Chapter 23: The devas go to Shiva for Parvati's sake

एवं तपत्यां पार्वत्यां शिवप्राप्तौ मुनीश्वर ।
चिरकालो व्यतीयाय प्रादुर्भूतो हरो न हि

evaṃ tapatyāṃ pārvatyāṃ śivaprāptau munīśvara |
cirakālo vyatīyāya prādurbhūto haro na hi

हिमालयस्तदागत्य पार्वतीं कृतनिश्चयाम् ।
सभार्यस्ससुतामात्य उवाच परमेश्वरीम्

himālayastadāgatya pārvatīṃ kṛtaniścayām |
sabhāryassasutāmātya uvāca parameśvarīm

मा खिद्यतां महाभागे तपसानेन पार्वती ।
रुद्रो न दृश्यते बाले विरक्तो नात्र संशयः

mā khidyatāṃ mahābhāge tapasānena pārvatī |
rudro na dṛśyate bāle virakto nātra saṃśayaḥ

त्वं तन्वी सुकुमारांगी तपसा च विमोहिता ।
भविष्यसि न संदेहस्सत्यं सत्यं वदामि ते

tvaṃ tanvī sukumārāṃgī tapasā ca vimohitā |
bhaviṣyasi na saṃdehassatyaṃ satyaṃ vadāmi te

तस्मादुत्तिष्ठ चैहि त्वं स्वगृहं वरवर्णिनि ।
किं तेन तव रुद्रेण येन दग्धः पुरा स्मरः

tasmāduttiṣṭha caihi tvaṃ svagṛhaṃ varavarṇini |
kiṃ tena tava rudreṇa yena dagdhaḥ purā smaraḥ

अतो हि निर्विकार त्वात्त्वामादातुं वरां हराः ।
नागमिष्यति देवेशि तं कथं प्रार्थयिष्यसि

ato hi nirvikāra tvāttvāmādātuṃ varāṃ harāḥ |
nāgamiṣyati deveśi taṃ kathaṃ prārthayiṣyasi

गगनस्थो यथा चंद्रो ग्रहीतुं न हि शक्यते ।
तथैव दुर्गमं शंभुं जानीहि त्वमिहानघे

gaganastho yathā caṃdro grahītuṃ na hi śakyate |
tathaiva durgamaṃ śaṃbhuṃ jānīhi tvamihānaghe

तथैव मेनया चोक्ता तथा सह्याद्रिणा सती ।
मेरुणा मंदरेणैव मैनाकेन तथैव सा

tathaiva menayā coktā tathā sahyādriṇā satī |
meruṇā maṃdareṇaiva mainākena tathaiva sā

एवमन्यैः क्षितिभैश्च क्रौंचादिभिरनातुरा ।
तथैव गिरिजा प्रोक्ता नानावादविधायिभिः

evamanyaiḥ kṣitibhaiśca krauṃcādibhiranāturā |
tathaiva girijā proktā nānāvādavidhāyibhiḥ

एवं प्रोक्ता यदा तन्वी सा सर्वैस्तपसि स्थिता ।
उवाच प्रहसंत्येव हिमवंतं शुचिस्मिता

evaṃ proktā yadā tanvī sā sarvaistapasi sthitā |
uvāca prahasaṃtyeva himavaṃtaṃ śucismitā

पुरा प्रोक्तं मया तात मातः किं विस्मृतं त्वया ।
अधुनापि प्रतिज्ञां च शृणुध्वं मम बांधवाः

purā proktaṃ mayā tāta mātaḥ kiṃ vismṛtaṃ tvayā |
adhunāpi pratijñāṃ ca śṛṇudhvaṃ mama bāṃdhavāḥ

विरक्तोसौ महादेवो येन दग्धा रुषा स्मरः ।
तं तोषयामि तपसा शंकरं भक्तवत्सलम्

viraktosau mahādevo yena dagdhā ruṣā smaraḥ |
taṃ toṣayāmi tapasā śaṃkaraṃ bhaktavatsalam

सर्वे भवंतो गच्छंतु स्वं स्वं धाम प्रहर्षिताः ।
भविष्यत्येव तुष्टोऽसौ नात्र कार्य्या विचारणा

sarve bhavaṃto gacchaṃtu svaṃ svaṃ dhāma praharṣitāḥ |
bhaviṣyatyeva tuṣṭo'sau nātra kāryyā vicāraṇā

दग्धो हि मदनो येन येन दग्धं गिरेर्वनम् ।
तमानयिष्ये चात्रैव तपसा केव लेन हि

dagdho hi madano yena yena dagdhaṃ girervanam |
tamānayiṣye cātraiva tapasā keva lena hi

तपोबलेन महता सुसेव्यो हि सदाशिवः ।
जानीध्वं हि महाभागास्सत्यं सत्यं वदामि वः

tapobalena mahatā susevyo hi sadāśivaḥ |
jānīdhvaṃ hi mahābhāgāssatyaṃ satyaṃ vadāmi vaḥ

आभाष्य चैवं गिरिजा च मेनकां मैनाकबंधुं पितरं हिमालयम् ।
तूष्णीं बभूवाशु सुभाषिणी शिवा समंदरं पर्वतराजबालिका

ābhāṣya caivaṃ girijā ca menakāṃ mainākabaṃdhuṃ pitaraṃ himālayam |
tūṣṇīṃ babhūvāśu subhāṣiṇī śivā samaṃdaraṃ parvatarājabālikā

जग्मुस्तथोक्ताः शिवया हि पर्वता यथागतेनापि विचक्षणास्ते ।
प्रशंसमाना गिरिजा मुहुर्मुहुस्सुविस्मिता हेमनगेश्वराद्याः

jagmustathoktāḥ śivayā hi parvatā yathāgatenāpi vicakṣaṇāste |
praśaṃsamānā girijā muhurmuhussuvismitā hemanageśvarādyāḥ

गतेषु तेषु सूर्येषु सखीभिः परिवारिता ।
तपस्तेपे तदधिकं परमार्थसुनिश्चया ।
तपसा महता तेन तप्तमासीच्चराचरम् ।
त्रैलोक्यं हि मुनिश्रेष्ठ सदेवासुरमानुषम्

gateṣu teṣu sūryeṣu sakhībhiḥ parivāritā |
tapastepe tadadhikaṃ paramārthasuniścayā |
tapasā mahatā tena taptamāsīccarācaram |
trailokyaṃ hi muniśreṣṭha sadevāsuramānuṣam

तदा सुरासुराः सर्वे यक्षकिन्नरचारणाः ।
सिद्धास्साध्याश्च मुनयो विद्याधरमहोरगाः

tadā surāsurāḥ sarve yakṣakinnaracāraṇāḥ |
siddhāssādhyāśca munayo vidyādharamahoragāḥ

सप्रजापतयश्चैव गुह्यकाश्च तथापरे ।
कष्टात् कष्टतरं प्राप्ताः कारणं न विदुः स्म तत्

saprajāpatayaścaiva guhyakāśca tathāpare |
kaṣṭāt kaṣṭataraṃ prāptāḥ kāraṇaṃ na viduḥ sma tat

सर्वे मिलित्वा शक्राद्या गुरुमामंत्र्य विह्वलाः ।
सुमेरौ तप्तसर्वांगा विधिं मां शरणं ययुः

sarve militvā śakrādyā gurumāmaṃtrya vihvalāḥ |
sumerau taptasarvāṃgā vidhiṃ māṃ śaraṇaṃ yayuḥ

तत्र गत्वा प्रणम्याशु विह्वला नष्टसुत्विषः ।
ऊचुस्सर्वे च संस्तूय ह्यैकपद्येन मां हि ते

tatra gatvā praṇamyāśu vihvalā naṣṭasutviṣaḥ |
ūcussarve ca saṃstūya hyaikapadyena māṃ hi te

त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम् ।
संतप्तमति कस्माद्वै न ज्ञातं कारणं विभो

tvayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram |
saṃtaptamati kasmādvai na jñātaṃ kāraṇaṃ vibho

तद्ब्रूहि कारणं ब्रह्मन् ज्ञातुमर्हसि नः प्रभो ।
दग्धभूततनून्देवान् त्वत्तो नान्योऽस्ति रक्षक

tadbrūhi kāraṇaṃ brahman jñātumarhasi naḥ prabho |
dagdhabhūtatanūndevān tvatto nānyo'sti rakṣaka

इत्याकर्ण्य वचस्तेषामहं स्मृत्वा शिवं हृदा ।
विचार्य मनसा सर्वं गिरिजायास्तपः फलम्

ityākarṇya vacasteṣāmahaṃ smṛtvā śivaṃ hṛdā |
vicārya manasā sarvaṃ girijāyāstapaḥ phalam

दग्धं विश्वमिति ज्ञात्वा तैः सर्वैरिह सादरात् ।
हरये तत्कथयितुं क्षीराब्धिमगमं द्रुतम्

dagdhaṃ viśvamiti jñātvā taiḥ sarvairiha sādarāt |
haraye tatkathayituṃ kṣīrābdhimagamaṃ drutam

तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा विलसंतं सुखासने ।
सुप्रणम्य सुसंस्तूय प्रावोचं सांजलिः सुरैः

tatra gatvā hariṃ dṛṣṭvā vilasaṃtaṃ sukhāsane |
supraṇamya susaṃstūya prāvocaṃ sāṃjaliḥ suraiḥ

त्राहि त्राहि महाविष्णो तप्तान्नश्शरणागतान् ।
तपसोग्रेण पार्वत्यास्तपत्याः परमेण हि

trāhi trāhi mahāviṣṇo taptānnaśśaraṇāgatān |
tapasogreṇa pārvatyāstapatyāḥ parameṇa hi

इत्याकर्ण्य वचस्तेषामस्मदादि दिवौकसाम् ।
शेषासने समाविष्टोऽस्मानुवाच रमेश्वरः

ityākarṇya vacasteṣāmasmadādi divaukasām |
śeṣāsane samāviṣṭo'smānuvāca rameśvaraḥ

ज्ञातं सर्वं निदानं मे पार्वती तपसोद्य वै ।
युष्माभिस्सहितस्त्वद्य व्रजामि परमेश्वरम्

jñātaṃ sarvaṃ nidānaṃ me pārvatī tapasodya vai |
yuṣmābhissahitastvadya vrajāmi parameśvaram

महादेवं प्रार्थयामो गिरिजाप्रापणाय तम् ।
पाणिग्रहार्थमधुना लोकानां स्वस्तयेऽमराः

mahādevaṃ prārthayāmo girijāprāpaṇāya tam |
pāṇigrahārthamadhunā lokānāṃ svastaye'marāḥ

वरं दातुं शिवायै हि देवदेव पिनाकधृक् ।
यथा चेष्यति तत्रैव करिष्यामोऽधुना हि तत्

varaṃ dātuṃ śivāyai hi devadeva pinākadhṛk |
yathā ceṣyati tatraiva kariṣyāmo'dhunā hi tat

तस्माद्वयं गमिष्यामो यत्र रुद्रो महाप्रभुः ।
तपसोग्रेण संयुक्तोऽद्यास्ते परममंगलः

tasmādvayaṃ gamiṣyāmo yatra rudro mahāprabhuḥ |
tapasogreṇa saṃyukto'dyāste paramamaṃgalaḥ

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्व ऊचुस्सुरादयः ।
महाभीता हठात् क्रुद्धाद्दग्धुकामात् लयंकरात्

viṣṇostadvacanaṃ śrutvā sarva ūcussurādayaḥ |
mahābhītā haṭhāt kruddhāddagdhukāmāt layaṃkarāt

महाभयंकरं क्रुद्धं कालानलसमप्रभम् ।
न यास्यामो वयं सर्वे विरूपाक्षं महाप्रभम्

mahābhayaṃkaraṃ kruddhaṃ kālānalasamaprabham |
na yāsyāmo vayaṃ sarve virūpākṣaṃ mahāprabham

यथा दग्धः पुरा तेन मदनो दुरतिक्रमः ।
तथैव क्रोधयुक्तो नः स धक्ष्यति न संशयः

yathā dagdhaḥ purā tena madano duratikramaḥ |
tathaiva krodhayukto naḥ sa dhakṣyati na saṃśayaḥ

तदाकर्ण्य वचस्तेषां शक्रादीनां रमेश्वरः ।
सांत्वयंस्तान्सुरान्सर्वान्प्रोवाच स हरिर्मुने

tadākarṇya vacasteṣāṃ śakrādīnāṃ rameśvaraḥ |
sāṃtvayaṃstānsurānsarvānprovāca sa harirmune

हे सुरा मद्वचः प्रीत्या शृणुतादरतोऽखिलाः ।
न वो धक्ष्यति स स्वामी देवानां भयनाशनः

he surā madvacaḥ prītyā śṛṇutādarato'khilāḥ |
na vo dhakṣyati sa svāmī devānāṃ bhayanāśanaḥ

तस्माद्भवद्भिर्गंतव्यं मया सार्द्धं विचक्षणैः ।
शंभुं शुभकरं मत्वा शरणं तस्य सुप्रभो

tasmādbhavadbhirgaṃtavyaṃ mayā sārddhaṃ vicakṣaṇaiḥ |
śaṃbhuṃ śubhakaraṃ matvā śaraṇaṃ tasya suprabho

शिवं पुराणं पुरुषमधीशं वरेण्यरूपं हि परं पुराणम् ।
तपोजुषाणां परमात्मरूपं परात्परं तं शरणं व्रजामः

śivaṃ purāṇaṃ puruṣamadhīśaṃ vareṇyarūpaṃ hi paraṃ purāṇam |
tapojuṣāṇāṃ paramātmarūpaṃ parātparaṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmaḥ

एवमुक्तास्तदा देवा विष्णुना प्रभवि ष्णुना ।
जग्मुस्सर्वे तेन सह द्रष्टुकामाः पिनाकिनम्

evamuktāstadā devā viṣṇunā prabhavi ṣṇunā |
jagmussarve tena saha draṣṭukāmāḥ pinākinam

प्रथमं शैलपुत्र्यास्तत्तपो द्रष्टुं तदाश्रमम् ।
जग्मुर्मार्गवशात्सर्वे विष्ण्वाद्यस्सकुतूहलाः

prathamaṃ śailaputryāstattapo draṣṭuṃ tadāśramam |
jagmurmārgavaśātsarve viṣṇvādyassakutūhalāḥ

पार्वत्यास्तु तपो दृष्ट्वा तेजसा व्यापृतास्तदा ।
प्रणेमुस्तां जगद्धात्रीं तेजोरूपां तपः स्थिताम्

pārvatyāstu tapo dṛṣṭvā tejasā vyāpṛtāstadā |
praṇemustāṃ jagaddhātrīṃ tejorūpāṃ tapaḥ sthitām

प्रशंसंतस्तपस्तस्यास्साक्षात्सिद्धितनोस्सुराः ।
जग्मुस्तत्र तदा ते च यत्रास्ते वृषभध्वजः

praśaṃsaṃtastapastasyāssākṣātsiddhitanossurāḥ |
jagmustatra tadā te ca yatrāste vṛṣabhadhvajaḥ

तत्र गत्वा च ते देवास्त्वां मुने प्रैषयंस्तदा ।
पश्यतो दूरतस्तस्थुः कामभस्मकृतोहरात्

tatra gatvā ca te devāstvāṃ mune praiṣayaṃstadā |
paśyato dūratastasthuḥ kāmabhasmakṛtoharāt

नारद त्वं शिवस्थानं तदा गत्वाऽभयस्सदा ।
शिवभक्तो विशेषेण प्रसन्नं दृष्टवान् प्रभुम्

nārada tvaṃ śivasthānaṃ tadā gatvā'bhayassadā |
śivabhakto viśeṣeṇa prasannaṃ dṛṣṭavān prabhum

पुनरागत्य यत्नेन देवानाहूय तांस्ततः ।
निनाय शंकरस्थानं तदा विष्ण्वादिकान्मुने

punarāgatya yatnena devānāhūya tāṃstataḥ |
nināya śaṃkarasthānaṃ tadā viṣṇvādikānmune

अथ विष्ण्वादयस्सर्वे तत्र गत्वा शिवं प्रभुम् ।
ददृशुस्सुखमासीनं प्रसन्नं भक्तवत्सलम्

atha viṣṇvādayassarve tatra gatvā śivaṃ prabhum |
dadṛśussukhamāsīnaṃ prasannaṃ bhaktavatsalam

योगपट्टस्थितं शंभुं गणैश्च परिवारितम् ।
तपोरूपं दधानं च परमेश्वररूपिणम्

yogapaṭṭasthitaṃ śaṃbhuṃ gaṇaiśca parivāritam |
taporūpaṃ dadhānaṃ ca parameśvararūpiṇam

ततो विष्णुर्मयान्ये च सुरसिद्धमुनीश्वराः ।
प्रणम्य तुष्टुवुस्सूक्तैर्वेदोपनिषदन्वितैः

tato viṣṇurmayānye ca surasiddhamunīśvarāḥ |
praṇamya tuṣṭuvussūktairvedopaniṣadanvitaiḥ