Chapter 44: Mena's grief and refusal; Vishnu counsels her

संज्ञां लब्धा ततस्सा च मेना शैलप्रिया सती ।
विललापातिसंक्षुब्धा तिरस्कारमथाकरोत्

saṃjñāṃ labdhā tatassā ca menā śailapriyā satī |
vilalāpātisaṃkṣubdhā tiraskāramathākarot

तत्र तावत्स्वपुत्राँश्च निनिन्द खलिता मुहुः ।
प्रथमं सा ततः पुत्री कथयामास दुर्वचः

tatra tāvatsvaputrām̐śca nininda khalitā muhuḥ |
prathamaṃ sā tataḥ putrī kathayāmāsa durvacaḥ

मुने पुरा त्वया प्रोक्तं वरिष्यति शिवा शिवम् ।
पश्चाद्धिमवतः कृत्यं पूजार्थं विनिवेशितम्

mune purā tvayā proktaṃ variṣyati śivā śivam |
paścāddhimavataḥ kṛtyaṃ pūjārthaṃ viniveśitam

ततो दृष्टं फलं सत्यं विपरीतमनर्थकम् ।
मुनेऽधमाहं दुर्बुद्धे सर्वथा वञ्चिता त्वया

tato dṛṣṭaṃ phalaṃ satyaṃ viparītamanarthakam |
mune'dhamāhaṃ durbuddhe sarvathā vañcitā tvayā

पुनस्तया तपस्तप्तं दुष्करं मुनिभिश्च यत् ।
तस्य लब्धं फलं ह्येतत्पश्यतां दुःखदायकम्

punastayā tapastaptaṃ duṣkaraṃ munibhiśca yat |
tasya labdhaṃ phalaṃ hyetatpaśyatāṃ duḥkhadāyakam

किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहताम् ।
कुलादिकं विनष्टं मे विहितं जीवितं मम

kiṃ karomi kva gacchāmi ko me duḥkhaṃ vyapohatām |
kulādikaṃ vinaṣṭaṃ me vihitaṃ jīvitaṃ mama

क्व गता ऋषयो दिव्याः श्मश्रूणि त्रोटयाम्यहम् ।
तपस्विनी च या पत्नी सा धूर्ता स्वयमागता

kva gatā ṛṣayo divyāḥ śmaśrūṇi troṭayāmyaham |
tapasvinī ca yā patnī sā dhūrtā svayamāgatā

केषाञ्चैवापराधेन सर्वं नष्टं ममाधुना ।
इत्युक्त्वा वीक्ष्य च सुतामुवाच वचनं कटु

keṣāñcaivāparādhena sarvaṃ naṣṭaṃ mamādhunā |
ityuktvā vīkṣya ca sutāmuvāca vacanaṃ kaṭu

किं कृतं ते सुते दुष्टे कर्म दुःखकरं मम ।
हेम दत्त्वा त्वयानीतः काचो वै दुष्टया स्वयम्

kiṃ kṛtaṃ te sute duṣṭe karma duḥkhakaraṃ mama |
hema dattvā tvayānītaḥ kāco vai duṣṭayā svayam

हित्वा तु चन्दनं भूयो लेपितः कर्दमस्त्वया ।
हंसमुड्डीय काको वै गृहीतो हस्तपञ्जरे

hitvā tu candanaṃ bhūyo lepitaḥ kardamastvayā |
haṃsamuḍḍīya kāko vai gṛhīto hastapañjare

हित्वा ब्रह्मजलं दूरे पीतं कूपोदकं त्वया ।
सूर्यं हित्वा तु खद्योतो गृहीतो यत्नतस्त्वया

hitvā brahmajalaṃ dūre pītaṃ kūpodakaṃ tvayā |
sūryaṃ hitvā tu khadyoto gṛhīto yatnatastvayā

तण्डुलांश्च तथा हित्वा कृतं वै तुषभक्षणम् ।
प्रक्षिप्याज्यं तथा तैलं कारण्डं भुक्तमादरात्

taṇḍulāṃśca tathā hitvā kṛtaṃ vai tuṣabhakṣaṇam |
prakṣipyājyaṃ tathā tailaṃ kāraṇḍaṃ bhuktamādarāt

सिंहसेवां तथा मुक्त्वा शृगालस्सेवितस्त्वया ।
ब्रह्मविद्यां तथा मुक्त्वा कुगाथा च श्रुता त्वया

siṃhasevāṃ tathā muktvā śṛgālassevitastvayā |
brahmavidyāṃ tathā muktvā kugāthā ca śrutā tvayā

गृहे यज्ञविभूतिं हि दूरीकृत्य सुमंगलाम् ।
गृहीतश्च चिताभस्म त्वया पुत्रि ह्यमंगलम्

gṛhe yajñavibhūtiṃ hi dūrīkṛtya sumaṃgalām |
gṛhītaśca citābhasma tvayā putri hyamaṃgalam

सर्वान् देववरांस्त्यक्त्वा विष्ण्वादीन्परमेश्वरान् ।
कृतं त्वया कुबुद्ध्या वै शिवार्थं तप ईदृशम्

sarvān devavarāṃstyaktvā viṣṇvādīnparameśvarān |
kṛtaṃ tvayā kubuddhyā vai śivārthaṃ tapa īdṛśam

धिक्त्वा च तव बुद्धिश्च धिग्रूपं चरितं तव ।
धिक् चोपदेशकर्त्तारं धिक्सख्यावपि ते तथा

dhiktvā ca tava buddhiśca dhigrūpaṃ caritaṃ tava |
dhik copadeśakarttāraṃ dhiksakhyāvapi te tathā

आवां च धिक्तथा पुत्री यौ ते जन्मप्रवर्तकौ ।
धिक्ते नारद बुद्धिञ्च सप्तर्षींश्च सुबुद्धिदान्

āvāṃ ca dhiktathā putrī yau te janmapravartakau |
dhikte nārada buddhiñca saptarṣīṃśca subuddhidān

धिक्कुलं धिक्क्रियादाक्ष्यं सर्वं धिग्यत्कृतं त्वया ।
गृहन्तु धुक्षितं त्वेतन्मरणं तु ममैव हि

dhikkulaṃ dhikkriyādākṣyaṃ sarvaṃ dhigyatkṛtaṃ tvayā |
gṛhantu dhukṣitaṃ tvetanmaraṇaṃ tu mamaiva hi

पार्वतानामयं राजा नायातु निकटे मम ।
सप्तर्षयस्स्वयं नैव दर्शयन्तु मुखम्मम

pārvatānāmayaṃ rājā nāyātu nikaṭe mama |
saptarṣayassvayaṃ naiva darśayantu mukhammama

साधितं किञ्च सर्वैस्तु मिलित्वा घातितं कुलम् ।
वन्ध्याहं न कथं जाता गर्भो न गलितः कथम्

sādhitaṃ kiñca sarvaistu militvā ghātitaṃ kulam |
vandhyāhaṃ na kathaṃ jātā garbho na galitaḥ katham

अथो न वा मृता चाहं पुत्रिका न मृता कथम् ।
रक्षसाद्य कथं नो वा भक्षिता गगने पुनः

atho na vā mṛtā cāhaṃ putrikā na mṛtā katham |
rakṣasādya kathaṃ no vā bhakṣitā gagane punaḥ

छेदयामि शिरस्तेऽद्य किं करोमि कलेवरैः ।
त्यक्त्वा त्वां च कुतो यायां हाहा मे जीवितं हतम्

chedayāmi śiraste'dya kiṃ karomi kalevaraiḥ |
tyaktvā tvāṃ ca kuto yāyāṃ hāhā me jīvitaṃ hatam

(ब्रह्मोवाच)
इत्युक्त्वा पतिता सा च मेना भूमौ विमूर्छिता ।
व्याकुला शोकरोषाद्यैर्न गता भर्तृसन्निधौ

(brahmovāca)
ityuktvā patitā sā ca menā bhūmau vimūrchitā |
vyākulā śokaroṣādyairna gatā bhartṛsannidhau

हाहाकारो महानासीत्त स्मिन्काले मुनीश्वर ।
सर्वे समागतास्तत्र क्रमात्तत्सन्निधौ सुराः

hāhākāro mahānāsītta sminkāle munīśvara |
sarve samāgatāstatra kramāttatsannidhau surāḥ

पुरा देवमुने चाहमागतस्तु स्वयं तदा ।
मां दृष्ट्वा त्वं वचस्ता वै प्रावोच ऋषिसत्तम

purā devamune cāhamāgatastu svayaṃ tadā |
māṃ dṛṣṭvā tvaṃ vacastā vai prāvoca ṛṣisattama

यथार्थं सुंदरं रूपं ना ज्ञातं ते शिवस्य वै ।
लीलयेदं धृतं रूपं न यथार्थं शिवेन च

yathārthaṃ suṃdaraṃ rūpaṃ nā jñātaṃ te śivasya vai |
līlayedaṃ dhṛtaṃ rūpaṃ na yathārthaṃ śivena ca

तस्मात्क्रोधं परित्यज्य स्वस्था भव पतिव्रते ।
कार्य्यं कुरु हठं त्यक्त्वा शिवां देहि शिवाय च

tasmātkrodhaṃ parityajya svasthā bhava pativrate |
kāryyaṃ kuru haṭhaṃ tyaktvā śivāṃ dehi śivāya ca

तदाकर्ण्य वचस्ते सा मेना त्वां वाक्यमब्रवीत् ।
उत्तिष्ठेतो गच्छ दूरं दुष्टाधमवरो भवान्

tadākarṇya vacaste sā menā tvāṃ vākyamabravīt |
uttiṣṭheto gaccha dūraṃ duṣṭādhamavaro bhavān

इत्युक्ते तु तया देव इन्द्राद्याः सकलाः क्रमात् ।
समागत्य च दिक्पाला वचनं चेदमब्रुवन्

ityukte tu tayā deva indrādyāḥ sakalāḥ kramāt |
samāgatya ca dikpālā vacanaṃ cedamabruvan

हे मेने पितृकन्ये हि शृण्वस्मद्वचनम्मुदा ।
अयं वै परमः साक्षाच्छिवः परसुखावहः

he mene pitṛkanye hi śṛṇvasmadvacanammudā |
ayaṃ vai paramaḥ sākṣācchivaḥ parasukhāvahaḥ

कृपया च भवत्पुत्र्यास्तपो दृष्ट्वातिदुस्सहम् ।
दर्शनं दत्तवाञ्छम्भुर्वरं सद्भक्तवत्सलः

kṛpayā ca bhavatputryāstapo dṛṣṭvātidussaham |
darśanaṃ dattavāñchambhurvaraṃ sadbhaktavatsalaḥ

(ब्रह्मोवाच)
अथोवाच सुरान्मेना विलप्याति मुहुर्मुहुः ।
न देया तु मया कन्या गिरिशायोग्ररूपिणे

(brahmovāca)
athovāca surānmenā vilapyāti muhurmuhuḥ |
na deyā tu mayā kanyā giriśāyograrūpiṇe

किमर्थन्तु भवन्तश्च सर्वे देवाः प्रपञ्चिताः ।
रूपमस्याः परन्नाम व्यर्थीकर्तुं समुद्यतः

kimarthantu bhavantaśca sarve devāḥ prapañcitāḥ |
rūpamasyāḥ parannāma vyarthīkartuṃ samudyataḥ

इत्युक्ते च तया तत्र ऋषयस्सप्त एव हि ।
ऊचुस्ते वच आगत्य वसिष्ठाद्या मुनीश्वर

ityukte ca tayā tatra ṛṣayassapta eva hi |
ūcuste vaca āgatya vasiṣṭhādyā munīśvara

कार्य्यं साधयितुम्प्राप्ताः पितृकन्ये गिरिप्रिये ।
विरुद्धं चात्र उक्तार्थे कथम्मन्यामहे वयम्

kāryyaṃ sādhayitumprāptāḥ pitṛkanye giripriye |
viruddhaṃ cātra uktārthe kathammanyāmahe vayam

अयं वै परमो लाभो दर्शनं शंकरस्य यत् ।
दानपात्रं स ते भूत्वागतस्तव च मंदिरम्

ayaṃ vai paramo lābho darśanaṃ śaṃkarasya yat |
dānapātraṃ sa te bhūtvāgatastava ca maṃdiram

इत्युक्त्वा तैस्ततो मेना मुनिवाक्यं मृषाकरोत् ।
प्रत्युवाच च रुष्टा सा तानृषीञ्ज्ञानदुर्बला

ityuktvā taistato menā munivākyaṃ mṛṣākarot |
pratyuvāca ca ruṣṭā sā tānṛṣīñjñānadurbalā

शस्त्राद्यैर्घातयिष्येहं न हास्ये शंकरायताम् ।
दूरं गच्छत सर्वे हि नागन्तव्यं मदन्तिके

śastrādyairghātayiṣyehaṃ na hāsye śaṃkarāyatām |
dūraṃ gacchata sarve hi nāgantavyaṃ madantike

इत्युक्त्वा विररामाशु सा विलप्यातिविह्वला ।
हाहाकारो महानासीत्तत्र तद्वृत्ततो मुने

ityuktvā virarāmāśu sā vilapyātivihvalā |
hāhākāro mahānāsīttatra tadvṛttato mune

ततो हिमालयस्तत्राजगामातिसमाकुलः ।
ताञ्च बोधयितुं प्रीत्या प्राह तत्त्वञ्च दर्शयन्

tato himālayastatrājagāmātisamākulaḥ |
tāñca bodhayituṃ prītyā prāha tattvañca darśayan

शृणु मेने वचो मेऽद्य विकलाऽसि कथम्प्रिये ।
के के समागता गेहं कथं चैतान्विनिन्दसि

śṛṇu mene vaco me'dya vikalā'si kathampriye |
ke ke samāgatā gehaṃ kathaṃ caitānvinindasi

शंकरं त्वं च जानासि रूपं दृष्ट्वासि विह्वला ।
विकटं तस्य शंभोस्तु नानारूपाभिधस्य हि

śaṃkaraṃ tvaṃ ca jānāsi rūpaṃ dṛṣṭvāsi vihvalā |
vikaṭaṃ tasya śaṃbhostu nānārūpābhidhasya hi

स शंकरो मया ज्ञातस्सर्वेषां प्रतिपालकः ।
पूज्यानां पूज्य एवासौ कर्तानुग्रहनिग्रहान्

sa śaṃkaro mayā jñātassarveṣāṃ pratipālakaḥ |
pūjyānāṃ pūjya evāsau kartānugrahanigrahān

हठं न कुरु मुञ्च त्वं दुःखं प्राणप्रियेऽनघे ।
उत्तिष्ठारं तथा कार्यं कर्तुमर्हसि सुव्रते

haṭhaṃ na kuru muñca tvaṃ duḥkhaṃ prāṇapriye'naghe |
uttiṣṭhāraṃ tathā kāryaṃ kartumarhasi suvrate

यद्वै द्वारगतश्शंभुः पुरा विकटरूपधृक् ।
नानालीलाञ्च कृतवाञ्चेतयामि च तामिमाम्

yadvai dvāragataśśaṃbhuḥ purā vikaṭarūpadhṛk |
nānālīlāñca kṛtavāñcetayāmi ca tāmimām

तन्माहात्म्यं परं दृष्ट्वा कन्यां दातुं त्वया मया ।
अंगीकृतं तदा देवि तत्प्रमाणं कुरु प्रिये

tanmāhātmyaṃ paraṃ dṛṣṭvā kanyāṃ dātuṃ tvayā mayā |
aṃgīkṛtaṃ tadā devi tatpramāṇaṃ kuru priye

इत्युक्त्वा सोऽद्रिनाथो हि विरराम ततो मुने ।
तदाकर्ण्य शिवामाता मेनोवाच हिमालयम्

ityuktvā so'drinātho hi virarāma tato mune |
tadākarṇya śivāmātā menovāca himālayam

मद्वचः श्रूयतां नाथ तथा कर्तुं त्वमर्हसि ।
गृहीत्वा तनुजां चैनां बद्ध्वा कण्ठे तु पार्वतीम्

madvacaḥ śrūyatāṃ nātha tathā kartuṃ tvamarhasi |
gṛhītvā tanujāṃ caināṃ baddhvā kaṇṭhe tu pārvatīm

अधः पातय निःशंकं दास्ये तां न हराय हि ।
तथैनामथवा नाथ गत्वा वै सागरे सुताम्

adhaḥ pātaya niḥśaṃkaṃ dāsye tāṃ na harāya hi |
tathaināmathavā nātha gatvā vai sāgare sutām

निमज्जय दयां त्यक्त्वा ततोऽद्रीश सुखी भव ।
यदि दास्यसि पुत्री त्वं रुद्राय विकटात्मने ।
तर्हि त्यक्ष्याम्यहं स्वामिन्निश्चयेन कलेवरम्

nimajjaya dayāṃ tyaktvā tato'drīśa sukhī bhava |
yadi dāsyasi putrī tvaṃ rudrāya vikaṭātmane |
tarhi tyakṣyāmyahaṃ svāminniścayena kalevaram

इत्युक्ते च तदा तत्र वचने मेनया हठान् ।
उवाच वचनं रम्यं पार्वती स्वयमागता

ityukte ca tadā tatra vacane menayā haṭhān |
uvāca vacanaṃ ramyaṃ pārvatī svayamāgatā

मातस्ते विपरीता हि बुद्धिर्जाताऽशुभावहा ।
धर्मावलम्बनात्त्वं हि कथन्धर्मं जहासि वै

mātaste viparītā hi buddhirjātā'śubhāvahā |
dharmāvalambanāttvaṃ hi kathandharmaṃ jahāsi vai

अयं रुद्रोऽपरस्साक्षात्सर्वप्रभव ईश्वरः ।
शम्भुस्सुरूपस्सुखदस्सर्वश्रुतिषु वर्णितः

ayaṃ rudro'parassākṣātsarvaprabhava īśvaraḥ |
śambhussurūpassukhadassarvaśrutiṣu varṇitaḥ

महेशश्शंकरश्चायं सर्वदेवप्रभुस्स्वराट् ।
नानारूपाभिधो मातर्हरिब्रह्मादिसेवितः

maheśaśśaṃkaraścāyaṃ sarvadevaprabhussvarāṭ |
nānārūpābhidho mātarharibrahmādisevitaḥ

अधिष्ठानं च सर्वेषां कर्ता हर्ता च स प्रभुः ।
निर्विकारी त्रिदेवेशो ह्यविनाशी सनातनः

adhiṣṭhānaṃ ca sarveṣāṃ kartā hartā ca sa prabhuḥ |
nirvikārī trideveśo hyavināśī sanātanaḥ

यदर्थे देवतास्सर्वा आयाता किंकरीकृताः ।
द्वारि ते सोत्सवाश्चाद्य किमतोऽन्यत्परं सुखम्

yadarthe devatāssarvā āyātā kiṃkarīkṛtāḥ |
dvāri te sotsavāścādya kimato'nyatparaṃ sukham

उत्तिष्ठातः प्रयत्नेन जीवितं सफलं कुरु ।
देहि मां त्वं शिवायास्मै स्वाश्रमं कुरु सार्थकम्

uttiṣṭhātaḥ prayatnena jīvitaṃ saphalaṃ kuru |
dehi māṃ tvaṃ śivāyāsmai svāśramaṃ kuru sārthakam

देहि मां परमेशाय शंकराय जनन्यहो ।
स्वीकुरु त्वमिमं मातर्विनयम्मे ब्रवीमि ते

dehi māṃ parameśāya śaṃkarāya jananyaho |
svīkuru tvamimaṃ mātarvinayamme bravīmi te

चेन्न दास्यसि तस्मै मां न वृणेऽन्यमहं वरम् ।
भागं लभेत्कथं सैंहं शृगालः परवंचकः

cenna dāsyasi tasmai māṃ na vṛṇe'nyamahaṃ varam |
bhāgaṃ labhetkathaṃ saiṃhaṃ śṛgālaḥ paravaṃcakaḥ

मनसा वचसा मातः कर्मणा च हरस्त्वयम् ।
मया वृतो वृतश्चैव यदिच्छसि तथा कुरु

manasā vacasā mātaḥ karmaṇā ca harastvayam |
mayā vṛto vṛtaścaiva yadicchasi tathā kuru

इत्याकर्ण्य शिवावाक्यं मेना शैलेश्वरप्रिया ।
सुविलप्य महाक्रुद्धा गृहीत्वा तत्कलेवरम्

ityākarṇya śivāvākyaṃ menā śaileśvarapriyā |
suvilapya mahākruddhā gṛhītvā tatkalevaram

मुष्टिभिः कूर्परैश्चैव दन्तान्धर्षयती च सा ।
ताडयामास तां पुत्रीं विह्वलातिरुषान्विता

muṣṭibhiḥ kūrparaiścaiva dantāndharṣayatī ca sā |
tāḍayāmāsa tāṃ putrīṃ vihvalātiruṣānvitā

ये तत्र ऋषयस्तात त्वदाद्याश्चापरे मुने ।
तद्धस्तात्ताम्परिच्छिद्य नित्युर्दूरतरं ततः

ye tatra ṛṣayastāta tvadādyāścāpare mune |
taddhastāttāmparicchidya nityurdūrataraṃ tataḥ

तान्वै तथा विधान्दृष्ट्वा भर्त्सयित्वा पुनः पुनः ।
उवाच श्रावयन्ती सा दुर्वचो निखिलान्पुनः

tānvai tathā vidhāndṛṣṭvā bhartsayitvā punaḥ punaḥ |
uvāca śrāvayantī sā durvaco nikhilānpunaḥ

किं मेना हि करिष्येऽहं दुष्टां ग्रहवतीं शिवाम् ।
दास्याम्यस्यै गरन्तीव्रं कूपे क्षेप्स्यामि वा ध्रुवम्

kiṃ menā hi kariṣye'haṃ duṣṭāṃ grahavatīṃ śivām |
dāsyāmyasyai garantīvraṃ kūpe kṣepsyāmi vā dhruvam

छेत्स्यामि कालीमथवा शस्त्रास्त्रैर्भूरिखण्डशः ।
निमज्जयिष्ये वा सिन्धौ स्वसुताम्पार्वतीं खलु

chetsyāmi kālīmathavā śastrāstrairbhūrikhaṇḍaśaḥ |
nimajjayiṣye vā sindhau svasutāmpārvatīṃ khalu

अथवा स्वशरीरं हि त्यक्ष्याम्याश्वन्यथा ध्रुवम् ।
न दास्ये शम्भवे कन्यां दुर्गां विकटरूपिणे

athavā svaśarīraṃ hi tyakṣyāmyāśvanyathā dhruvam |
na dāsye śambhave kanyāṃ durgāṃ vikaṭarūpiṇe

वरोऽयं कीदृशो भीमोऽनया लब्धश्च दुष्टया ।
कारितश्चोपहासो मे गिरेश्चापि कुलस्य हि

varo'yaṃ kīdṛśo bhīmo'nayā labdhaśca duṣṭayā |
kāritaścopahāso me gireścāpi kulasya hi

न माता न पिता भ्राता न बन्धुर्गोत्रजोऽपि हि ।
नो सुरूपं न चातुर्य्यं न गुहं वास्य किंचन

na mātā na pitā bhrātā na bandhurgotrajo'pi hi |
no surūpaṃ na cāturyyaṃ na guhaṃ vāsya kiṃcana

न वस्त्रं नाप्यलङ्कारास्सहायाः केऽपि तस्य न ।
वाहनं न शुभं ह्यस्य न वयो न धनन्तथा

na vastraṃ nāpyalaṅkārāssahāyāḥ ke'pi tasya na |
vāhanaṃ na śubhaṃ hyasya na vayo na dhanantathā

न पावित्र्यं न विद्या च कीदृशः काय आर्तिदः ।
किं विलोक्य मया पुत्री देयास्मै स्यात्सुमंगला

na pāvitryaṃ na vidyā ca kīdṛśaḥ kāya ārtidaḥ |
kiṃ vilokya mayā putrī deyāsmai syātsumaṃgalā

इत्यादि सुविलप्याथ बहुशो मेनका तदा ।
रुरोदोच्चैर्मुने सा हि दुःखशोकपरिप्लुता

ityādi suvilapyātha bahuśo menakā tadā |
rurodoccairmune sā hi duḥkhaśokapariplutā

अथाहन्द्रुतमागत्याकथयम्मेनकां च ताम् ।
शिवतत्त्वं च परमं कुज्ञानहरमुत्तमम्

athāhandrutamāgatyākathayammenakāṃ ca tām |
śivatattvaṃ ca paramaṃ kujñānaharamuttamam

श्रोतव्यम्प्रीतितो मेने मदीयं वचनं शुभम् ।
यस्य श्रवणतः प्रीत्या कुबुद्धिस्ते विनश्यति

śrotavyamprītito mene madīyaṃ vacanaṃ śubham |
yasya śravaṇataḥ prītyā kubuddhiste vinaśyati

शङ्करो जगतः कर्ता भर्ता हर्ता तथैव च ।
न त्वं जानासि तद्रूपं कथन्दुःखं समीहसे

śaṅkaro jagataḥ kartā bhartā hartā tathaiva ca |
na tvaṃ jānāsi tadrūpaṃ kathanduḥkhaṃ samīhase

अनेकरूपनामा च नाना लीलाकरः प्रभुः ।
सर्वस्वामी स्वतन्त्रश्च मायाधीशोऽविकल्पकः

anekarūpanāmā ca nānā līlākaraḥ prabhuḥ |
sarvasvāmī svatantraśca māyādhīśo'vikalpakaḥ

इति विज्ञाय मेने त्वं शिवान्देहि शिवाय वै ।
कुहठन्त्यज कुज्ञानं सर्वकार्यविनाशनम्

iti vijñāya mene tvaṃ śivāndehi śivāya vai |
kuhaṭhantyaja kujñānaṃ sarvakāryavināśanam

इत्युक्ता सा मया मेना विलपन्ती मुहुर्मुहुः ।
लज्जां किंचिच्छनैस्त्यक्त्वा मुने मां वाक्यमब्रवीत्

ityuktā sā mayā menā vilapantī muhurmuhuḥ |
lajjāṃ kiṃcicchanaistyaktvā mune māṃ vākyamabravīt

किमर्थन्तु भवान्ब्रह्मन्रूपमस्य महावरम् ।
व्यर्थीकरोति किमियं हन्यतां न स्वयं शिवा

kimarthantu bhavānbrahmanrūpamasya mahāvaram |
vyarthīkaroti kimiyaṃ hanyatāṃ na svayaṃ śivā

न वक्तव्यं च भवता शिवाय प्रतिदीयताम् ।
न दास्येऽहं शिवायैनां स्वसुताम्प्राणवल्लभाम्

na vaktavyaṃ ca bhavatā śivāya pratidīyatām |
na dāsye'haṃ śivāyaināṃ svasutāmprāṇavallabhām

इत्युक्ते तु तदा सिद्धाः सनकाद्या महामुने ।
समागत्य महाप्रीत्या वचनं हीदमब्रुवन्

ityukte tu tadā siddhāḥ sanakādyā mahāmune |
samāgatya mahāprītyā vacanaṃ hīdamabruvan

अयम्वै परमस्साक्षाच्छिवः परसुखावहः ।
कृपया च भवत्पुत्र्यै दर्शनन्दत्तवान्प्रभुः

ayamvai paramassākṣācchivaḥ parasukhāvahaḥ |
kṛpayā ca bhavatputryai darśanandattavānprabhuḥ

अथोवाच तु तान्मेना विलप्य च मुहुर्मुहुः ।
न देया तु मया सम्यग्गिरिशायोग्ररूपिणे

athovāca tu tānmenā vilapya ca muhurmuhuḥ |
na deyā tu mayā samyaggiriśāyograrūpiṇe

किमर्थन्तु भवन्तश्च सर्वे सिद्धाः प्रपञ्चिनः ।
रूपमस्याः परं नाम व्यर्थीकर्त्तुं समुद्यताः

kimarthantu bhavantaśca sarve siddhāḥ prapañcinaḥ |
rūpamasyāḥ paraṃ nāma vyarthīkarttuṃ samudyatāḥ

इत्युक्ते च तया तत्र मुनेऽहं चकितोऽभवम् ।
सर्वे विस्मयमापन्ना देवसिद्धर्षिमानवाः

ityukte ca tayā tatra mune'haṃ cakito'bhavam |
sarve vismayamāpannā devasiddharṣimānavāḥ

एतस्मिन्समये तस्या हठं श्रुत्वा दृढं महत् ।
द्रुतं शिवप्रियो विष्णुस्समागत्याऽब्रवीदिदम्

etasminsamaye tasyā haṭhaṃ śrutvā dṛḍhaṃ mahat |
drutaṃ śivapriyo viṣṇussamāgatyā'bravīdidam

पितॄणां च प्रिया पुत्री मानसी गुणसंयुता ।
पत्नी हिमवतस्साक्षाद्ब्रह्मणः कुलमुत्तमम्

pitṝṇāṃ ca priyā putrī mānasī guṇasaṃyutā |
patnī himavatassākṣādbrahmaṇaḥ kulamuttamam

सहायास्तादृशा लोके धन्या ह्यसि वदामि किम् ।
धर्मस्याधारभूतासि कथं धर्मं जहासि हि

sahāyāstādṛśā loke dhanyā hyasi vadāmi kim |
dharmasyādhārabhūtāsi kathaṃ dharmaṃ jahāsi hi

देवैश्च ऋषिभिश्चैव ब्रह्मणा वा मया तथा ।
विरुद्धं कथ्यते किं नु त्वयैव सुविचार्यताम्

devaiśca ṛṣibhiścaiva brahmaṇā vā mayā tathā |
viruddhaṃ kathyate kiṃ nu tvayaiva suvicāryatām

शिवत्वं न च जानासि निर्गुणस्य गुणस्स हि ।
विरूपस्स सुरूपो हि सर्वसेव्यस्सतां गतिः

śivatvaṃ na ca jānāsi nirguṇasya guṇassa hi |
virūpassa surūpo hi sarvasevyassatāṃ gatiḥ

तेनैव निर्मिता देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी ।
तत्पार्श्वे च तदा तेन निर्मितः पुरुषोत्तमः

tenaiva nirmitā devī mūlaprakṛtirīśvarī |
tatpārśve ca tadā tena nirmitaḥ puruṣottamaḥ

ताभ्यां चाहं तथा ब्रह्मा ततश्च गुणरूपतः ।
अवतीर्य स्वयं रुद्रो लोकानां हितकारकः

tābhyāṃ cāhaṃ tathā brahmā tataśca guṇarūpataḥ |
avatīrya svayaṃ rudro lokānāṃ hitakārakaḥ

ततो वेदास्तथा देवा यत्किंचिद्दृश्यते जगत् ।
स्थावरं जंगमं चैव तत्सर्वं शकरादभूत्

tato vedāstathā devā yatkiṃciddṛśyate jagat |
sthāvaraṃ jaṃgamaṃ caiva tatsarvaṃ śakarādabhūt

तद्रूपम्वर्णितं केन ज्ञायते केन वा पुनः ।
मया च ब्रह्मणा यस्य ह्यतो लब्धश्च नैव हि

tadrūpamvarṇitaṃ kena jñāyate kena vā punaḥ |
mayā ca brahmaṇā yasya hyato labdhaśca naiva hi

आब्रह्मस्तम्बपर्यंतं यत्किञ्चिद्दृश्यते जगत् ।
तत्सर्वं च शिवं विद्धि नात्र कार्या विचारणा

ābrahmastambaparyaṃtaṃ yatkiñciddṛśyate jagat |
tatsarvaṃ ca śivaṃ viddhi nātra kāryā vicāraṇā

स एवेदृक्सुरूपेणावतीर्णो निजलीलया ।
शिवातपः प्रभावाद्धि तव द्वारि समागतः

sa evedṛksurūpeṇāvatīrṇo nijalīlayā |
śivātapaḥ prabhāvāddhi tava dvāri samāgataḥ

तस्मात्त्वं हिमवत्पत्नि दुःखं मुञ्च शिवम्भज ।
भविष्यति महानन्दः क्लेशो यास्यति संक्षयम्

tasmāttvaṃ himavatpatni duḥkhaṃ muñca śivambhaja |
bhaviṣyati mahānandaḥ kleśo yāsyati saṃkṣayam

एवम्प्रबोधितायास्तु मेनकाया अभून्मुने ।
तस्यास्तु कोमलं किंचिन्मनो विष्णुप्रबोधितम्

evamprabodhitāyāstu menakāyā abhūnmune |
tasyāstu komalaṃ kiṃcinmano viṣṇuprabodhitam

परं हठं न तत्याज कन्यान्दातुं हराय न ।
स्वीचकार तदा मेना शिवमायाविमोहि ता

paraṃ haṭhaṃ na tatyāja kanyāndātuṃ harāya na |
svīcakāra tadā menā śivamāyāvimohi tā

उवाच च हरिं मेना किञ्चिद्बुद्ध्वा गिरिप्रिया ।
श्रुत्वा विष्णुवचो रम्यं गिरिजाजननी हि सा

uvāca ca hariṃ menā kiñcidbuddhvā giripriyā |
śrutvā viṣṇuvaco ramyaṃ girijājananī hi sā

यदि रम्यतनुस्स स्यात्तदा देया मया सुता ।
नान्यथा कोटिशो यत्नैर्वच्मि सत्यन्दृढं वचः

yadi ramyatanussa syāttadā deyā mayā sutā |
nānyathā koṭiśo yatnairvacmi satyandṛḍhaṃ vacaḥ

इत्युक्त्वा वचनं मेना तूष्णीमास दृढव्रता ।
शिवेच्छाप्रेरिता धन्या तथा याखिलमोहिनी

ityuktvā vacanaṃ menā tūṣṇīmāsa dṛḍhavratā |
śivecchāpreritā dhanyā tathā yākhilamohinī