Chapter 8: Vasanta is born from Brahma's sigh

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो हि प्रजापतेः ।
प्रसन्नमानसो भूत्वा तं प्रोवाच स नारदः

ityākarṇya vacastasya brahmaṇo hi prajāpateḥ |
prasannamānaso bhūtvā taṃ provāca sa nāradaḥ

ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते ।
धन्यस्त्वं शिवभक्तो हि परतत्त्वप्रदर्शकः

brahman vidhe mahābhāga viṣṇuśiṣya mahāmate |
dhanyastvaṃ śivabhakto hi paratattvapradarśakaḥ

श्राविता सुकथा दिव्या शिवभक्तिविवर्द्धिनी ।
अरुंधत्यास्तथा तस्याः स्वरूपायाः परे भवे

śrāvitā sukathā divyā śivabhaktivivarddhinī |
aruṃdhatyāstathā tasyāḥ svarūpāyāḥ pare bhave

इदानीं ब्रूहि धर्मज्ञ पवित्रं चरितं परम् ।
शिवस्य परपापघ्नं मंगलप्रदमुत्तमम्

idānīṃ brūhi dharmajña pavitraṃ caritaṃ param |
śivasya parapāpaghnaṃ maṃgalapradamuttamam

गृहीतदारे कामे च दृष्टे तेषु गतेषु च ।
संध्यायां किं तपस्तप्तुं गतायामभवत्ततः

gṛhītadāre kāme ca dṛṣṭe teṣu gateṣu ca |
saṃdhyāyāṃ kiṃ tapastaptuṃ gatāyāmabhavattataḥ

इति श्रुत्वा वचस्तस्य ऋषेर्वै भावितात्मनः ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

iti śrutvā vacastasya ṛṣervai bhāvitātmanaḥ |
suprasannataro bhūtvā brahmā vacanamabravīt

शृणु नारद विप्रेन्द्र तदैव चरितं शुभम् ।
शिवलीलान्वितं भक्त्या धन्यस्त्वं शिवसेवकः

śṛṇu nārada viprendra tadaiva caritaṃ śubham |
śivalīlānvitaṃ bhaktyā dhanyastvaṃ śivasevakaḥ

अहं विमोहितस्तात यदैवांतर्हितः पुरा ।
अचिंतयं सदाहं तच्छंभुवाक्यविषार्दितः

ahaṃ vimohitastāta yadaivāṃtarhitaḥ purā |
aciṃtayaṃ sadāhaṃ tacchaṃbhuvākyaviṣārditaḥ

चिंतयित्वा चिरं चित्ते शिवमायाविमोहितः ।
शिवे चेर्ष्यामकार्षं हि तच्छ्ृवृणुष्व वदामि ते

ciṃtayitvā ciraṃ citte śivamāyāvimohitaḥ |
śive cerṣyāmakārṣaṃ hi tacchṛvṛṇuṣva vadāmi te

अथाहमगमं तत्र यत्र दक्षादयः स्थिताः ।
सरतिं मदनं दृष्ट्वा समदोह हि किञ्चन

athāhamagamaṃ tatra yatra dakṣādayaḥ sthitāḥ |
saratiṃ madanaṃ dṛṣṭvā samadoha hi kiñcana

दक्षमाभाष्य सुप्रीत्या परान्पुत्रांश्च नारद ।
अवोचं वचनं सोहं शिवमायाविमोहितः

dakṣamābhāṣya suprītyā parānputrāṃśca nārada |
avocaṃ vacanaṃ sohaṃ śivamāyāvimohitaḥ

हे दक्ष हे मरीच्याद्यास्सुताः शृणुत मद्वचः ।
श्रुत्वोपायं विधेयं हि मम कष्टापनुत्तये

he dakṣa he marīcyādyāssutāḥ śṛṇuta madvacaḥ |
śrutvopāyaṃ vidheyaṃ hi mama kaṣṭāpanuttaye

कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शम्भुरगर्हयत् ।
मां च युष्मान्महायोगी धिक्कारं कृतवान्बहु

kāṃtābhilāṣamātraṃ me dṛṣṭvā śambhuragarhayat |
māṃ ca yuṣmānmahāyogī dhikkāraṃ kṛtavānbahu

तेन दुःखाभितप्तोहं लभेहं शर्म न क्वचित् ।
यथा गृह्णातु कांतां स स यत्नः कार्य एव हि

tena duḥkhābhitaptohaṃ labhehaṃ śarma na kvacit |
yathā gṛhṇātu kāṃtāṃ sa sa yatnaḥ kārya eva hi

यथा गृह्णातु कांतां स सुखी स्यां दुःखवर्जितः ।
दुर्लभस्य तु कामो मे परं मन्ये विचारतः

yathā gṛhṇātu kāṃtāṃ sa sukhī syāṃ duḥkhavarjitaḥ |
durlabhasya tu kāmo me paraṃ manye vicārataḥ

कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शंभुरगर्हयत् ।
मुनीनां पुरतः कस्मात्स कांतां संग्रहीष्यति

kāṃtābhilāṣamātraṃ me dṛṣṭvā śaṃbhuragarhayat |
munīnāṃ purataḥ kasmātsa kāṃtāṃ saṃgrahīṣyati

का वा नारी त्रिलोकेस्मिन् या भवेत्तन्मनाः स्थिता ।
योगमार्गमवज्ञाप्य तस्य मोहं करिष्यति

kā vā nārī trilokesmin yā bhavettanmanāḥ sthitā |
yogamārgamavajñāpya tasya mohaṃ kariṣyati

मन्मथोपि समर्थो नो भविष्यत्यस्य मोहने ।
नितांतयोगी रामाणां नामापि सहते न सः

manmathopi samartho no bhaviṣyatyasya mohane |
nitāṃtayogī rāmāṇāṃ nāmāpi sahate na saḥ

अगृहीतेषुणा चैव हरेण कथमादिना ।
मध्यमा च भवेत्सृष्टिस्तद्वाचा नान्यवारिता

agṛhīteṣuṇā caiva hareṇa kathamādinā |
madhyamā ca bhavetsṛṣṭistadvācā nānyavāritā

भुवि केचिद्भविष्यंति मायाबद्धा महासुराः ।
बद्धा केचिद्धरेर्नूनं केचिच्छंभोरुपायतः

bhuvi kecidbhaviṣyaṃti māyābaddhā mahāsurāḥ |
baddhā keciddharernūnaṃ kecicchaṃbhorupāyataḥ

संसारविमुखे शंभौ तथैकांतविरागिणि ।
अस्मादृते न कर्मान्यत् करिष्यति न संशयः

saṃsāravimukhe śaṃbhau tathaikāṃtavirāgiṇi |
asmādṛte na karmānyat kariṣyati na saṃśayaḥ

इत्युक्त्वा तनयांश्चाहं दक्षादीन् सुनिरीक्ष्य च ।
सरतिं मदनं तत्र सानंदमगदं ततः

ityuktvā tanayāṃścāhaṃ dakṣādīn sunirīkṣya ca |
saratiṃ madanaṃ tatra sānaṃdamagadaṃ tataḥ

मत्पुत्र वर काम त्वं सर्वथा सुखदायकः ।
मद्वचश्शृणु सुप्रीत्या स्वपत्न्या पितृवत्सल

matputra vara kāma tvaṃ sarvathā sukhadāyakaḥ |
madvacaśśṛṇu suprītyā svapatnyā pitṛvatsala

अनया सहचारिण्या राजसे त्वं मनोभव ।
एषा च भवता पत्या युक्ता संशोभते भृशम्

anayā sahacāriṇyā rājase tvaṃ manobhava |
eṣā ca bhavatā patyā yuktā saṃśobhate bhṛśam

यथा स्त्रिया हृषीकेशो हरिणा सा यथा रमा ।
क्षणदा विधुना युक्ता तया युक्तो यथा विधुः

yathā striyā hṛṣīkeśo hariṇā sā yathā ramā |
kṣaṇadā vidhunā yuktā tayā yukto yathā vidhuḥ

तथैव युवयोश्शोभा दांपत्यं च पुरस्कृतम् ।
अतस्त्वं जगतः केतुर्विश्वकेतुर्भविष्यसि

tathaiva yuvayośśobhā dāṃpatyaṃ ca puraskṛtam |
atastvaṃ jagataḥ keturviśvaketurbhaviṣyasi

जगद्धिताय वत्स त्वं मोहयस्व पिनाकिनम् ।
यथाशु सुमनश्शंभुः कुर्य्याद्दारप्रतिग्रहम्

jagaddhitāya vatsa tvaṃ mohayasva pinākinam |
yathāśu sumanaśśaṃbhuḥ kuryyāddārapratigraham

विजने स्निग्धदेशे तु पर्वतेषु सरस्सु च ।
यत्रयत्र प्रयातीशस्तत्र तत्रानया सह

vijane snigdhadeśe tu parvateṣu sarassu ca |
yatrayatra prayātīśastatra tatrānayā saha

मोहय त्वं यतात्मानं वनिताविमुखं हरम् ।
त्वदृते विद्यते नान्यः कश्चिदस्य विमोहकः

mohaya tvaṃ yatātmānaṃ vanitāvimukhaṃ haram |
tvadṛte vidyate nānyaḥ kaścidasya vimohakaḥ

भूते हरे सानुरागे भवतोपि मनोभव ।
शापोपशांतिर्भविता तस्मादात्महितं कुरु

bhūte hare sānurāge bhavatopi manobhava |
śāpopaśāṃtirbhavitā tasmādātmahitaṃ kuru

सानुरागो वरारोहां यदीच्छति महेश्वरः ।
तदा भवोपि योग्यार्यस्त्वां च संतारयिष्यति

sānurāgo varārohāṃ yadīcchati maheśvaraḥ |
tadā bhavopi yogyāryastvāṃ ca saṃtārayiṣyati

तस्माज्जायाद्वितीयस्त्वं यतस्व हरमोहने ।
विश्वस्य भव केतुस्त्वं मोहयित्वा महेश्वरम्

tasmājjāyādvitīyastvaṃ yatasva haramohane |
viśvasya bhava ketustvaṃ mohayitvā maheśvaram

इति श्रुत्वा वचो मे हि जनकस्य जगत्प्रभोः ।
उवाच मन्मथस्तथ्यं तदा मां जगतां पतिम्

iti śrutvā vaco me hi janakasya jagatprabhoḥ |
uvāca manmathastathyaṃ tadā māṃ jagatāṃ patim

करिष्येहं तव विभो वचनाच्छंभुमोहनम् ।
किं तु योषिन्महास्त्रं मे तत्कांतां भगवन् सृज

kariṣyehaṃ tava vibho vacanācchaṃbhumohanam |
kiṃ tu yoṣinmahāstraṃ me tatkāṃtāṃ bhagavan sṛja

मया संमोहिते शंभो यया तस्यानुमोहनम् ।
कर्तव्यमधुना धातस्तत्रोपायं परं कुरु

mayā saṃmohite śaṃbho yayā tasyānumohanam |
kartavyamadhunā dhātastatropāyaṃ paraṃ kuru

एवंवादिनि कंदर्पे धाताहं स प्रजापतिः ।
कया संमोहनीयोसाविति चिंतामयामहम्

evaṃvādini kaṃdarpe dhātāhaṃ sa prajāpatiḥ |
kayā saṃmohanīyosāviti ciṃtāmayāmaham

चिंताविष्टस्य मे तस्य निःश्वासो यो विनिस्सृतः ।
तस्माद्वसंतस्संजातः पुष्पव्रातविभूषितः

ciṃtāviṣṭasya me tasya niḥśvāso yo vinissṛtaḥ |
tasmādvasaṃtassaṃjātaḥ puṣpavrātavibhūṣitaḥ

शोणराजीवसंकाशः फुल्लतामरसेक्षणः ।
संध्योदिताखंडशशिप्रतिमास्यस्सुनासिकः

śoṇarājīvasaṃkāśaḥ phullatāmarasekṣaṇaḥ |
saṃdhyoditākhaṃḍaśaśipratimāsyassunāsikaḥ

शार्ङ्गवच्चरणावर्त्तश्श्यामकुंचितमूर्द्धजः ।
संध्यांशुमालिसदृशः कुडलद्वयमंडितः

śārṅgavaccaraṇāvarttaśśyāmakuṃcitamūrddhajaḥ |
saṃdhyāṃśumālisadṛśaḥ kuḍaladvayamaṃḍitaḥ

प्रमत्तेभगतिः पीनायतदोरुन्नतांसकः ।
कंबुग्रीवस्सुविस्तीर्णहृदयः पीनसन्मुखः

pramattebhagatiḥ pīnāyatadorunnatāṃsakaḥ |
kaṃbugrīvassuvistīrṇahṛdayaḥ pīnasanmukhaḥ

सर्वांगसुन्दरः श्यामस्सम्पूर्णस्सर्वलक्षणैः ।
दर्शनीयतमस्सर्वमोहनः कामवर्द्धनः

sarvāṃgasundaraḥ śyāmassampūrṇassarvalakṣaṇaiḥ |
darśanīyatamassarvamohanaḥ kāmavarddhanaḥ

एतादृशे समुत्पन्ने वसंते कुसुमाकरे ।
ववौ वायुस्सुसुरभिः पादपा अपि पुष्पिताः

etādṛśe samutpanne vasaṃte kusumākare |
vavau vāyussusurabhiḥ pādapā api puṣpitāḥ

पिका विनेदुश्शतशः पंचमं मधुरस्वनाः ।
प्रफुल्लपद्मा अभवन्सरस्यः स्वच्छपुष्कराः

pikā vineduśśataśaḥ paṃcamaṃ madhurasvanāḥ |
praphullapadmā abhavansarasyaḥ svacchapuṣkarāḥ

तमुत्पन्नमहं वीक्ष्य तदा तादृशमुत्तमम् ।
हिरण्यगर्भो मदनमगदं मधुरं वचः

tamutpannamahaṃ vīkṣya tadā tādṛśamuttamam |
hiraṇyagarbho madanamagadaṃ madhuraṃ vacaḥ

एवं स मन्मथनिभस्सदा सहचरोभवत् ।
आनुकूल्यं तव कृतः सर्वं देव करिष्यति

evaṃ sa manmathanibhassadā sahacarobhavat |
ānukūlyaṃ tava kṛtaḥ sarvaṃ deva kariṣyati

यथाग्नेः पवनो मित्रं सर्वत्रोपकरिष्यति ।
तथायं भवतो मित्रं सदा त्वामनुयास्यति

yathāgneḥ pavano mitraṃ sarvatropakariṣyati |
tathāyaṃ bhavato mitraṃ sadā tvāmanuyāsyati

वसंतेरंतहेतुत्वाद्वसंताख्यो भवत्वयम् ।
तवानुगमनं कर्म तथा लोकानुरञ्जनम्

vasaṃteraṃtahetutvādvasaṃtākhyo bhavatvayam |
tavānugamanaṃ karma tathā lokānurañjanam

असौ वसंतशृंगारो वासंतो मलयानिलः ।
भवेत्तु सुहृदो भावस्सदा त्वद्वशवर्त्तिनः

asau vasaṃtaśṛṃgāro vāsaṃto malayānilaḥ |
bhavettu suhṛdo bhāvassadā tvadvaśavarttinaḥ

विष्वोकाद्यास्तथा हावाश्चतुष्षष्टिकलास्तथा ।
रत्याः कुर्वंतु सौहृद्यं सुहृदस्ते यथा तव

viṣvokādyāstathā hāvāścatuṣṣaṣṭikalāstathā |
ratyāḥ kurvaṃtu sauhṛdyaṃ suhṛdaste yathā tava

एभिस्सहचरैः काम वसंत प्रमुखैर्भवान् ।
मोहयस्व महादेवं रत्या सह महोद्यतः

ebhissahacaraiḥ kāma vasaṃta pramukhairbhavān |
mohayasva mahādevaṃ ratyā saha mahodyataḥ

अहं तां कामिनीं तात भावयिष्यामि यत्नतः ।
मनसा सुविचार्यैव या हरं मोहयिष्यति

ahaṃ tāṃ kāminīṃ tāta bhāvayiṣyāmi yatnataḥ |
manasā suvicāryaiva yā haraṃ mohayiṣyati

एवमुक्तो मया कामः सुरज्येष्ठेन हर्षितः ।
ननाम चरणौ मेऽपि स पत्नी सहितस्तदा

evamukto mayā kāmaḥ surajyeṣṭhena harṣitaḥ |
nanāma caraṇau me'pi sa patnī sahitastadā

दक्षं प्रणम्य तान् सर्वान्मानसानभिवाद्य च ।
यत्रात्मा गतवाञ्शंभुस्तत्स्थानं मन्मथो ययौ

dakṣaṃ praṇamya tān sarvānmānasānabhivādya ca |
yatrātmā gatavāñśaṃbhustatsthānaṃ manmatho yayau