Chapter 30: Parvati returns home; Shiva comes as a dancing mendicant

विधे तात महाभाग धन्यस्त्वं परमार्थदृक् ।
अद्भुतेयं कथाश्रावि त्वदनुग्रहतो मया

vidhe tāta mahābhāga dhanyastvaṃ paramārthadṛk |
adbhuteyaṃ kathāśrāvi tvadanugrahato mayā

गते हरे स्वशैले हि पार्वती सर्वमंगला ।
किं चकार गता कुत्र तन्मे वद महामते

gate hare svaśaile hi pārvatī sarvamaṃgalā |
kiṃ cakāra gatā kutra tanme vada mahāmate

शृणु सुप्रीतितस्तात यज्जातं तदनन्तरम् ।
हरे गते निजस्थाने तद्वदामि शिवं स्मरन्

śṛṇu suprītitastāta yajjātaṃ tadanantaram |
hare gate nijasthāne tadvadāmi śivaṃ smaran

पार्वत्यपि सखीयुक्ता रूपं कृत्वा तु सार्थकम् ।
जगाम स्वपितुर्गेहं महादेवेति वादिनी

pārvatyapi sakhīyuktā rūpaṃ kṛtvā tu sārthakam |
jagāma svapiturgehaṃ mahādeveti vādinī

पार्वत्यागमनं श्रुत्वा मेना च स हिमाचलः ।
दिव्यं यानं समारुह्य प्रययौ हर्षविह्वलः

pārvatyāgamanaṃ śrutvā menā ca sa himācalaḥ |
divyaṃ yānaṃ samāruhya prayayau harṣavihvalaḥ

पुरोहितश्च पौराश्च सख्यश्चैवाप्यनेकशः ।
सम्वन्धिनस्तथान्ये च सर्वे ते च समाययुः

purohitaśca paurāśca sakhyaścaivāpyanekaśaḥ |
samvandhinastathānye ca sarve te ca samāyayuḥ

भ्रातरः सकला जग्मुर्मैनाकप्रमुखास्तदा ।
जयशब्दं प्रब्रुवन्तो महाहर्षसमन्विताः

bhrātaraḥ sakalā jagmurmainākapramukhāstadā |
jayaśabdaṃ prabruvanto mahāharṣasamanvitāḥ

संस्थाप्य मंगलघटं राजवर्त्मनि राजिते ।
चन्दनागरुकस्तूरीफलशाखासमन्विते

saṃsthāpya maṃgalaghaṭaṃ rājavartmani rājite |
candanāgarukastūrīphalaśākhāsamanvite

सपुरोधोब्राह्मणैश्च मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।
नारीभिर्नर्तकीभिश्च गजेन्द्राद्रिसुशोभितैः

sapurodhobrāhmaṇaiśca munibhirbrahmavādibhiḥ |
nārībhirnartakībhiśca gajendrādrisuśobhitaiḥ

परितः परितो रंभास्तम्भवृन्दसमन्विते ।
पतिपुत्रवतीयोषित्समूहैर्दीपहस्तकैः

paritaḥ parito raṃbhāstambhavṛndasamanvite |
patiputravatīyoṣitsamūhairdīpahastakaiḥ

द्विजवृन्दैश्च संयुक्ते कुर्वद्भिर्मङ्गलध्वनिम् ।
नानाप्रकारवाद्यैश्च शंखध्वनिभिरन्विते

dvijavṛndaiśca saṃyukte kurvadbhirmaṅgaladhvanim |
nānāprakāravādyaiśca śaṃkhadhvanibhiranvite

एतस्मिन्नन्तरे दुर्गा जगाम स्वपुरान्तिकम् ।
विशंती नगरं देवी ददर्श पितरौ पुनः

etasminnantare durgā jagāma svapurāntikam |
viśaṃtī nagaraṃ devī dadarśa pitarau punaḥ

सुप्रसन्नौ प्रधावन्तौ हर्षविह्वलमानसौ ।
दृष्ट्वा काली सुप्रहृष्टा स्वालिभिः प्रणनाम तौ

suprasannau pradhāvantau harṣavihvalamānasau |
dṛṣṭvā kālī suprahṛṣṭā svālibhiḥ praṇanāma tau

तौ सम्पूर्णाशिषं दत्त्वा चक्रतुस्तौ स्ववक्षसि ।
हे वत्से त्वेवमुच्चार्य रुदन्तौ प्रेमविह्वलौ

tau sampūrṇāśiṣaṃ dattvā cakratustau svavakṣasi |
he vatse tvevamuccārya rudantau premavihvalau

ततस्स्वकीया अप्यस्या अन्या नार्यापि संमुदा ।
भ्रातृस्त्रियोपि सुप्रीत्या दृढालिंगनमादधुः

tatassvakīyā apyasyā anyā nāryāpi saṃmudā |
bhrātṛstriyopi suprītyā dṛḍhāliṃganamādadhuḥ

साधितं हि त्वया सम्यक्सुकार्यं कुलतारणम् ।
त्वत्सदाचरणेनापि पाविताः स्माखिला वयम्

sādhitaṃ hi tvayā samyaksukāryaṃ kulatāraṇam |
tvatsadācaraṇenāpi pāvitāḥ smākhilā vayam

इति सर्वे सुप्रशंस्य प्रणेमुस्तां प्रहर्षिताः ।
चन्दनैः सुप्रसूनैश्च समानर्चुश्शिवां मुदा

iti sarve supraśaṃsya praṇemustāṃ praharṣitāḥ |
candanaiḥ suprasūnaiśca samānarcuśśivāṃ mudā

तस्मिन्नवसरे देवा विमानस्था मुदाम्बरे ।
पुष्पवृष्टिं शुभां चक्रुर्नत्वा तां तुष्टुवुः स्तवैः

tasminnavasare devā vimānasthā mudāmbare |
puṣpavṛṣṭiṃ śubhāṃ cakrurnatvā tāṃ tuṣṭuvuḥ stavaiḥ

तदा तां च रथे स्थाप्य सर्वे शोभान्विते वरे ।
पुरं प्रवेशयामासुस्सर्वे विप्रादयो मुदा

tadā tāṃ ca rathe sthāpya sarve śobhānvite vare |
puraṃ praveśayāmāsussarve viprādayo mudā

अथ विप्राः पुरोधाश्च सख्योन्याश्च स्त्रियः शिवाम् ।
गृहं प्रवेशयामासुर्बहुमानपुरस्सरम्

atha viprāḥ purodhāśca sakhyonyāśca striyaḥ śivām |
gṛhaṃ praveśayāmāsurbahumānapurassaram

स्त्रियो निर्मच्छनं चक्रुर्विप्रा युयुजुराशिषः ।
हिमवान्मेनका माता मुमोदाति मुनीश्वर

striyo nirmacchanaṃ cakrurviprā yuyujurāśiṣaḥ |
himavānmenakā mātā mumodāti munīśvara

स्वाश्रमं सफलं मेने कुपुत्रात्पुत्रिका वरा ।
हिमवान्नारदं त्वाञ्च संस्तुवन् साधुसाध्विति

svāśramaṃ saphalaṃ mene kuputrātputrikā varā |
himavānnāradaṃ tvāñca saṃstuvan sādhusādhviti

ब्राह्मणेभ्यश्च बंदिभ्यः पर्वतेन्द्रो धनं ददौ ।
मङ्गलं पाठयामास स द्विजेभ्यो महोत्सवम्

brāhmaṇebhyaśca baṃdibhyaḥ parvatendro dhanaṃ dadau |
maṅgalaṃ pāṭhayāmāsa sa dvijebhyo mahotsavam

एवं स्वकन्यया हृष्टौ पितरौ भ्रातरस्तथा ।
जामयश्च महाप्रीत्या समूषुः प्रांगणे मुने

evaṃ svakanyayā hṛṣṭau pitarau bhrātarastathā |
jāmayaśca mahāprītyā samūṣuḥ prāṃgaṇe mune

ततस्स हिमवान् तात सुप्रहृष्टाः प्रसन्नधीः ।
सम्मान्य सकलान्प्रीत्या स्नातुं गंगां जगाम ह

tatassa himavān tāta suprahṛṣṭāḥ prasannadhīḥ |
sammānya sakalānprītyā snātuṃ gaṃgāṃ jagāma ha

एतस्मिन्नंतरे शंभुस्सुलीलो भक्तवत्सलः ।
सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासंनिधिं ययौ

etasminnaṃtare śaṃbhussulīlo bhaktavatsalaḥ |
sunartakanaṭo bhūtvā menakāsaṃnidhiṃ yayau

शृंगं वामे करे धृत्वा दक्षिणे डमरु तथा ।
पृष्ठे कंथां रक्तवासा नृत्यगानविशारदः

śṛṃgaṃ vāme kare dhṛtvā dakṣiṇe ḍamaru tathā |
pṛṣṭhe kaṃthāṃ raktavāsā nṛtyagānaviśāradaḥ

ततस्सुनटरूपोसौ मेनकाया गणे मुदा ।
चक्रे सुनृत्यं विविधं गानं चातिमनोहरम्

tatassunaṭarūposau menakāyā gaṇe mudā |
cakre sunṛtyaṃ vividhaṃ gānaṃ cātimanoharam

शृंगं च डमरुं तत्र वादयामास सुध्वनिम् ।
महतीं विविधां तत्र स चकार मनोहराम्

śṛṃgaṃ ca ḍamaruṃ tatra vādayāmāsa sudhvanim |
mahatīṃ vividhāṃ tatra sa cakāra manoharām

तां द्रष्टुं नागरास्सर्वे पुरुषाश्च स्त्रियस्तथा ।
आजग्मुस्सहसा तत्र बाला वृद्धा अपि ध्रुवम्

tāṃ draṣṭuṃ nāgarāssarve puruṣāśca striyastathā |
ājagmussahasā tatra bālā vṛddhā api dhruvam

श्रुत्वा सुगीतं तद्दृष्ट्वा सुनृत्यं च मनोहरम् ।
सहसा मुमुहुस्सर्वे मेनापि च तदा मुने

śrutvā sugītaṃ taddṛṣṭvā sunṛtyaṃ ca manoharam |
sahasā mumuhussarve menāpi ca tadā mune

मूर्च्छां संप्राप्य सा दुर्गा सुदृष्ट्वा हृदि शंकरम् ।
त्रिशूलादिकचिह्नानि बिभ्रतं चातिसुन्दरम्

mūrcchāṃ saṃprāpya sā durgā sudṛṣṭvā hṛdi śaṃkaram |
triśūlādikacihnāni bibhrataṃ cātisundaram

विभूतिविभूषितं रम्यमस्थिमालासमन्वितम् ।
त्रिलोचनोज्ज्वलद्वक्त्रं नागायज्ञोपवीतकम्

vibhūtivibhūṣitaṃ ramyamasthimālāsamanvitam |
trilocanojjvaladvaktraṃ nāgāyajñopavītakam

वरं वृण्वित्युक्तवन्तं गौरवर्णं महेश्वरम् ।
दीनबन्धु दयासिन्धुं सर्वथा सुमनोहरम्

varaṃ vṛṇvityuktavantaṃ gauravarṇaṃ maheśvaram |
dīnabandhu dayāsindhuṃ sarvathā sumanoharam

हृदयस्थं हरं दृष्ट्वेदृशं सा प्रणनाम तम् ।
वरं वव्रे मानसं हि पतिर्मे त्वं भवेति च

hṛdayasthaṃ haraṃ dṛṣṭvedṛśaṃ sā praṇanāma tam |
varaṃ vavre mānasaṃ hi patirme tvaṃ bhaveti ca

वरं दत्त्वा शिवं चाथ तादृशं प्रीतितो हृदा ।
अन्तर्धाय पुनस्तत्र सुननर्त्त स भिक्षुकः

varaṃ dattvā śivaṃ cātha tādṛśaṃ prītito hṛdā |
antardhāya punastatra sunanartta sa bhikṣukaḥ

ततो मेना सुरत्नानि स्वर्णपात्रस्थितानि च ।
तस्मै दातुं ययौ प्रीत्या तद्भूति प्रीतमानसः

tato menā suratnāni svarṇapātrasthitāni ca |
tasmai dātuṃ yayau prītyā tadbhūti prītamānasaḥ

तानि न स्वीचकारासौ भिक्षां याचे शिवां च ताम् ।
पुनस्सुनृत्यं गानश्च कौतुकात्कर्तुमुद्यतः

tāni na svīcakārāsau bhikṣāṃ yāce śivāṃ ca tām |
punassunṛtyaṃ gānaśca kautukātkartumudyataḥ

मेना तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपाति सुविस्मिता ।
भिक्षुकं भर्त्सयामास बहिष्कर्तुमियेष सा

menā tadvacanaṃ śrutvā cukopāti suvismitā |
bhikṣukaṃ bhartsayāmāsa bahiṣkartumiyeṣa sā

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गंगातो गिरिराययौ ।
ददर्श पुरतो भिक्षुं प्रांगणस्थं नराकृतिम्

etasminnantare tatra gaṃgāto girirāyayau |
dadarśa purato bhikṣuṃ prāṃgaṇasthaṃ narākṛtim

श्रुत्वा मेनामुखाद्वृत्तं तत्सर्वं सुचुकोप सः ।
आज्ञां चकारानुचरान्बहिष्कर्तुञ्च तं नटम्

śrutvā menāmukhādvṛttaṃ tatsarvaṃ sucukopa saḥ |
ājñāṃ cakārānucarānbahiṣkartuñca taṃ naṭam

महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम् ।
न शशाक बहिष्कर्तुं कोपि तं मुनिसत्तम

mahāgnimiva duḥsparśaṃ prajvalantaṃ sutejasam |
na śaśāka bahiṣkartuṃ kopi taṃ munisattama

ततस्स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः ।
दर्शयामास शैलाय स्वप्रभावमनन्तकम्

tatassa bhikṣukastāta nānālīlāviśāradaḥ |
darśayāmāsa śailāya svaprabhāvamanantakam

शैलो ददर्श तं तत्र विष्णुरूपधरं द्रुतम् ।
किरीटिनं कुण्डलिनं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम्

śailo dadarśa taṃ tatra viṣṇurūpadharaṃ drutam |
kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ pītavastraṃ caturbhujam

यद्यत्पुष्पादिकं दत्तं पूजाकाले गदाभृते ।
गात्रे शिरसि तत्सर्वं भिक्षुकस्य ददर्श ह

yadyatpuṣpādikaṃ dattaṃ pūjākāle gadābhṛte |
gātre śirasi tatsarvaṃ bhikṣukasya dadarśa ha

ततो ददर्श जगतां स्रष्टारं स चतुर्मुखम् ।
रक्तवर्णं पठन्तञ्च श्रुतिसूक्तं गिरीश्वरः

tato dadarśa jagatāṃ sraṣṭāraṃ sa caturmukham |
raktavarṇaṃ paṭhantañca śrutisūktaṃ girīśvaraḥ

ततस्सूर्य्यस्वरूपञ्च जगच्चक्षुस्स्वरूपकम् ।
ददर्श गिरिराजस्स क्षणं कौतुककारिणाम्

tatassūryyasvarūpañca jagaccakṣussvarūpakam |
dadarśa girirājassa kṣaṇaṃ kautukakāriṇām

ततो ददर्श तं तात रुद्ररूपं महाद्भुतम् ।
पार्वती सहितं रम्यं विहसन्तं सुतेजसम्

tato dadarśa taṃ tāta rudrarūpaṃ mahādbhutam |
pārvatī sahitaṃ ramyaṃ vihasantaṃ sutejasam

ततस्तेजस्स्वरूपञ्च निराकारं निरंजनम् ।
निरुपाधिं निरीहञ्च महाद्भुतमरूपकम्

tatastejassvarūpañca nirākāraṃ niraṃjanam |
nirupādhiṃ nirīhañca mahādbhutamarūpakam

एवं बहूनि रूपाणि तस्य तत्र ददर्श सः ।
सुविस्मितो बभूवाशु परमानन्दसंयुतः

evaṃ bahūni rūpāṇi tasya tatra dadarśa saḥ |
suvismito babhūvāśu paramānandasaṃyutaḥ

अथासौ भिक्षुवर्य्यो हि तस्मात्तस्याश्च सूतिकृत् ।
भिक्षां ययाचे दुर्गान्तां नान्यज्जग्राह किञ्चन

athāsau bhikṣuvaryyo hi tasmāttasyāśca sūtikṛt |
bhikṣāṃ yayāce durgāntāṃ nānyajjagrāha kiñcana

न स्वीचकार शैलैन्द्रो मोहितश्शिवमायया ।
भिक्षुः किंचिन्न जग्राह तत्रैवान्तर्दधे ततः

na svīcakāra śailaindro mohitaśśivamāyayā |
bhikṣuḥ kiṃcinna jagrāha tatraivāntardadhe tataḥ

तदा बभूव सुज्ञानं मेनाशैलेशयोरिति ।
आवां शिवो वञ्चयित्वा स्वस्थानं गतवान्प्रभुः

tadā babhūva sujñānaṃ menāśaileśayoriti |
āvāṃ śivo vañcayitvā svasthānaṃ gatavānprabhuḥ

तयोर्विचिन्त्य तत्रैव शिवे भक्तिरभूत्परा ।
महामोक्षकरी दिव्या सर्वानन्दप्रदायिनी

tayorvicintya tatraiva śive bhaktirabhūtparā |
mahāmokṣakarī divyā sarvānandapradāyinī