Chapter 31: Shiva, disguised as a Vaishnava brahmin, speaks against Himself

तयोर्भक्तिं शिवे ज्ञात्वा परामव्यभिचारिणीम् ।
सर्वे शक्रादयो देवाश्चिचिन्तुरिति नारद

tayorbhaktiṃ śive jñātvā parāmavyabhicāriṇīm |
sarve śakrādayo devāścicinturiti nārada

एकान्तभक्त्या शैलश्चेत्कन्यां तस्मै प्रदास्यति ।
ध्रुवं निर्वाणता सद्यस्स प्राप्स्यति च भारते

ekāntabhaktyā śailaścetkanyāṃ tasmai pradāsyati |
dhruvaṃ nirvāṇatā sadyassa prāpsyati ca bhārate

अनन्तरत्नाधारश्चेत्पृथ्वी त्यक्त्वा प्रयास्यति ।
रत्नगर्भाभिधा भूमिर्मिथ्यैव भविता ध्रुवम्

anantaratnādhāraścetpṛthvī tyaktvā prayāsyati |
ratnagarbhābhidhā bhūmirmithyaiva bhavitā dhruvam

स्थावरत्वं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय सः ।
कन्यां शूलभृते दत्त्वा शिवलोकं गमिष्यति

sthāvaratvaṃ parityajya divyarūpaṃ vidhāya saḥ |
kanyāṃ śūlabhṛte dattvā śivalokaṃ gamiṣyati

महादेवस्य सारूप्यं लप्स्यते नात्र संशयः ।
तत्र भुक्त्वा वरान्भोगांस्ततो मोक्षमवाप्स्यति

mahādevasya sārūpyaṃ lapsyate nātra saṃśayaḥ |
tatra bhuktvā varānbhogāṃstato mokṣamavāpsyati

इत्यालोच्य सुरास्सर्वे कृत्वा चामन्त्रणं मिथः ।
प्रस्थापयितुमैच्छंस्ते गुरुं तत्र सुविस्मिताः

ityālocya surāssarve kṛtvā cāmantraṇaṃ mithaḥ |
prasthāpayitumaicchaṃste guruṃ tatra suvismitāḥ

ततः शक्रादयो देवास्सर्वे गुरुनिकेतनम् ।
जग्मुः प्रीत्या सविनया नारद स्वार्थसाधकाः

tataḥ śakrādayo devāssarve guruniketanam |
jagmuḥ prītyā savinayā nārada svārthasādhakāḥ

गत्वा तत्र गुरुं नत्वा सर्वे देवास्सवासवाः ।
चक्रुर्निवेदनं तस्मै गुरवे वृत्तमादरात्

gatvā tatra guruṃ natvā sarve devāssavāsavāḥ |
cakrurnivedanaṃ tasmai gurave vṛttamādarāt

(देवा ऊचुः)
गुरो हिमालयगृहं गच्छास्मत्कार्य्यसिद्धये ।
तत्र गत्वा प्रयत्नेन कुरु निन्दाञ्च शूलिनः

(devā ūcuḥ)
guro himālayagṛhaṃ gacchāsmatkāryyasiddhaye |
tatra gatvā prayatnena kuru nindāñca śūlinaḥ

पिनाकिना विना दुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति ।
अनिच्छया सुतां दत्त्वा फलं तूर्णं लभिष्यति

pinākinā vinā durgā varaṃ nānyaṃ variṣyati |
anicchayā sutāṃ dattvā phalaṃ tūrṇaṃ labhiṣyati

कालेनैवाधुना शैल इदानीं भुवि तिष्ठतु ।
अनेकरत्नाधारं तं स्थापय त्वं क्षितौ गुरौ

kālenaivādhunā śaila idānīṃ bhuvi tiṣṭhatu |
anekaratnādhāraṃ taṃ sthāpaya tvaṃ kṣitau gurau

इति देववचः श्रुत्वा प्रददौ कर्णयोः करम् ।
न स्वीचकार स गुरुस्स्मरन्नाम शिवेति च

iti devavacaḥ śrutvā pradadau karṇayoḥ karam |
na svīcakāra sa gurussmarannāma śiveti ca

अथ स्मृत्वा महादेवं बृहस्पतिरुदारधीः ।
उवाच देववर्यांश्च धिक्कृत्वा च पुनः पुनः

atha smṛtvā mahādevaṃ bṛhaspatirudāradhīḥ |
uvāca devavaryāṃśca dhikkṛtvā ca punaḥ punaḥ

सर्वे देवास्स्वार्थपराः परार्थध्वंसकारकाः ।
कृत्वा शंकरनिंदा हि यास्यामि नरकं ध्रुवम्

sarve devāssvārthaparāḥ parārthadhvaṃsakārakāḥ |
kṛtvā śaṃkaraniṃdā hi yāsyāmi narakaṃ dhruvam

कश्चिन्मध्ये च युष्माकं गच्छेच्छैलान्तिकं सुराः ।
संपादयेत्स्वाभिमतं शैलेन्द्रं प्रतिबोध्य च

kaścinmadhye ca yuṣmākaṃ gacchecchailāntikaṃ surāḥ |
saṃpādayetsvābhimataṃ śailendraṃ pratibodhya ca

अनिच्छया सुतां दत्त्वा सुखं तिष्ठतु भारते ।
तस्मै भक्त्या सुतां दत्त्वा मोक्षं प्राप्स्यति निश्चितम्

anicchayā sutāṃ dattvā sukhaṃ tiṣṭhatu bhārate |
tasmai bhaktyā sutāṃ dattvā mokṣaṃ prāpsyati niścitam

पश्चात्सप्तर्षयस्सर्वे बोधयिष्यन्ति पर्वतम् ।
पिनाकिना विना दुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति

paścātsaptarṣayassarve bodhayiṣyanti parvatam |
pinākinā vinā durgā varaṃ nānyaṃ variṣyati

अथवा गच्छत सुरा ब्रह्मलोकं सवासवाः ।
वृत्तं कथयत स्वं तत्स वः कार्यं करिष्यति

athavā gacchata surā brahmalokaṃ savāsavāḥ |
vṛttaṃ kathayata svaṃ tatsa vaḥ kāryaṃ kariṣyati

तच्छ्रुत्वा ते समालोच्याजग्मुर्मम सभां सुराः ।
सर्वे निवेदयांचक्रुर्नत्वा तद्गतमादरात्

tacchrutvā te samālocyājagmurmama sabhāṃ surāḥ |
sarve nivedayāṃcakrurnatvā tadgatamādarāt

देवानां तद्वचः श्रुत्वा शिवनिन्दाकरं तदा ।
वेदवक्ता विलप्याहं तानवोचं सुरान्मुने

devānāṃ tadvacaḥ śrutvā śivanindākaraṃ tadā |
vedavaktā vilapyāhaṃ tānavocaṃ surānmune

नाहं कर्तुं क्षमो वत्साः शिवनिन्दां सुदुस्सहाम् ।
संपद्विनाश रूपाञ्च विपदां बीजरूपिणीम्

nāhaṃ kartuṃ kṣamo vatsāḥ śivanindāṃ sudussahām |
saṃpadvināśa rūpāñca vipadāṃ bījarūpiṇīm

सुरा गच्छत कैलासं सन्तोषयत शंकरम् ।
प्रस्थापयत तं शीघ्रं हिमालयगृहं प्रति

surā gacchata kailāsaṃ santoṣayata śaṃkaram |
prasthāpayata taṃ śīghraṃ himālayagṛhaṃ prati

स गच्छेदुपशैलेशमात्मनिन्दां करोतु वै ।
परनिन्दाविनाशाय स्वनिन्दा यशसे मता

sa gacchedupaśaileśamātmanindāṃ karotu vai |
paranindāvināśāya svanindā yaśase matā

श्रुत्वेति मद्वचो देवा मां प्रणम्य मुदा च ते ।
कैलासं प्रययुः शीघ्रं शैलानामधिपं गिरिम्

śrutveti madvaco devā māṃ praṇamya mudā ca te |
kailāsaṃ prayayuḥ śīghraṃ śailānāmadhipaṃ girim

तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा प्रणम्य नतमस्तकाः ।
सुकृतांजलयस्सर्वे तुष्टुवुस्तं सुरा हरम्

tatra gatvā śivaṃ dṛṣṭvā praṇamya natamastakāḥ |
sukṛtāṃjalayassarve tuṣṭuvustaṃ surā haram

देवदेव महादेव करुणाकर शंकर ।
वयं त्वां शरणापन्नाः कृपां कुरु नमोऽस्तु ते

devadeva mahādeva karuṇākara śaṃkara |
vayaṃ tvāṃ śaraṇāpannāḥ kṛpāṃ kuru namo'stu te

त्वं भक्तवत्सलः स्वामिन्भक्तकार्यकरस्सदा ।
दीनोद्धरः कृपासिन्धुर्भक्तापद्विनिमोचकः

tvaṃ bhaktavatsalaḥ svāminbhaktakāryakarassadā |
dīnoddharaḥ kṛpāsindhurbhaktāpadvinimocakaḥ

इति स्तुत्वा महेशानं सर्वे देवास्सवासवाः ।
सर्वं निवेदयांचक्रुस्तद्वृत्तं तत आदरात्

iti stutvā maheśānaṃ sarve devāssavāsavāḥ |
sarvaṃ nivedayāṃcakrustadvṛttaṃ tata ādarāt

तच्छ्रुत्वा देववचनं स्वीचकार महेश्वरः ।
देवान् सुयापयामास तानाश्वास्य विहस्य सः

tacchrutvā devavacanaṃ svīcakāra maheśvaraḥ |
devān suyāpayāmāsa tānāśvāsya vihasya saḥ

देवा मुमुदिरे सर्वे शीघ्रं गत्वा स्वमंदिरम् ।
सिद्धं मत्वा स्वकार्य्यं हि प्रशंसन्तस्सदाशिवम्

devā mumudire sarve śīghraṃ gatvā svamaṃdiram |
siddhaṃ matvā svakāryyaṃ hi praśaṃsantassadāśivam

ततः स भगवाञ्छम्भुर्महेशो भक्तवत्सलः ।
प्रययौ शैलभूपञ्च मायेशो निर्विकारवान्

tataḥ sa bhagavāñchambhurmaheśo bhaktavatsalaḥ |
prayayau śailabhūpañca māyeśo nirvikāravān

यदा शैलस्सभामध्ये समुवास मुदान्वितः ।
बन्धुवर्गैः परिवृतः पार्वतीसहितस्स्वयम्

yadā śailassabhāmadhye samuvāsa mudānvitaḥ |
bandhuvargaiḥ parivṛtaḥ pārvatīsahitassvayam

एतस्मिन्नन्तरे तत्र ह्याजगाम सदाशिवः ।
दण्डी छत्री दिव्यवासा बिभ्रत्तिलकमुज्ज्वलम्

etasminnantare tatra hyājagāma sadāśivaḥ |
daṇḍī chatrī divyavāsā bibhrattilakamujjvalam

करे स्फटिकमालाञ्च शालग्रामं गले दधत् ।
जपन्नाम हरेर्भक्त्या साधुवेषधरौ द्विजः

kare sphaṭikamālāñca śālagrāmaṃ gale dadhat |
japannāma harerbhaktyā sādhuveṣadharau dvijaḥ

तं च दृष्ट्वा समुत्तस्थौ सगणोऽपि हिमालयः ।
ननाम दण्डवद्भूमौ भक्त्यातिथिमपूर्वकम्

taṃ ca dṛṣṭvā samuttasthau sagaṇo'pi himālayaḥ |
nanāma daṇḍavadbhūmau bhaktyātithimapūrvakam

ननाम पार्वती भक्त्या प्राणेशं विप्ररूपिणम् ।
ज्ञात्वा तं मनसा देवी तुष्टाव परया मुदा

nanāma pārvatī bhaktyā prāṇeśaṃ viprarūpiṇam |
jñātvā taṃ manasā devī tuṣṭāva parayā mudā

आशिषं युयुजे विप्रस्सर्वेषां प्रीतितश्शिवः ।
शिवाया अधिकं तात मनोभिलषितं हृदा

āśiṣaṃ yuyuje viprassarveṣāṃ prītitaśśivaḥ |
śivāyā adhikaṃ tāta manobhilaṣitaṃ hṛdā

मधुपर्कादिकं सर्वं जग्राह ब्राह्मणो मुदा ।
दत्तं शैलाधिराजेन हिमांगेन महादरात्

madhuparkādikaṃ sarvaṃ jagrāha brāhmaṇo mudā |
dattaṃ śailādhirājena himāṃgena mahādarāt

पप्रच्छ कुशलं चास्य हिमाद्रिः पर्वतोत्तमः ।
तं द्विजेन्द्रं महाप्रीत्या सम्पूज्य विधिवन्मुने

papraccha kuśalaṃ cāsya himādriḥ parvatottamaḥ |
taṃ dvijendraṃ mahāprītyā sampūjya vidhivanmune

पुनः पप्रच्छ शैलेशस्तं ततः को भवानिति ।
उवाच शीघ्रं विप्रेन्द्रो गिरीद्रं सादरं वचः

punaḥ papraccha śaileśastaṃ tataḥ ko bhavāniti |
uvāca śīghraṃ viprendro girīdraṃ sādaraṃ vacaḥ

ब्राह्मणोऽहं गिरिश्रेष्ठ वैष्णवो बुधसत्तमः ।
घटिकीं वृतिमाश्रित्य भ्रमामि धरणीतले

brāhmaṇo'haṃ giriśreṣṭha vaiṣṇavo budhasattamaḥ |
ghaṭikīṃ vṛtimāśritya bhramāmi dharaṇītale

मनोयायी सर्व गामी सर्वज्ञोहं गुरोर्बलात् ।
परोपकारी शुद्धात्मा दयासिन्धुर्विकारहा

manoyāyī sarva gāmī sarvajñohaṃ gurorbalāt |
paropakārī śuddhātmā dayāsindhurvikārahā

मया ज्ञातं हराय त्वं स्वसुतां दातुमिच्छसि ।
इमां पद्मसमां दिव्यां वररूपां सुलक्षणाम्

mayā jñātaṃ harāya tvaṃ svasutāṃ dātumicchasi |
imāṃ padmasamāṃ divyāṃ vararūpāṃ sulakṣaṇām

निराश्रयायासंगाय कुरूपायागुणाय च ।
श्मशानवासिने व्यालग्राहिरूपाय योगिने

nirāśrayāyāsaṃgāya kurūpāyāguṇāya ca |
śmaśānavāsine vyālagrāhirūpāya yogine

दिग्वाससे कुगात्राय व्यालभूषणधारिणे ।
अज्ञातकुलनाम्ने च कुशीलायाविहारिणे

digvāsase kugātrāya vyālabhūṣaṇadhāriṇe |
ajñātakulanāmne ca kuśīlāyāvihāriṇe

विभूतिदिग्धदेहाय संक्रुद्धायाविवेकिने ।
अज्ञातवयसेऽतीव कुजटाधारिणे सदा

vibhūtidigdhadehāya saṃkruddhāyāvivekine |
ajñātavayase'tīva kujaṭādhāriṇe sadā

सर्वाश्रयाय भ्रमिणे नागहाराय भिक्षवे
कुमार्गनिरतायाथ वेदाऽध्वत्यागिने हठात्

sarvāśrayāya bhramiṇe nāgahārāya bhikṣave
kumārganiratāyātha vedā'dhvatyāgine haṭhāt

इयं ते बुद्धिरचल न हि मंगलदा खलु ।
विबोध ज्ञानिनां श्रेष्ठ नारायणकुलोद्भव

iyaṃ te buddhiracala na hi maṃgaladā khalu |
vibodha jñānināṃ śreṣṭha nārāyaṇakulodbhava

न ते पात्रानुरूपश्च पार्वतीदानकर्मणि ।
महाजनः स्मेरमुखः श्रुतमात्राद्भविष्यति

na te pātrānurūpaśca pārvatīdānakarmaṇi |
mahājanaḥ smeramukhaḥ śrutamātrādbhaviṣyati

पश्य शैलाधिप त्वं च न तस्यैकोस्ति बान्धवः ।
महारत्नाकरस्त्वञ्च तस्य किञ्चिद्धनं न हि

paśya śailādhipa tvaṃ ca na tasyaikosti bāndhavaḥ |
mahāratnākarastvañca tasya kiñciddhanaṃ na hi

बान्धवान्मेनकां कुध्रपते शीघ्रं सुतांस्तथा ।
सर्वान्पृच्छ प्रयत्नेन पण्डितान्पार्वती विना

bāndhavānmenakāṃ kudhrapate śīghraṃ sutāṃstathā |
sarvānpṛccha prayatnena paṇḍitānpārvatī vinā

रोगिणो नौषधं शश्वद्रोचते गिरिसत्तम ।
कुपथ्यं रोचतेऽभीक्ष्णं महादोषकरं सदा

rogiṇo nauṣadhaṃ śaśvadrocate girisattama |
kupathyaṃ rocate'bhīkṣṇaṃ mahādoṣakaraṃ sadā

इत्युक्त्वा ब्राह्मणः शीघ्रं स वै भुक्त्वा मुदान्वितः ।
जगाम स्वालयं शान्तो नानालीलाकर श्शिवः

ityuktvā brāhmaṇaḥ śīghraṃ sa vai bhuktvā mudānvitaḥ |
jagāma svālayaṃ śānto nānālīlākara śśivaḥ