Chapter 10: Shiva's charge to Vishnu and the measure of time

अन्यच्छृणु हरे विष्णो शासनं मम सुव्रत ।
सदा सर्वेषु लोकेषु मान्यः पूज्यो भविष्यसि

anyacchṛṇu hare viṣṇo śāsanaṃ mama suvrata |
sadā sarveṣu lokeṣu mānyaḥ pūjyo bhaviṣyasi

ब्रह्मणा निर्मिते लोके यदा दुखं प्रजायते ।
तदा त्वं सर्वदुःखानां नाशाय तत्परो भव

brahmaṇā nirmite loke yadā dukhaṃ prajāyate |
tadā tvaṃ sarvaduḥkhānāṃ nāśāya tatparo bhava

सहायं ते करिष्यामि सर्वकार्ये च दुस्सहे ।
तव शत्रून्हनिष्यामि दुस्साध्यान्परमोत्कटान्

sahāyaṃ te kariṣyāmi sarvakārye ca dussahe |
tava śatrūnhaniṣyāmi dussādhyānparamotkaṭān

विविधानवतारांश्च गृहीत्वा कीर्तिमुत्तमाम् ।
विस्तारय हरे लोके तारणाय परो भव

vividhānavatārāṃśca gṛhītvā kīrtimuttamām |
vistāraya hare loke tāraṇāya paro bhava

गुणरूपो ह्ययं रुद्रो ह्यनेन वपुषा सदा ।
कार्यं करिष्ये लोकानां तवाशक्यं न संशयः

guṇarūpo hyayaṃ rudro hyanena vapuṣā sadā |
kāryaṃ kariṣye lokānāṃ tavāśakyaṃ na saṃśayaḥ

रुद्रध्येयो भवांश्चैव भवद्ध्येयो हरस्तथा ।
युवयोरन्तरन्नैव तव रुद्रस्य किंचन

rudradhyeyo bhavāṃścaiva bhavaddhyeyo harastathā |
yuvayorantarannaiva tava rudrasya kiṃcana

वस्तुतश्चापि चैकत्वं वरतोऽपि तथैव च ।
लीलयापि महाविष्णो सत्यं सत्यं न संशयः

vastutaścāpi caikatvaṃ varato'pi tathaiva ca |
līlayāpi mahāviṣṇo satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ

रुद्रभक्तो नरो यस्तु तव निंदां करिष्यति ।
तस्य पुण्यं च निखिलं द्रुतं भस्म भविष्यति

rudrabhakto naro yastu tava niṃdāṃ kariṣyati |
tasya puṇyaṃ ca nikhilaṃ drutaṃ bhasma bhaviṣyati

नरके पतनं तस्य त्वद्द्वेषात्पुरुषोत्तम ।
मदाज्ञया भवेद्विष्णो सत्यं सत्यं न संशयः

narake patanaṃ tasya tvaddveṣātpuruṣottama |
madājñayā bhavedviṣṇo satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ

लोकेऽस्मिन्मुक्तिदो नॄणां भुक्तिदश्च विशेषतः ।
ध्येयः पूज्यश्च भक्तानां निग्रहानुग्रहौ कुरु

loke'sminmuktido nṝṇāṃ bhuktidaśca viśeṣataḥ |
dhyeyaḥ pūjyaśca bhaktānāṃ nigrahānugrahau kuru

इत्युक्त्वा मां च धातारं हस्ते धृत्वा स्वयं हरिम् ।
कथयामास दुःखेषु सहायो भव सर्वदा

ityuktvā māṃ ca dhātāraṃ haste dhṛtvā svayaṃ harim |
kathayāmāsa duḥkheṣu sahāyo bhava sarvadā

सर्वाध्यक्षश्च सर्वेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ।
भव त्वं सर्वथा श्रेष्ठस्सर्वकामप्रसाधकः

sarvādhyakṣaśca sarveṣu bhuktimuktipradāyakaḥ |
bhava tvaṃ sarvathā śreṣṭhassarvakāmaprasādhakaḥ

सर्वेषां प्राणरूपश्च भव त्वं च ममाज्ञया ।
संकटे भजनीयो हि स रुद्रो मत्तनुर्हरे

sarveṣāṃ prāṇarūpaśca bhava tvaṃ ca mamājñayā |
saṃkaṭe bhajanīyo hi sa rudro mattanurhare

त्वां यस्समाश्रितो नूनं मामेव स समाश्रितः ।
अंतरं यश्च जानाति निरये पतति ध्रुवम्

tvāṃ yassamāśrito nūnaṃ māmeva sa samāśritaḥ |
aṃtaraṃ yaśca jānāti niraye patati dhruvam

आयुर्बलं शृणुष्वाद्य त्रिदेवानां विशेषतः ।
संदेहोऽत्र न कर्त्तव्यो ब्रह्मविष्णु हरात्मनाम्

āyurbalaṃ śṛṇuṣvādya tridevānāṃ viśeṣataḥ |
saṃdeho'tra na karttavyo brahmaviṣṇu harātmanām

चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।
रात्रिश्च तावती तस्य मानमेतत्क्रमेण ह

caturyugasahasrāṇi brahmaṇo dinamucyate |
rātriśca tāvatī tasya mānametatkrameṇa ha

तेषां त्रिंशद्दिनेर्मासो द्वादशैस्तैश्च वत्सरः ।
शतवर्षप्रमाणेन ब्रह्मायुः परिकीर्तितम्

teṣāṃ triṃśaddinermāso dvādaśaistaiśca vatsaraḥ |
śatavarṣapramāṇena brahmāyuḥ parikīrtitam

ब्रह्मणो वर्षमात्रेण दिनं वैष्णवमुच्यते ।
सोऽपि वर्षशतं यावदात्ममानेन जीवति

brahmaṇo varṣamātreṇa dinaṃ vaiṣṇavamucyate |
so'pi varṣaśataṃ yāvadātmamānena jīvati

वैष्णवेन तु वर्षेण दिनं रौद्रं भवेद्ध्रुवम् ।
हरो वर्षशते याते नररूपेण संस्थितः

vaiṣṇavena tu varṣeṇa dinaṃ raudraṃ bhaveddhruvam |
haro varṣaśate yāte nararūpeṇa saṃsthitaḥ

यावदुच्छ्वसितं वक्त्रे सदाशिवसमुद्भवम् ।
पश्चाच्छक्तिं समभ्येति यावन्निश्वसितं भवेत्

yāvaducchvasitaṃ vaktre sadāśivasamudbhavam |
paścācchaktiṃ samabhyeti yāvanniśvasitaṃ bhavet

निःश्वासोच्छ्वसितानां च सर्वेषामेव देहिनाम् ।
ब्रह्मविष्णुहराणां च गंधर्वोरगरक्षसाम्

niḥśvāsocchvasitānāṃ ca sarveṣāmeva dehinām |
brahmaviṣṇuharāṇāṃ ca gaṃdharvoragarakṣasām

एकविंशसहस्राणि शतैः षड्भिश्शतानि च ।
अहोरात्राणि चोक्तानि प्रमाणं सुरसत्तमौ

ekaviṃśasahasrāṇi śataiḥ ṣaḍbhiśśatāni ca |
ahorātrāṇi coktāni pramāṇaṃ surasattamau

षड्भिच्छवासनिश्वासैः पलमेकं प्रवर्तितम् ।
घटी षष्टि पलाः प्रोक्ता सा षष्ट्या च दिनं निशा

ṣaḍbhicchavāsaniśvāsaiḥ palamekaṃ pravartitam |
ghaṭī ṣaṣṭi palāḥ proktā sā ṣaṣṭyā ca dinaṃ niśā

निश्वासोच्छ्वासितानां च परिसंख्या न विद्यते ।
सदाशिवसमुत्थानमेतस्मात्सोऽक्षयः स्मृतः

niśvāsocchvāsitānāṃ ca parisaṃkhyā na vidyate |
sadāśivasamutthānametasmātso'kṣayaḥ smṛtaḥ

इत्थं रूपं त्वया तावद्रक्षणीयं ममाज्ञया ।
तावत्सृष्टेश्च कार्यं वै कर्तव्यं विविधैर्गुणैः

itthaṃ rūpaṃ tvayā tāvadrakṣaṇīyaṃ mamājñayā |
tāvatsṛṣṭeśca kāryaṃ vai kartavyaṃ vividhairguṇaiḥ

इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च भगवान्हरिः ।
प्रणिपत्य च विश्वेशं प्राह मंदतरं वशी

ityākarṇya vacaśśaṃbhormayā ca bhagavānhariḥ |
praṇipatya ca viśveśaṃ prāha maṃdataraṃ vaśī

शंकर श्रूयतामेतत्कृपासिंधो जगत्पते ।
सर्वमेतत्करिष्यामि भवदाज्ञावशानुगः

śaṃkara śrūyatāmetatkṛpāsiṃdho jagatpate |
sarvametatkariṣyāmi bhavadājñāvaśānugaḥ

मम ध्येयस्सदा त्वं च भविष्यसि न चान्यथा ।
भवतस्सर्वसामर्थ्यं लब्धं चैव पुरा मया

mama dhyeyassadā tvaṃ ca bhaviṣyasi na cānyathā |
bhavatassarvasāmarthyaṃ labdhaṃ caiva purā mayā

क्षणमात्रमपि स्वामिंस्तव ध्यानं परं मम ।
चेतसो दूरतो नैव निर्गच्छतु कदाचन

kṣaṇamātramapi svāmiṃstava dhyānaṃ paraṃ mama |
cetaso dūrato naiva nirgacchatu kadācana

मम भक्तश्च यः स्वामिँस्तव निंदा करिष्यति ।
तस्य वै निरये वासं प्रयच्छ नियतं ध्रुवम्

mama bhaktaśca yaḥ svāmim̐stava niṃdā kariṣyati |
tasya vai niraye vāsaṃ prayaccha niyataṃ dhruvam

त्वद्भक्तो यो भवेत्स्वामिन्मम प्रियतरो हि सः ।
एवं वै यो विजानाति तस्य मुक्तिर्न दुर्लभा

tvadbhakto yo bhavetsvāminmama priyataro hi saḥ |
evaṃ vai yo vijānāti tasya muktirna durlabhā

महिमा च मदीयोद्य वर्द्धितो भवता ध्रुवम् ।
कदाचिदगुणश्चैव जायते क्षम्यतामिति

mahimā ca madīyodya varddhito bhavatā dhruvam |
kadācidaguṇaścaiva jāyate kṣamyatāmiti

तदा शंभुस्तदीयं हि श्रुत्वा वचनमुत्तमम् ।
उवाच विष्णुं सुप्रीत्या क्षम्या तेऽगुणता मया

tadā śaṃbhustadīyaṃ hi śrutvā vacanamuttamam |
uvāca viṣṇuṃ suprītyā kṣamyā te'guṇatā mayā

एवमुक्त्वा हरिं नौ स कराभ्यां परमेश्वरः ।
पस्पर्श सकलांगेषु कृपया तु कृपानिधिः

evamuktvā hariṃ nau sa karābhyāṃ parameśvaraḥ |
pasparśa sakalāṃgeṣu kṛpayā tu kṛpānidhiḥ

आदिश्य विविधान्धर्मान्सर्वदुःखहरो हरः ।
ददौ वराननेकांश्चावयोर्हितचिकीर्षया

ādiśya vividhāndharmānsarvaduḥkhaharo haraḥ |
dadau varānanekāṃścāvayorhitacikīrṣayā

ततस्स भगवाञ्छंभुः कृपया भक्तवत्सलः ।
दृष्टया संपश्यतो शीघ्रं तत्रैवांतरधीयतः

tatassa bhagavāñchaṃbhuḥ kṛpayā bhaktavatsalaḥ |
dṛṣṭayā saṃpaśyato śīghraṃ tatraivāṃtaradhīyataḥ

तदा प्रकृति लोकेऽस्मिँल्लिंगपूजाविधिः स्मृतः ।
लिंगे प्रतिष्ठितश्शंभुर्भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

tadā prakṛti loke'smim̐lliṃgapūjāvidhiḥ smṛtaḥ |
liṃge pratiṣṭhitaśśaṃbhurbhuktimuktipradāyakaḥ

लिंगवेदिर्महादेवी लिंगं साक्षान्महेश्वरः ।
लयनाल्लिंगमित्युक्तं तत्रैव निखिलं जगत्

liṃgavedirmahādevī liṃgaṃ sākṣānmaheśvaraḥ |
layanālliṃgamityuktaṃ tatraiva nikhilaṃ jagat

यस्तु लैंगं पठेन्नित्यमाख्यानं लिंगसन्निधौ ।
षण्मासाच्छिवरूपो वै नात्र कार्या विचारणा

yastu laiṃgaṃ paṭhennityamākhyānaṃ liṃgasannidhau |
ṣaṇmāsācchivarūpo vai nātra kāryā vicāraṇā

यस्तु लिंगसमीपे तु कार्यं किंचित्करोति च ।
तस्य पुण्यफलं वक्तुं न शक्नोमि महामुने

yastu liṃgasamīpe tu kāryaṃ kiṃcitkaroti ca |
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ na śaknomi mahāmune