Chapter 5: Mena's tapas and the boon of Devi

अन्तर्हितायान्देव्यां तु दुर्गायां स्वगृहेषु च ।
गतेष्वमरवृन्देषु किमभूत्तदनन्तरम्

antarhitāyāndevyāṃ tu durgāyāṃ svagṛheṣu ca |
gateṣvamaravṛndeṣu kimabhūttadanantaram

कथं मेनागिरीशौ च तेपाते परमन्तपः ।
कथं सुताऽभवत्तस्य मेनायान्तात तद्वद

kathaṃ menāgirīśau ca tepāte paramantapaḥ |
kathaṃ sutā'bhavattasya menāyāntāta tadvada

विप्रवर्य सुतश्रेष्ठ शृणु तच्चरितं महत् ।
प्रणम्य शंकरं भक्त्या वच्मि भक्तिविवर्द्धनम्

vipravarya sutaśreṣṭha śṛṇu taccaritaṃ mahat |
praṇamya śaṃkaraṃ bhaktyā vacmi bhaktivivarddhanam

उपदिश्य गते तात सुरवृन्दे गिरीश्वरः ।
हर्यादौ मेनका चापि तेपाते परमन्तपः

upadiśya gate tāta suravṛnde girīśvaraḥ |
haryādau menakā cāpi tepāte paramantapaḥ

अहर्निशं शिवां शम्भुं चिन्तयन्तौ च दम्पती ।
सम्यगारेधतुर्नित्यं भक्तियुक्तेन चेतसा

aharniśaṃ śivāṃ śambhuṃ cintayantau ca dampatī |
samyagāredhaturnityaṃ bhaktiyuktena cetasā

गिरिप्रियातीव मुदानर्च देवीं शिवेन सा ।
दानन्ददौ द्विजेभ्यश्च सदा तत्तोषहेतवे

giripriyātīva mudānarca devīṃ śivena sā |
dānandadau dvijebhyaśca sadā tattoṣahetave

चैत्रमासं समारभ्य सप्तविंशतिवत्सरान् ।
शिवां सम्पूजयामासापत्त्यार्थिन्यन्वहं रता

caitramāsaṃ samārabhya saptaviṃśativatsarān |
śivāṃ sampūjayāmāsāpattyārthinyanvahaṃ ratā

अष्टम्यामुपवासन्तु कृत्वादान्नवमीतिथौ ।
मोदकैर्बलिपिष्टैश्च पायसैर्गन्धपुष्पकैः

aṣṭamyāmupavāsantu kṛtvādānnavamītithau |
modakairbalipiṣṭaiśca pāyasairgandhapuṣpakaiḥ

गङ्गायामौषधिप्रस्थे कृत्वा मूर्तिं महीमयीम् ।
उमायाः पूजयामास नानावस्तुसमर्पणैः

gaṅgāyāmauṣadhiprasthe kṛtvā mūrtiṃ mahīmayīm |
umāyāḥ pūjayāmāsa nānāvastusamarpaṇaiḥ

कदाचित्सा निराहारा कदाचित्सा धृतव्रता ।
कदाचित्पवनाहारा कदाचिज्जलभुग्ह्यभूत्

kadācitsā nirāhārā kadācitsā dhṛtavratā |
kadācitpavanāhārā kadācijjalabhughyabhūt

शिवाविन्यस्तचेतस्का सप्तविंशतिवत्सरान् ।
निनाय मेनका प्रीत्या परं सा मृष्टवर्चसा

śivāvinyastacetaskā saptaviṃśativatsarān |
nināya menakā prītyā paraṃ sā mṛṣṭavarcasā

सप्तविंशतिवर्षान्ते जगन्माता जगन्मयी ।
सुप्रीताभवदत्यर्थमुमा शंकरकामिनी

saptaviṃśativarṣānte jaganmātā jaganmayī |
suprītābhavadatyarthamumā śaṃkarakāminī

अनुग्रहाय मेनायाः पुरतः परमेश्वरी ।
आविर्बभूव सा देवी सन्तुष्टा तत्सुभक्तितः

anugrahāya menāyāḥ purataḥ parameśvarī |
āvirbabhūva sā devī santuṣṭā tatsubhaktitaḥ

दिव्यावयवसंयुक्ता तेजोमण्डलमध्यगा ।
उवाच विहसन्ती सा मेनां प्रत्यक्षतां गता

divyāvayavasaṃyuktā tejomaṇḍalamadhyagā |
uvāca vihasantī sā menāṃ pratyakṣatāṃ gatā

वरं ब्रूहि महासाध्वि यत्ते मनसि वर्तते ।
सुप्रसन्ना च तपसा तवाहं गिरिकामिनि

varaṃ brūhi mahāsādhvi yatte manasi vartate |
suprasannā ca tapasā tavāhaṃ girikāmini

यत्प्रार्थितं त्वया मेने तपोव्रतसमाधिना ।
दास्ये तेऽहं च तत्सर्वं वाञ्छितं यद्यदा भवेत्

yatprārthitaṃ tvayā mene tapovratasamādhinā |
dāsye te'haṃ ca tatsarvaṃ vāñchitaṃ yadyadā bhavet

ततस्सा मेनका देवीं प्रत्यक्षां कालिकान्तदा ।
दृष्ट्वा च प्रणनामाथ वचनं चेदमब्रवीत्

tatassā menakā devīṃ pratyakṣāṃ kālikāntadā |
dṛṣṭvā ca praṇanāmātha vacanaṃ cedamabravīt

देवि प्रत्यक्षतो रूपन्दृष्टन्तव मयाऽधुना ।
त्वामहं स्तोतुमिच्छामि प्रसन्ना भव कालिके

devi pratyakṣato rūpandṛṣṭantava mayā'dhunā |
tvāmahaṃ stotumicchāmi prasannā bhava kālike

अथ सा मेनयेत्युक्ता कालिका सर्वमोहिनी ।
बाहुभ्यां सुप्रसन्नात्मा मेनकां परिषस्वजे

atha sā menayetyuktā kālikā sarvamohinī |
bāhubhyāṃ suprasannātmā menakāṃ pariṣasvaje

ततः प्राप्तमहाज्ञाना मेनका कालिकां शिवम् ।
तुष्टाव वाग्भि रिष्टाभिर्भक्त्या प्रत्यक्षतां गताम्

tataḥ prāptamahājñānā menakā kālikāṃ śivam |
tuṣṭāva vāgbhi riṣṭābhirbhaktyā pratyakṣatāṃ gatām

महामायां जगद्धात्रीं चण्डिकां लोकधारिणीम् ।
प्रणमामि महादेवीं सर्वकामार्थदायिनीम्

mahāmāyāṃ jagaddhātrīṃ caṇḍikāṃ lokadhāriṇīm |
praṇamāmi mahādevīṃ sarvakāmārthadāyinīm

नित्यानन्दकरीं मायां योगनिद्रां जगत्प्रसूम् ।
प्रणमामि सदासिद्धां शुभसारसमालिनीम्

nityānandakarīṃ māyāṃ yoganidrāṃ jagatprasūm |
praṇamāmi sadāsiddhāṃ śubhasārasamālinīm

मातामहीं सदानन्दां भक्तशोकविनाशिनीम् ।
आकल्पं वनितानां च प्राणिनां बुद्धिरूपिणीम्

mātāmahīṃ sadānandāṃ bhaktaśokavināśinīm |
ākalpaṃ vanitānāṃ ca prāṇināṃ buddhirūpiṇīm

सा त्वं बंधच्छेदहेतुर्यतीनां कस्ते गेयो मादृशीभिः प्रभावः ।
हिंसाया वाथर्ववेदस्य सा त्वं नित्यं कामं त्वं ममेष्टं विधेहि

sā tvaṃ baṃdhacchedaheturyatīnāṃ kaste geyo mādṛśībhiḥ prabhāvaḥ |
hiṃsāyā vātharvavedasya sā tvaṃ nityaṃ kāmaṃ tvaṃ mameṣṭaṃ vidhehi

नित्यानित्यैर्भावहीनैः परास्तैस्तत्तन्मात्रैर्योज्यते भूतवर्गः ।
तेषां शक्तिस्त्वं सदा नित्यरूपा काले योषा योगयुक्ता समर्था

nityānityairbhāvahīnaiḥ parāstaistattanmātrairyojyate bhūtavargaḥ |
teṣāṃ śaktistvaṃ sadā nityarūpā kāle yoṣā yogayuktā samarthā

योनिर्धरित्री जगतां त्वमेव त्वमेव नित्या प्रकृतिः परस्तात् ।
यथा वशं क्रियते ब्रह्मरूपं सा त्वं नित्या मे प्रसीदाद्य मातः

yonirdharitrī jagatāṃ tvameva tvameva nityā prakṛtiḥ parastāt |
yathā vaśaṃ kriyate brahmarūpaṃ sā tvaṃ nityā me prasīdādya mātaḥ

त्वं जातवेदोगतशक्तिरुग्रा त्वं दाहिका सूर्यकरस्य शक्तिः ।
आह्लादिका त्वं बहुचन्द्रिका या तान्त्वामहं स्तौमि नमामि चण्डीम्

tvaṃ jātavedogataśaktirugrā tvaṃ dāhikā sūryakarasya śaktiḥ |
āhlādikā tvaṃ bahucandrikā yā tāntvāmahaṃ staumi namāmi caṇḍīm

योषाणां सत्प्रिया च त्वं नित्या त्वं चोर्ध्वरेतसाम् ।
वांछा त्वं सर्वजगतां धाया च त्वं यथा हरेः

yoṣāṇāṃ satpriyā ca tvaṃ nityā tvaṃ cordhvaretasām |
vāṃchā tvaṃ sarvajagatāṃ dhāyā ca tvaṃ yathā hareḥ

या चेष्टरूपाणि विधाय देवी सृष्टिस्थितानाशमयी च कर्त्री ।
ब्रह्माच्युतस्थाणुशरीरहेतुस्सा त्वं प्रसीदाद्य पुनर्नमस्ते

yā ceṣṭarūpāṇi vidhāya devī sṛṣṭisthitānāśamayī ca kartrī |
brahmācyutasthāṇuśarīrahetussā tvaṃ prasīdādya punarnamaste

तत इत्थं स्तुता दुर्गा कालिका पुनरेव हि ।
उवाच मेनकां देवीं वांछितं वरयेत्युत

tata itthaṃ stutā durgā kālikā punareva hi |
uvāca menakāṃ devīṃ vāṃchitaṃ varayetyuta

प्राणप्रिया मम त्वं हि हिमाचलविलासिनी ।
यदिच्छसि ध्रुवन्दास्ये नादेयं विद्यते मम

prāṇapriyā mama tvaṃ hi himācalavilāsinī |
yadicchasi dhruvandāsye nādeyaṃ vidyate mama

इति श्रुत्वा महेशान्याः पीयूषसदृशं वचः ।
उवाच परितुष्टा सा मेनका गिरिकामिनी

iti śrutvā maheśānyāḥ pīyūṣasadṛśaṃ vacaḥ |
uvāca parituṣṭā sā menakā girikāminī

शिवे जयजय प्राज्ञे महेश्वरि भवाम्बिके ।
वरयोग्यास्महं चेत्ते वृणे भूयो वरं वरम्

śive jayajaya prājñe maheśvari bhavāmbike |
varayogyāsmahaṃ cette vṛṇe bhūyo varaṃ varam

प्रथमं शतपुत्रा मे भवन्तु जगदम्बिके ।
बह्वायुषो वीर्यवन्त ऋद्धिसिद्धिसमन्विताः

prathamaṃ śataputrā me bhavantu jagadambike |
bahvāyuṣo vīryavanta ṛddhisiddhisamanvitāḥ

पश्चात्तथैका तनया स्वरूपगुणशालिनी ।
कुलद्वयानंदकरी भुवनत्रयपूजिता

paścāttathaikā tanayā svarūpaguṇaśālinī |
kuladvayānaṃdakarī bhuvanatrayapūjitā

सुता भव मम शिवे देवकार्यार्थमेव हि ।
रुद्रपत्नी भव तथा लीलां कुरु भवाम्बिके

sutā bhava mama śive devakāryārthameva hi |
rudrapatnī bhava tathā līlāṃ kuru bhavāmbike

तच्छ्रुत्वा मेनकोक्तं हि प्राह देवी प्रसन्नधीः ।
स्मितपूर्वं वचस्तस्याः पूरयन्ती मनोरथम्

tacchrutvā menakoktaṃ hi prāha devī prasannadhīḥ |
smitapūrvaṃ vacastasyāḥ pūrayantī manoratham

शतपुत्रास्सं भवन्तु भवत्या वीर्यसंयुताः ।
तत्रैको बलवान्मुख्यः प्रधमं संभविष्यति

śataputrāssaṃ bhavantu bhavatyā vīryasaṃyutāḥ |
tatraiko balavānmukhyaḥ pradhamaṃ saṃbhaviṣyati

सुताहं संभविष्यामि सन्तुष्टा तव भक्तितः ।
देव कार्यं करिष्यामि सेविता निखिलैस्सुरैः

sutāhaṃ saṃbhaviṣyāmi santuṣṭā tava bhaktitaḥ |
deva kāryaṃ kariṣyāmi sevitā nikhilaissuraiḥ

एवमुक्त्वा जगद्धात्री कालिका परमेश्वरी ।
पश्यन्त्या मेनकायास्तु तत्रैवान्तर्दधे शिवा

evamuktvā jagaddhātrī kālikā parameśvarī |
paśyantyā menakāyāstu tatraivāntardadhe śivā

मेनकापि वरं लब्ध्वा महेशान्या अभी प्सितम् ।
मुदं प्रापामितां तात तपःक्लेशोप्यनश्यत

menakāpi varaṃ labdhvā maheśānyā abhī psitam |
mudaṃ prāpāmitāṃ tāta tapaḥkleśopyanaśyata

दिशि तस्यां नमस्कृत्य सुप्रहृष्टमनास्सती ।
जयशब्दं प्रोच्चरंती स्वस्थानम्प्रविवेश ह

diśi tasyāṃ namaskṛtya suprahṛṣṭamanāssatī |
jayaśabdaṃ proccaraṃtī svasthānampraviveśa ha

अथ तस्मै स्वपतये शशंस सुवरं च तम् ।
स्वचिह्नबुद्धमिव वै सुवाचा पुनरुक्तया

atha tasmai svapataye śaśaṃsa suvaraṃ ca tam |
svacihnabuddhamiva vai suvācā punaruktayā

श्रुत्वा शैलपतिर्हृष्टोऽभवन्मेनावचो हि तत् ।
प्रशशंस प्रियां प्रीत्या शिवाभक्तिरतां च ताम्

śrutvā śailapatirhṛṣṭo'bhavanmenāvaco hi tat |
praśaśaṃsa priyāṃ prītyā śivābhaktiratāṃ ca tām

कालक्रमेणाऽथ तयोः प्रवृत्ते सुरते मुने ।
गर्भो बभूव मेनाया ववृधे प्रत्यहं च सः

kālakrameṇā'tha tayoḥ pravṛtte surate mune |
garbho babhūva menāyā vavṛdhe pratyahaṃ ca saḥ

असूत सा नागवधूपभोग्यं सुतमुत्तमम् ।
समुद्रबद्धसत्सख्यं मैनाकाभिधमद्भुतम्

asūta sā nāgavadhūpabhogyaṃ sutamuttamam |
samudrabaddhasatsakhyaṃ mainākābhidhamadbhutam

वृत्रशत्रावपि क्रुद्धे वेदनाशं सपक्षकम् ।
पविक्षतानां देवर्षे पक्षच्छिदि वराङ्गकम्

vṛtraśatrāvapi kruddhe vedanāśaṃ sapakṣakam |
pavikṣatānāṃ devarṣe pakṣacchidi varāṅgakam

प्रवरं शतपुत्राणां महाबलपराक्रमम् ।
स्वोद्भवानां महीध्राणां पर्वतेन्द्रैकधिष्ठितम्

pravaraṃ śataputrāṇāṃ mahābalaparākramam |
svodbhavānāṃ mahīdhrāṇāṃ parvatendraikadhiṣṭhitam

आसीन्महोत्सवस्तत्र हिमाचलपुरेऽद्भुतः ।
दम्पत्योः प्रमुदाधिक्यं बभूव क्लेशसंक्षयः

āsīnmahotsavastatra himācalapure'dbhutaḥ |
dampatyoḥ pramudādhikyaṃ babhūva kleśasaṃkṣayaḥ

दानन्ददौ द्विजातिभ्योऽन्येभ्यश्च प्रददौ धनम् ।
शिवाशिवपदद्वन्द्वे स्नेहोऽभूदधिकस्तयोः

dānandadau dvijātibhyo'nyebhyaśca pradadau dhanam |
śivāśivapadadvandve sneho'bhūdadhikastayoḥ