svadūtaṃ vidhasākhyameva sa preṣayāmāsa śivopakaṃṭham

तैस्तैः प्रहारैरपि जर्ज रांगस्तस्मिन् रणे देवगणेरितैर्यः ।
जगाद वाक्यं तु सगर्वमुग्रं प्रविश्य शंभुं प्रणिपत्य मूर्ध्ना

taistaiḥ prahārairapi jarja rāṃgastasmin raṇe devagaṇeritairyaḥ |
jagāda vākyaṃ tu sagarvamugraṃ praviśya śaṃbhuṃ praṇipatya mūrdhnā

संप्रेषितोहं विविशे गुहांतु ह्यषौऽन्धकस्त्वां समुवाच वाक्यम् ।
नार्या न कार्यं तव किंचिदस्तिविमुच नारीं तरुणीं सुरूपाम्

saṃpreṣitohaṃ viviśe guhāṃtu hyaṣau'ndhakastvāṃ samuvāca vākyam |
nāryā na kāryaṃ tava kiṃcidastivimuca nārīṃ taruṇīṃ surūpām

प्रायोभवास्तापसस्तज्जुषस्व क्षांतं मया यत्कमनीयमन्तः ।
मुनिर्विरोधव्य इति प्रचिंत्य न त्वं मुनिस्तापस किं तु शत्रुः

prāyobhavāstāpasastajjuṣasva kṣāṃtaṃ mayā yatkamanīyamantaḥ |
munirvirodhavya iti praciṃtya na tvaṃ munistāpasa kiṃ tu śatruḥ

अतीव दैत्येषु महाविरोधी युध्यस्व वेगेन मया प्रमथ्य ।
नयामि पातालतलानुरूपं यमक्षयं तापस धूर्त हि त्वाम्

atīva daityeṣu mahāvirodhī yudhyasva vegena mayā pramathya |
nayāmi pātālatalānurūpaṃ yamakṣayaṃ tāpasa dhūrta hi tvām

एतद्वचो दूतमुखान्निशम्य कपालमाली तमुवाच कोपात् ।
ज्वलन्विषादेन महांस्त्रिनेत्रस्सतां गतिर्दुष्टमदप्रहर्ता

etadvaco dūtamukhānniśamya kapālamālī tamuvāca kopāt |
jvalanviṣādena mahāṃstrinetrassatāṃ gatirduṣṭamadaprahartā

व्यक्तं वचस्ते तदतीव चोग्रं प्रोक्तं हि तत्त्वं त्वरितं प्रयाहि ।
कुरुष्व युद्धं हि मया प्रसह्य यदि प्रशक्तोसि बलेन हि त्वम्

vyaktaṃ vacaste tadatīva cograṃ proktaṃ hi tattvaṃ tvaritaṃ prayāhi |
kuruṣva yuddhaṃ hi mayā prasahya yadi praśaktosi balena hi tvam

यः स्यादशक्तो भुवि तस्य कोर्थो दारैर्धनैर्वा सुमनोहरैश्च ।
आयांतु दैत्याश्च बलेन मत्ता विचार्यमेवं तु कृतं मयै तत्

yaḥ syādaśakto bhuvi tasya kortho dārairdhanairvā sumanoharaiśca |
āyāṃtu daityāśca balena mattā vicāryamevaṃ tu kṛtaṃ mayai tat

शरीरयात्रापि कुतस्त्वशक्तेः कुर्वन्तु यद्यद्विहितं तु तेषाम् ।
ममापि यद्यत्करणीयमस्ति तत्तत्त्करिष्यामि न संश योत्र

śarīrayātrāpi kutastvaśakteḥ kurvantu yadyadvihitaṃ tu teṣām |
mamāpi yadyatkaraṇīyamasti tattattkariṣyāmi na saṃśa yotra

एतद्वचस्तद्विधसोपि तस्माच्छ्रुत्वा हरान्निर्गत एव हृष्टः ।
प्रागात्ततो गर्जितहुंकृतानि कुर्वंस्ततोदैत्यपतेस्सकाशम्

etadvacastadvidhasopi tasmācchrutvā harānnirgata eva hṛṣṭaḥ |
prāgāttato garjitahuṃkṛtāni kurvaṃstatodaityapatessakāśam