Chapter 40: The slaying of Shankhachuda by Shiva's trident

स्वबलं निहतं दृष्ट्वा मुख्यं बहुतरं ततः ।
तथा वीरान् प्राणसमान् चुकोपातीव दानवः

svabalaṃ nihataṃ dṛṣṭvā mukhyaṃ bahutaraṃ tataḥ |
tathā vīrān prāṇasamān cukopātīva dānavaḥ

उवाच वचनं शंभुं तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव ।
किमेतैर्निहतैर्मेद्य संमुखे समरं कुरु

uvāca vacanaṃ śaṃbhuṃ tiṣṭhāmyājau sthiro bhava |
kimetairnihatairmedya saṃmukhe samaraṃ kuru

इत्युक्त्वा दानवेन्द्रोसौ सन्नद्धस्समरे मुने ।
अगच्छन्निश्चयं कृत्वाऽभिमुखं शंकरस्य च

ityuktvā dānavendrosau sannaddhassamare mune |
agacchanniścayaṃ kṛtvā'bhimukhaṃ śaṃkarasya ca

दिव्यान्यस्त्राणि चिक्षेप महारुद्राय दानवः ।
चकार शरवृष्टिञ्च तोयवृष्टिं यथा घनः

divyānyastrāṇi cikṣepa mahārudrāya dānavaḥ |
cakāra śaravṛṣṭiñca toyavṛṣṭiṃ yathā ghanaḥ

मायाश्चकार विविधा अदृश्या भयदर्शिताः ।
अप्रतर्क्याः सुरगणैर्निखिलैरपिः सत्तमैः

māyāścakāra vividhā adṛśyā bhayadarśitāḥ |
apratarkyāḥ suragaṇairnikhilairapiḥ sattamaiḥ

ता दृष्ट्वा शंकरस्तत्र चिक्षे पास्त्रं च लीलया ।
माहेश्वरं महादिव्यं सर्वमायाविनाशनम्

tā dṛṣṭvā śaṃkarastatra cikṣe pāstraṃ ca līlayā |
māheśvaraṃ mahādivyaṃ sarvamāyāvināśanam

तेजसा तस्य तन्माया नष्टाश्चासन् द्रुतं तदा ।
दिव्यान्यस्त्राणि तान्येव निस्तेजांस्यभवन्नपि

tejasā tasya tanmāyā naṣṭāścāsan drutaṃ tadā |
divyānyastrāṇi tānyeva nistejāṃsyabhavannapi

अथ युद्धे महेशानस्तद्वधाय महाबलः ।
शूलं जग्राह सहसा दुर्निवार्यं सुतेजसाम्

atha yuddhe maheśānastadvadhāya mahābalaḥ |
śūlaṃ jagrāha sahasā durnivāryaṃ sutejasām

तदैव तन्निषेद्धुं च वाग्बभूवाशरीरिणी ।
क्षिप शूलं न चेदानीं प्रार्थनां शृणु शंकर

tadaiva tanniṣeddhuṃ ca vāgbabhūvāśarīriṇī |
kṣipa śūlaṃ na cedānīṃ prārthanāṃ śṛṇu śaṃkara

सर्वथा त्वं समर्थो हि क्षणाद् ब्रह्माण्डनाशने ।
किमेकदानवस्येश शङ्खचूडस्य सांप्रतम्

sarvathā tvaṃ samartho hi kṣaṇād brahmāṇḍanāśane |
kimekadānavasyeśa śaṅkhacūḍasya sāṃpratam

तथापि वेदमर्यादा न नाश्या स्वामिना त्वया ।
तां शृणुष्व महादेव सफलं कुरु सत्यतः

tathāpi vedamaryādā na nāśyā svāminā tvayā |
tāṃ śṛṇuṣva mahādeva saphalaṃ kuru satyataḥ

यावदस्य करेऽत्युग्रं कवचं परमं हरेः ।
यावत्सतीत्वमस्त्येव सत्या अस्य हि योषितः

yāvadasya kare'tyugraṃ kavacaṃ paramaṃ hareḥ |
yāvatsatītvamastyeva satyā asya hi yoṣitaḥ

तावदस्य जरामृत्युश्शंखचूडस्य शंकर ।
नास्तीत्यवितथं नाथ विधेहि ब्रह्मणो वचः

tāvadasya jarāmṛtyuśśaṃkhacūḍasya śaṃkara |
nāstītyavitathaṃ nātha vidhehi brahmaṇo vacaḥ

इत्याकर्ण्य नभोवाणीं तथेत्युक्ते हरे तदा ।
हरेच्छयागतो विष्णुस्तं दिदेश सतां गतिः

ityākarṇya nabhovāṇīṃ tathetyukte hare tadā |
harecchayāgato viṣṇustaṃ dideśa satāṃ gatiḥ

वृद्धब्राह्मणवेषेण विष्णुर्मायाविनां वरः ।
शङ्खचूडोपकंठं च गत्वोवाच स तं तदा

vṛddhabrāhmaṇaveṣeṇa viṣṇurmāyāvināṃ varaḥ |
śaṅkhacūḍopakaṃṭhaṃ ca gatvovāca sa taṃ tadā

देहि भिक्षां दानवेन्द्र मह्यं प्राप्ताय सांप्रतम्

dehi bhikṣāṃ dānavendra mahyaṃ prāptāya sāṃpratam

नेदानीं कथयिष्यामि प्रकटं दीनवत्सलम् ।
पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुनस्सत्यं करिष्यसि

nedānīṃ kathayiṣyāmi prakaṭaṃ dīnavatsalam |
paścāttvāṃ kathayiṣyāmi punassatyaṃ kariṣyasi

ओमित्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः ।
कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाचेति सच्छलात्

omityuvāca rājendraḥ prasannavadanekṣaṇaḥ |
kavacārthī janaścāhamityuvāceti sacchalāt

तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रोसौ ब्रह्मण्यः सत्यवाग्विभुः ।
तद्ददौ कवचं दिव्यं विप्राय प्राणसंमतम्

tacchrutvā dānavendrosau brahmaṇyaḥ satyavāgvibhuḥ |
taddadau kavacaṃ divyaṃ viprāya prāṇasaṃmatam

मायायेत्थं तु कवचं तस्माज्जग्राह वै हरिः ।
शङ्खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति

māyāyetthaṃ tu kavacaṃ tasmājjagrāha vai hariḥ |
śaṅkhacūḍasya rūpeṇa jagāma tulasīṃ prati

गत्वा तत्र हरिस्तस्या योनौ मायाविशारदः ।
वीर्याधानं चकाराशु देवकार्यार्थमीश्वरः

gatvā tatra haristasyā yonau māyāviśāradaḥ |
vīryādhānaṃ cakārāśu devakāryārthamīśvaraḥ

एतस्मिन्नंतरे शंभुमीरयन् स्ववचः प्रभुः ।
शंखचूडवधार्थाय शूलं जग्राह प्रज्वलत्

etasminnaṃtare śaṃbhumīrayan svavacaḥ prabhuḥ |
śaṃkhacūḍavadhārthāya śūlaṃ jagrāha prajvalat

तच्छूलं विजयं नाम शङ्करस्य परमात्मनः ।
सञ्चकाशे दिशस्सर्वा रोदसी संप्रकाशयन्

tacchūlaṃ vijayaṃ nāma śaṅkarasya paramātmanaḥ |
sañcakāśe diśassarvā rodasī saṃprakāśayan

कोटिमध्याह्नमार्तंडप्रलयाग्निशिखोपमम् ।
दुर्निवार्यं च दुर्द्धर्षमव्यर्थं वैरिघातकम्

koṭimadhyāhnamārtaṃḍapralayāgniśikhopamam |
durnivāryaṃ ca durddharṣamavyarthaṃ vairighātakam

तेजसां चक्रमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रसायकम् ।
सुरासुराणां सर्वेषां दुस्सहं च भयंकरम्

tejasāṃ cakramatyugraṃ sarvaśastrāstrasāyakam |
surāsurāṇāṃ sarveṣāṃ dussahaṃ ca bhayaṃkaram

संहर्तुं सर्वब्रह्माडमवलंब्य च लीलया ।
संस्थितं परमं तत्र एकत्रीभूय विज्वलत्

saṃhartuṃ sarvabrahmāḍamavalaṃbya ca līlayā |
saṃsthitaṃ paramaṃ tatra ekatrībhūya vijvalat

धनुस्सहस्रं दीर्घेण प्रस्थेन शतहस्तकम् ।
जीवब्रह्मास्वरूपं च नित्यरूपमनिर्मितम्

dhanussahasraṃ dīrgheṇa prasthena śatahastakam |
jīvabrahmāsvarūpaṃ ca nityarūpamanirmitam

विभ्रमद् व्योम्नि तच्छूलं शंख चूडोपरि क्षणात् ।
चकार भस्म तच्छीघ्रं निपत्य शिवशासनात्

vibhramad vyomni tacchūlaṃ śaṃkha cūḍopari kṣaṇāt |
cakāra bhasma tacchīghraṃ nipatya śivaśāsanāt

अथ शूलं महेशस्य द्रुतमावृत्य शंकरम ।
ययौ विहायसा विप्रमनोयायि स्वकार्यकृत्

atha śūlaṃ maheśasya drutamāvṛtya śaṃkarama |
yayau vihāyasā vipramanoyāyi svakāryakṛt

नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे जगुर्गंधर्वकिन्नराः ।
तुष्टुवुर्मुनयो देवा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

nedurduṃdubhayassvarge jagurgaṃdharvakinnarāḥ |
tuṣṭuvurmunayo devā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि संततम् ।
प्रशशंस हरिर्ब्रह्मा शक्राद्या मुनयस्तथा

babhūva puṣpavṛṣṭiśca śivasyopari saṃtatam |
praśaśaṃsa harirbrahmā śakrādyā munayastathā

शंखचूडो दानवेन्द्रः शिवस्य कृपया तदा ।
शाप मुक्तो बभूवाथ पूर्वरूपमवाप ह

śaṃkhacūḍo dānavendraḥ śivasya kṛpayā tadā |
śāpa mukto babhūvātha pūrvarūpamavāpa ha

अस्थिभिश्शंखचूडस्य शंखजातिर्बभूव ह ।
प्रशस्तं शंखतोयं च सर्वेषां शंकरं विना

asthibhiśśaṃkhacūḍasya śaṃkhajātirbabhūva ha |
praśastaṃ śaṃkhatoyaṃ ca sarveṣāṃ śaṃkaraṃ vinā

विशेषेण हरेर्लक्ष्म्याः शंखतोयं महाप्रियम् ।
संबंधिनां च तस्यापि न हरस्य महामुने

viśeṣeṇa harerlakṣmyāḥ śaṃkhatoyaṃ mahāpriyam |
saṃbaṃdhināṃ ca tasyāpi na harasya mahāmune

तमित्थं शंकरो हत्वा शिवलोकं जगाम सः ।
सुप्रहृष्टो वृषारूढः सोमस्कन्दगणैर्वृतः

tamitthaṃ śaṃkaro hatvā śivalokaṃ jagāma saḥ |
suprahṛṣṭo vṛṣārūḍhaḥ somaskandagaṇairvṛtaḥ

हरिर्जगाम वैकुंठं कृष्णस्स्ववस्थो बभूव ह ।
सुरास्स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः

harirjagāma vaikuṃṭhaṃ kṛṣṇassvavastho babhūva ha |
surāssvaviṣayaṃ prāpuḥ paramānandasaṃyutāḥ

जगत्स्वास्थ्यमतीवाप सर्वनिर्विघ्नमापकम् ।
निर्मलं चाभवद्व्योम क्षितिस्सर्वा सुमंगला

jagatsvāsthyamatīvāpa sarvanirvighnamāpakam |
nirmalaṃ cābhavadvyoma kṣitissarvā sumaṃgalā

इति प्रोक्तं महेशस्य चरितं प्रमुदावहम् ।
सर्वदुःखहरं श्रीदं सर्वकामप्रपूरकम्

iti proktaṃ maheśasya caritaṃ pramudāvaham |
sarvaduḥkhaharaṃ śrīdaṃ sarvakāmaprapūrakam

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वविघ्ननिवारणम् ।
भुक्तिदं मुक्तिदं चैव सर्वकामफलप्रदम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvavighnanivāraṇam |
bhuktidaṃ muktidaṃ caiva sarvakāmaphalapradam

य इदं शृणुयान्नित्यं चरितं शशिमौलिनः ।
श्रावयेद्वा पठेद्वापि पाठयेद्वा सुधीर्नरः

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ caritaṃ śaśimaulinaḥ |
śrāvayedvā paṭhedvāpi pāṭhayedvā sudhīrnaraḥ

धनं धान्यं सुतं सौख्यं लभेतात्र न संशयः ।
सर्वान्कामानवाप्नोति शिवभक्तिं विशेषतः

dhanaṃ dhānyaṃ sutaṃ saukhyaṃ labhetātra na saṃśayaḥ |
sarvānkāmānavāpnoti śivabhaktiṃ viśeṣataḥ

इदमाख्यानमतुलं सर्वोपद्रवनाशनम् ।
परमज्ञानजननं शिवभक्तिविवर्द्धनम्

idamākhyānamatulaṃ sarvopadravanāśanam |
paramajñānajananaṃ śivabhaktivivarddhanam

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् ।
धनाढ्यो वैश्यजश्शूद्रश्शृण्वन् सत्तमतामियात्

brāhmaṇo brahmavarcasvī kṣatriyo vijayī bhavet |
dhanāḍhyo vaiśyajaśśūdraśśṛṇvan sattamatāmiyāt