Chapter 9: Shiva appears and assigns the work of the Trimurti

अथाकर्ण्य नुर्तिविष्णुकृतां स्वस्य महेश्वरः ।
प्रादुर्बभूव सुप्रीतस्सवामं करुणानिधिः

athākarṇya nurtiviṣṇukṛtāṃ svasya maheśvaraḥ |
prādurbabhūva suprītassavāmaṃ karuṇānidhiḥ

पंचवक्त्रस्त्रिनयनो भालचन्द्रो जटाधरः ।
गौरवर्णो विशालाक्षो भस्मोद्धूलितविग्रहः

paṃcavaktrastrinayano bhālacandro jaṭādharaḥ |
gauravarṇo viśālākṣo bhasmoddhūlitavigrahaḥ

दशबाहुर्नीलगल सर्वाभरणभूषितः ।
सर्वांगसुन्दरो भस्मत्रिपुण्ड्रांकितमस्तकः

daśabāhurnīlagala sarvābharaṇabhūṣitaḥ |
sarvāṃgasundaro bhasmatripuṇḍrāṃkitamastakaḥ

तं दृष्ट्वा तादृशं देवं सवामं परमेश्वरम् ।
तुष्टाव पुनरिष्टाभिर्वाग्भिर्विष्णुर्मया सह

taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ devaṃ savāmaṃ parameśvaram |
tuṣṭāva punariṣṭābhirvāgbhirviṣṇurmayā saha

निगमं श्वासरूपेण ददौ तस्मै ततो हरः ।
विष्णवे च प्रसन्नात्मा महेशः करुणाकरः

nigamaṃ śvāsarūpeṇa dadau tasmai tato haraḥ |
viṣṇave ca prasannātmā maheśaḥ karuṇākaraḥ

ततो ज्ञानमदात्तस्मै हरये परमात्मने ।
परमात्मा पुनर्मह्यं दत्तवान्कृपया मुने

tato jñānamadāttasmai haraye paramātmane |
paramātmā punarmahyaṃ dattavānkṛpayā mune

संप्राप्य निगमं विष्णुः पप्रच्छ पुनरेव तम् ।
कृतार्थस्सांजलिर्नत्वा मया सह महेश्वरम्

saṃprāpya nigamaṃ viṣṇuḥ papraccha punareva tam |
kṛtārthassāṃjalirnatvā mayā saha maheśvaram

कथं च तुष्यसे देव मया पूज्यः कथं प्रभो ।
कथं ध्यानं प्रकर्तव्यं कथं व्रजसि वश्यताम्

kathaṃ ca tuṣyase deva mayā pūjyaḥ kathaṃ prabho |
kathaṃ dhyānaṃ prakartavyaṃ kathaṃ vrajasi vaśyatām

किं कर्तव्यं महादेव ह्यावाभ्यां तव शासनात् ।
सदासदाज्ञापय नौ प्रीत्यर्थं कुरु शंकर

kiṃ kartavyaṃ mahādeva hyāvābhyāṃ tava śāsanāt |
sadāsadājñāpaya nau prītyarthaṃ kuru śaṃkara

एतत्सर्वं महाराज कृपां कृत्वाऽवयोः प्रभो ।
कथनीयं तथान्यच्च विज्ञाय स्वानुगौ शिव

etatsarvaṃ mahārāja kṛpāṃ kṛtvā'vayoḥ prabho |
kathanīyaṃ tathānyacca vijñāya svānugau śiva

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो भगवान्हरः ।
उवाच वचनं प्रीत्या सुप्रसन्नः कृपानिधिः

ityetadvacanaṃ śrutvā prasanno bhagavānharaḥ |
uvāca vacanaṃ prītyā suprasannaḥ kṛpānidhiḥ

भक्त्या च भवतोर्नूनं प्रीतोहं सुरसत्तमौ ।
पश्यतं मां महादेवं भयं सर्वं विमुंचताम्

bhaktyā ca bhavatornūnaṃ prītohaṃ surasattamau |
paśyataṃ māṃ mahādevaṃ bhayaṃ sarvaṃ vimuṃcatām

मम लिंगं सदा पूज्य ध्येयं चैतादृशं मम ।
इदानीं दृश्यते यद्वत्तथा कार्यं प्रयत्नतः

mama liṃgaṃ sadā pūjya dhyeyaṃ caitādṛśaṃ mama |
idānīṃ dṛśyate yadvattathā kāryaṃ prayatnataḥ

पूजितो लिंगरूपेण प्रसन्नो विविधं फलम् ।
दास्यामि सर्वलोकेभ्यो मनोभीष्टान्यनेकशः

pūjito liṃgarūpeṇa prasanno vividhaṃ phalam |
dāsyāmi sarvalokebhyo manobhīṣṭānyanekaśaḥ

यदा दुःखं भवेत्तत्र युवयोस्सुरसत्तमौ ।
पूजिते मम लिंगे च तदा स्याद्दुःखनाशनम्

yadā duḥkhaṃ bhavettatra yuvayossurasattamau |
pūjite mama liṃge ca tadā syādduḥkhanāśanam

युवां प्रसूतौ प्रकृतेर्मदीयाया महाबलौ ।
गात्राभ्यां सव्यसव्याभ्यां मम सर्वेश्वरस्य हि

yuvāṃ prasūtau prakṛtermadīyāyā mahābalau |
gātrābhyāṃ savyasavyābhyāṃ mama sarveśvarasya hi

अयं मे दक्षिणात्पार्श्वाद्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
वामपार्श्वाच्च विष्णुस्त्वं समुत्पन्नः परात्मनः

ayaṃ me dakṣiṇātpārśvādbrahmā lokapitāmahaḥ |
vāmapārśvācca viṣṇustvaṃ samutpannaḥ parātmanaḥ

प्रीतोहं युवयोस्सम्यग्वरं दद्यां यथेप्सितम् ।
मयि भक्तिर्दृढा भूयाद्युवयोरभ्यनुज्ञया

prītohaṃ yuvayossamyagvaraṃ dadyāṃ yathepsitam |
mayi bhaktirdṛḍhā bhūyādyuvayorabhyanujñayā

पार्थिवीं चैव मन्मूर्तिं विधाय कुरुतं युवाम् ।
सेवां च विविधां प्राज्ञौ कृत्वा सुखमवाप्स्यथ

pārthivīṃ caiva manmūrtiṃ vidhāya kurutaṃ yuvām |
sevāṃ ca vividhāṃ prājñau kṛtvā sukhamavāpsyatha

ब्रह्मन्सृष्टिं कुरु त्वं हि मदाज्ञापरिपालकः ।
वत्स वत्स हरे त्वं च पालयैवं चराचरम्

brahmansṛṣṭiṃ kuru tvaṃ hi madājñāparipālakaḥ |
vatsa vatsa hare tvaṃ ca pālayaivaṃ carācaram

इत्युक्त्वा नौ प्रभुरताभ्यां पूजाविधिमदाच्छुभाम् ।
येनैव पूजितश्शंभुः फलं यच्छत्यनेकशः

ityuktvā nau prabhuratābhyāṃ pūjāvidhimadācchubhām |
yenaiva pūjitaśśaṃbhuḥ phalaṃ yacchatyanekaśaḥ

इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च सहितो हरिः ।
प्रत्युवाच महेशानं प्रणिपत्य कृतांजलिः

ityākarṇya vacaśśaṃbhormayā ca sahito hariḥ |
pratyuvāca maheśānaṃ praṇipatya kṛtāṃjaliḥ

यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ ।
भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि चाव्यभिचारिणी

yadi prītiḥ samutpannā yadi deyo varaśca nau |
bhaktirbhavatu nau nityaṃ tvayi cāvyabhicāriṇī

त्वमप्यवतरस्वाद्य लीलया निर्गुणोपि हि ।
सहायं कुरु नौ तात त्वं परः परमेश्वरः

tvamapyavatarasvādya līlayā nirguṇopi hi |
sahāyaṃ kuru nau tāta tvaṃ paraḥ parameśvaraḥ

आवयोर्देवदेवेश विवादमपि शोभनम् ।
इहागतो भवान्यस्माद्विवादशमनाय नौ

āvayordevadeveśa vivādamapi śobhanam |
ihāgato bhavānyasmādvivādaśamanāya nau

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह हरो हरिम् ।
प्रणिपत्य स्थितं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्वयम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā punaḥ prāha haro harim |
praṇipatya sthitaṃ mūrdhnā kṛtāṃjalipuṭaḥ svayam

प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ताहं सगुणोऽगुणः ।
परब्रह्म निर्विकारी सच्चिदानंदलक्षणः

pralayasthitisargāṇāṃ kartāhaṃ saguṇo'guṇaḥ |
parabrahma nirvikārī saccidānaṃdalakṣaṇaḥ

त्रिया भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया ।
सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलोहं सदा हरे

triyā bhinno hyahaṃ viṣṇo brahmaviṣṇuharākhyayā |
sargarakṣālayaguṇairniṣkalohaṃ sadā hare

स्तुतोऽहं यत्त्वया विष्णो ब्रह्मणा मेऽवतारणे ।
प्रार्थनां तां करिष्यामि सत्यां यद्भक्तवत्सलः

stuto'haṃ yattvayā viṣṇo brahmaṇā me'vatāraṇe |
prārthanāṃ tāṃ kariṣyāmi satyāṃ yadbhaktavatsalaḥ

मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः ।
प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः

madrūpaṃ paramaṃ brahmannīdṛśaṃ bhavadaṃgataḥ |
prakaṭībhavitā loke nāmnā rudraḥ prakīrtitaḥ

मदंशात्तस्य सामर्थ्यं न्यूनं नैव भविष्यति ।
योहं सोहं न भेदोस्ति पूजाविधिविधानतः

madaṃśāttasya sāmarthyaṃ nyūnaṃ naiva bhaviṣyati |
yohaṃ sohaṃ na bhedosti pūjāvidhividhānataḥ

यथा च ज्योतिषस्संगाज्जलादेः स्पर्शता न वै ।
तथा ममागुणस्यापि संयोगाद्बन्धनं न हि

yathā ca jyotiṣassaṃgājjalādeḥ sparśatā na vai |
tathā mamāguṇasyāpi saṃyogādbandhanaṃ na hi

शिवरूपं ममैतञ्च रुद्रोऽपि शिववत्तदा ।
न तत्र परभेदो वै कर्तव्यश्च महामुने

śivarūpaṃ mamaitañca rudro'pi śivavattadā |
na tatra parabhedo vai kartavyaśca mahāmune

वस्तुतो ह्येकरूपं हि द्विधा भिन्नं जगत्युत ।
अतो न भेदा विज्ञेयः शिवे रुद्रे कदाचन

vastuto hyekarūpaṃ hi dvidhā bhinnaṃ jagatyuta |
ato na bhedā vijñeyaḥ śive rudre kadācana

सुवर्णस्य तथैकस्य वस्तुत्वं नैव गच्छति ।
अलंकृतिकृते देव नामभेदो न वस्तुतः

suvarṇasya tathaikasya vastutvaṃ naiva gacchati |
alaṃkṛtikṛte deva nāmabhedo na vastutaḥ

तथैकस्या मृदो भेदो नानापात्रे न वस्तुतः ।
कारणस्यैव कार्ये च सन्निधानं निदर्शनम्

tathaikasyā mṛdo bhedo nānāpātre na vastutaḥ |
kāraṇasyaiva kārye ca sannidhānaṃ nidarśanam

ज्ञातव्यं बुधवर्यैश्च निर्मलज्ञानिभिः सुरौ ।
एवं ज्ञात्वा भवभ्यां तु न दृश्यं भेदकार णम्

jñātavyaṃ budhavaryaiśca nirmalajñānibhiḥ surau |
evaṃ jñātvā bhavabhyāṃ tu na dṛśyaṃ bhedakāra ṇam

वस्तुवत्सर्वदृश्यं च शिवरूपम्मतम्मम ।
अहं भवानजश्चैव रुद्रो योऽयं भविष्यति

vastuvatsarvadṛśyaṃ ca śivarūpammatammama |
ahaṃ bhavānajaścaiva rudro yo'yaṃ bhaviṣyati

एकरूपा न भेदस्तु भेदे वै बंधनं भवेत् ।
तथापि च मदीयं हि शिवरूपं सनातनम्

ekarūpā na bhedastu bhede vai baṃdhanaṃ bhavet |
tathāpi ca madīyaṃ hi śivarūpaṃ sanātanam

मूलीभूतं सदोक्तं च सत्यज्ञानमनंतकम् ।
एवं ज्ञात्वा सदा ध्येयं मनसा चैव तत्त्वतः

mūlībhūtaṃ sadoktaṃ ca satyajñānamanaṃtakam |
evaṃ jñātvā sadā dhyeyaṃ manasā caiva tattvataḥ

श्रूयतां चैव भो ब्रह्मन्यद्गोप्यं कथ्यते मया ।
भवंतौ प्रकृतेर्यातौ नायं वै प्रकृतेः पुनः

śrūyatāṃ caiva bho brahmanyadgopyaṃ kathyate mayā |
bhavaṃtau prakṛteryātau nāyaṃ vai prakṛteḥ punaḥ

मदाज्ञा जायते तत्र ब्रह्मणो भ्रुकुटेरहम् ।
गुणेष्वपि यथा प्रोक्तस्तामसः प्रकृतो हरः

madājñā jāyate tatra brahmaṇo bhrukuṭeraham |
guṇeṣvapi yathā proktastāmasaḥ prakṛto haraḥ

वैकारिकश्च विज्ञेयो योऽहंकार उदाहृतः ।
नामतो वस्तुतो नैव तामसः परिचक्ष्यते

vaikārikaśca vijñeyo yo'haṃkāra udāhṛtaḥ |
nāmato vastuto naiva tāmasaḥ paricakṣyate

एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्करणीयमिदं त्वया ।
सृष्टिकर्ता भव ब्रह्मन्सृष्टेश्च पालको हरिः

etasmātkāraṇādbrahmankaraṇīyamidaṃ tvayā |
sṛṣṭikartā bhava brahmansṛṣṭeśca pālako hariḥ

मदीयश्च तथांऽशो यो लयकर्ता भविष्यति ।
इयं या प्रकृतिर्देवी ह्युमाख्या परमेश्वरी

madīyaśca tathāṃ'śo yo layakartā bhaviṣyati |
iyaṃ yā prakṛtirdevī hyumākhyā parameśvarī

तस्यास्तु शक्तिर्वा देवी ब्रह्माणं सा भजिष्यति ।
अन्या शक्तिः पुनस्तत्र प्रकृतेः संभविष्यति

tasyāstu śaktirvā devī brahmāṇaṃ sā bhajiṣyati |
anyā śaktiḥ punastatra prakṛteḥ saṃbhaviṣyati

समाश्रयिष्यति विष्णुं लक्ष्मीरूपेण सा तदा ।
पुनश्च काली नाम्ना सा मदंशं प्राप्स्यति ध्रुवम्

samāśrayiṣyati viṣṇuṃ lakṣmīrūpeṇa sā tadā |
punaśca kālī nāmnā sā madaṃśaṃ prāpsyati dhruvam

ज्योती रूपेण सा तत्र कार्यार्थे संभविष्यति ।
एवं देव्यास्तथा प्रोक्ताश्शक्तयः परमाश्शुभाः

jyotī rūpeṇa sā tatra kāryārthe saṃbhaviṣyati |
evaṃ devyāstathā proktāśśaktayaḥ paramāśśubhāḥ

सृष्टिस्थितिलयानां हि कार्यं तासां क्रमाद्ध्रुवम् ।
एतस्याः प्रकृत्तेरंशा मत्प्रियायास्सुरौत्तम

sṛṣṭisthitilayānāṃ hi kāryaṃ tāsāṃ kramāddhruvam |
etasyāḥ prakṛtteraṃśā matpriyāyāssurauttama

त्वं च लक्ष्मीमुपाश्रित्य कार्यं कर्तुमिहार्हसि ।
ब्रह्मंस्त्वं च गिरां देवीं प्रकृत्यंशामवाप्य च

tvaṃ ca lakṣmīmupāśritya kāryaṃ kartumihārhasi |
brahmaṃstvaṃ ca girāṃ devīṃ prakṛtyaṃśāmavāpya ca

सृष्टिकार्यं हृदा कर्तुम्मन्निदेशादिहार्हसि ।
अहं कालीं समाश्रित्य मत्प्रियांशां परात्पराम्

sṛṣṭikāryaṃ hṛdā kartummannideśādihārhasi |
ahaṃ kālīṃ samāśritya matpriyāṃśāṃ parātparām

रुद्ररूपेण प्रलयं करिष्ये कार्यमुत्तमम् ।
चतुर्वर्णमयं लोकं तत्सर्वैराश्रमै ध्रुवम्

rudrarūpeṇa pralayaṃ kariṣye kāryamuttamam |
caturvarṇamayaṃ lokaṃ tatsarvairāśramai dhruvam

तदन्यैर्विविधैः कार्यैः कृत्वा सुखमवाप्स्यथः ।
ज्ञानविज्ञानसंयुक्तो लोकानां हितकारकः

tadanyairvividhaiḥ kāryaiḥ kṛtvā sukhamavāpsyathaḥ |
jñānavijñānasaṃyukto lokānāṃ hitakārakaḥ

मुक्तिदोऽत्र भवानद्य भव लोके मदाज्ञया ।
मद्दर्शने फलं यद्वत्तदेव तव दर्शने

muktido'tra bhavānadya bhava loke madājñayā |
maddarśane phalaṃ yadvattadeva tava darśane

इति दत्तो वरस्तेद्य सत्यं सत्यं न संशयः ।
ममैव हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये ह्यहम्

iti datto varastedya satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ |
mamaiva hṛdaye viṣṇurviṣṇośca hṛdaye hyaham

उभयोरंतरं यो वै न जानाति मनो मम ।
वामांगजो मम हरिर्दक्षिणांगोद्भवो विधिः

ubhayoraṃtaraṃ yo vai na jānāti mano mama |
vāmāṃgajo mama harirdakṣiṇāṃgodbhavo vidhiḥ

महाप्रलयकृद्रुद्रो विश्वात्मा हृदयोद्भवः ।
त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुभवाख्यया

mahāpralayakṛdrudro viśvātmā hṛdayodbhavaḥ |
tridhā bhinno hyahaṃ viṣṇo brahmaviṣṇubhavākhyayā

सर्गरक्षालयकरस्त्रिगुणैरज आदिभिः ।
गुणभिन्नश्शिवस्साक्षात्प्रकृते पुरुषात्परः

sargarakṣālayakarastriguṇairaja ādibhiḥ |
guṇabhinnaśśivassākṣātprakṛte puruṣātparaḥ

परं ब्रह्माद्वयो नित्योऽनन्तः पूर्णो निरंजनः ।
अंतस्तमो वहिस्सत्त्वस्त्रिजगत्पालको हरिः

paraṃ brahmādvayo nityo'nantaḥ pūrṇo niraṃjanaḥ |
aṃtastamo vahissattvastrijagatpālako hariḥ

अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यस्त्रिजगल्लयकृद्धरः

aṃtassattvastamobāhyastrijagallayakṛddharaḥ

अंतर्बहीरजाश्चैव त्रिजगत्सृष्टिकृद्विधिः ।
एवं गुणास्त्रिदेवेषु गुणभिन्नः शिवः स्मृतः

aṃtarbahīrajāścaiva trijagatsṛṣṭikṛdvidhiḥ |
evaṃ guṇāstrideveṣu guṇabhinnaḥ śivaḥ smṛtaḥ

विष्णो सृष्टिकरं प्रीत्या पालयैनं पितामहम् ।
संपूज्यस्त्रिषु लोकेषु भविष्यसि मदाज्ञया

viṣṇo sṛṣṭikaraṃ prītyā pālayainaṃ pitāmaham |
saṃpūjyastriṣu lokeṣu bhaviṣyasi madājñayā

तव सेव्यो विधेश्चापि रुद्र एव भविष्यति ।
शिवपूर्णावतारो हि त्रिजगल्लयकारकः

tava sevyo vidheścāpi rudra eva bhaviṣyati |
śivapūrṇāvatāro hi trijagallayakārakaḥ

पाद्मे भविष्यति सुतः कल्पे तव पितामहः ।
तदा द्रक्ष्यसि मां चैव सोऽपि द्रक्ष्यति पद्मजः

pādme bhaviṣyati sutaḥ kalpe tava pitāmahaḥ |
tadā drakṣyasi māṃ caiva so'pi drakṣyati padmajaḥ

एवमुक्त्वा महेशानः कृपां कृत्वातुलां हरः ।
पुनः प्रोवाच सुप्रीत्या विष्णुं सर्वेश्वरः प्रभुः

evamuktvā maheśānaḥ kṛpāṃ kṛtvātulāṃ haraḥ |
punaḥ provāca suprītyā viṣṇuṃ sarveśvaraḥ prabhuḥ