Chapter 18: Kama's spring and Shiva's moment of stirring

तत्र गत्वा स्मरो गर्वी शिवमायाविमोहितः ।
मोहकस्समधोश्चादौ धर्मं विस्तारयन्स्थितः

tatra gatvā smaro garvī śivamāyāvimohitaḥ |
mohakassamadhoścādau dharmaṃ vistārayansthitaḥ

वसंतस्य च यो धर्म्मः प्रससार स सर्वतः ।
तपस्थाने महेशस्यौषधिप्रस्थे मुनीश्वर

vasaṃtasya ca yo dharmmaḥ prasasāra sa sarvataḥ |
tapasthāne maheśasyauṣadhiprasthe munīśvara

वनानि च प्रफुल्लानि पादपानां महामुने ।
आसन्विशेषतस्तत्र तत्प्रभावान्मुनीश्वर

vanāni ca praphullāni pādapānāṃ mahāmune |
āsanviśeṣatastatra tatprabhāvānmunīśvara

पुष्पाणि सहकाराणामशोकवनिकासु वै ।
विरेजुस्सुस्मरोद्दीपकाराणि सुरभीण्यपि

puṣpāṇi sahakārāṇāmaśokavanikāsu vai |
virejussusmaroddīpakārāṇi surabhīṇyapi

कैरवाणि च पुष्पाणि भ्रमराकलितानि च ।
बभूबुर्मदनावेशकराणि च विशेषतः

kairavāṇi ca puṣpāṇi bhramarākalitāni ca |
babhūburmadanāveśakarāṇi ca viśeṣataḥ

सकामोद्दीपनकरं कोकिलाकलकूजितम् ।
आसीदति सुरम्यं हि मनोहरमतिप्रियम्

sakāmoddīpanakaraṃ kokilākalakūjitam |
āsīdati suramyaṃ hi manoharamatipriyam

भ्रमराणां तथा शब्दा विविधा अभवन्मुने ।
मनोहराश्च सर्वेषां कामोद्दीपकरा अपि

bhramarāṇāṃ tathā śabdā vividhā abhavanmune |
manoharāśca sarveṣāṃ kāmoddīpakarā api

चंद्रस्य विशदा कांतिर्विकीर्णा हि समंतत ।
कामिनां कामिनीनां च दूतिका इव साभवत्

caṃdrasya viśadā kāṃtirvikīrṇā hi samaṃtata |
kāmināṃ kāminīnāṃ ca dūtikā iva sābhavat

मानिनां प्रेरणायासीत्तत्काले कालदीपिका ।
मारुतश्च सुखः साधो ववौ विरहिणोऽप्रियः

mānināṃ preraṇāyāsīttatkāle kāladīpikā |
mārutaśca sukhaḥ sādho vavau virahiṇo'priyaḥ

एवं वसंतविस्तारो मदनावेशकारकः ।
वनौकसां तदा तत्र मुनीनां दुस्सहोऽत्यभूत्

evaṃ vasaṃtavistāro madanāveśakārakaḥ |
vanaukasāṃ tadā tatra munīnāṃ dussaho'tyabhūt

अचेतसामपि तदा कामासक्तिरभून्मुने ।
सुचेतासां हि जीवानां सेति किं वर्ण्यते कथा

acetasāmapi tadā kāmāsaktirabhūnmune |
sucetāsāṃ hi jīvānāṃ seti kiṃ varṇyate kathā

एवं चकार स मधुस्स्वप्रभावं सुदुस्सहम् ।
सर्वेषा चैव जीवानां कामोद्दीपनकारकः

evaṃ cakāra sa madhussvaprabhāvaṃ sudussaham |
sarveṣā caiva jīvānāṃ kāmoddīpanakārakaḥ

अकालनिमितं तात मधोर्वीक्ष्य हरस्तदा ।
आश्चर्य्यं परमं मेने स्वलीलात्ततनुः प्रभुः

akālanimitaṃ tāta madhorvīkṣya harastadā |
āścaryyaṃ paramaṃ mene svalīlāttatanuḥ prabhuḥ

अथ लीलाकरस्तत्र तपः परमदुष्करम् ।
तताप स वशीशो हि हरो दुःखहरः प्रभुः

atha līlākarastatra tapaḥ paramaduṣkaram |
tatāpa sa vaśīśo hi haro duḥkhaharaḥ prabhuḥ

वसंते प्रसृते तत्र कामो रतिसमन्वितः ।
चूतं बाणं समाकृष्य स्थितस्तद्वामपार्श्वतः

vasaṃte prasṛte tatra kāmo ratisamanvitaḥ |
cūtaṃ bāṇaṃ samākṛṣya sthitastadvāmapārśvataḥ

स्वप्रभावं वितस्तार मोहयन्सकलाञ्जनान् ।
रत्यायुक्तं तदा कामं दृष्ट्वा को वा न मोहितः

svaprabhāvaṃ vitastāra mohayansakalāñjanān |
ratyāyuktaṃ tadā kāmaṃ dṛṣṭvā ko vā na mohitaḥ

एवं प्रवृत्तसुरतौ शृंगारोऽपि गणैस्सह ।
हावभावयुतस्तत्र प्रविवेश हरांतिकम्

evaṃ pravṛttasuratau śṛṃgāro'pi gaṇaissaha |
hāvabhāvayutastatra praviveśa harāṃtikam

मदनः प्रकटस्तत्र न्यवसच्चित्तगो बहिः ।
न दृष्टवांस्तदा शंभोश्छिद्रं येन प्रविश्यते

madanaḥ prakaṭastatra nyavasaccittago bahiḥ |
na dṛṣṭavāṃstadā śaṃbhośchidraṃ yena praviśyate

यदा चाप्राप्तविवरस्तस्मिन्योगिवरे स्मरः ।
महादेवस्तदा सोऽभून्महाभयविमोहितः

yadā cāprāptavivarastasminyogivare smaraḥ |
mahādevastadā so'bhūnmahābhayavimohitaḥ

ज्वलज्ज्वालाग्निसंकाशं भालनेत्रसमन्वितम् ।
ध्यानस्थं शंकरं को वा समासादयितुं क्षमः

jvalajjvālāgnisaṃkāśaṃ bhālanetrasamanvitam |
dhyānasthaṃ śaṃkaraṃ ko vā samāsādayituṃ kṣamaḥ

एतस्मिन्नंतरे तत्र सखीभ्यां संयुता शिवा ।
जगाम शिवपूजार्थं नीत्वा पुष्पाण्यनेकशः

etasminnaṃtare tatra sakhībhyāṃ saṃyutā śivā |
jagāma śivapūjārthaṃ nītvā puṣpāṇyanekaśaḥ

पृथिव्यां यादृशं लोकैस्सौंदर्यं वर्ण्यते महत् ।
तत्सर्वमधिकं तस्यां पार्वत्यामस्ति निश्चितम्

pṛthivyāṃ yādṛśaṃ lokaissauṃdaryaṃ varṇyate mahat |
tatsarvamadhikaṃ tasyāṃ pārvatyāmasti niścitam

आर्तवाणि सुपुष्पाणि धृतानि च तया यदा ।
तत्सौंदर्यं कथं वर्ण्यमपि वर्षशतैरपि

ārtavāṇi supuṣpāṇi dhṛtāni ca tayā yadā |
tatsauṃdaryaṃ kathaṃ varṇyamapi varṣaśatairapi

यदा शिवसमीपे तु गता सा पर्वतात्मजा ।
तदैव शंकरो ध्यानं त्यक्त्वा क्षणमवस्थितः

yadā śivasamīpe tu gatā sā parvatātmajā |
tadaiva śaṃkaro dhyānaṃ tyaktvā kṣaṇamavasthitaḥ

तच्छिद्रं प्राप्य मदनः प्रथमं हर्षणेन तु ।
बाणेन हर्षयामास पार्श्वस्थं चन्द्रशेखरम्

tacchidraṃ prāpya madanaḥ prathamaṃ harṣaṇena tu |
bāṇena harṣayāmāsa pārśvasthaṃ candraśekharam

शृंगारैश्च तदा भावैस्सहिता पार्वती हरम् ।
जगाम कामसाहाय्ये मुने सुरभिणा सह

śṛṃgāraiśca tadā bhāvaissahitā pārvatī haram |
jagāma kāmasāhāyye mune surabhiṇā saha

तदेवाकृष्य तच्चापं रुच्यर्थं शूलधारिणः ।
द्रुतं पुष्पशरं तस्मै स्मरोऽमुंचत्सुसंयतः

tadevākṛṣya taccāpaṃ rucyarthaṃ śūladhāriṇaḥ |
drutaṃ puṣpaśaraṃ tasmai smaro'muṃcatsusaṃyataḥ

यथा निरंतरं नित्यमागच्छति तथा शिवम् ।
तन्नमस्कृत्य तत्पूजां कृत्वा तत्पुरतः स्थिता

yathā niraṃtaraṃ nityamāgacchati tathā śivam |
tannamaskṛtya tatpūjāṃ kṛtvā tatpurataḥ sthitā

सा दृष्टा पार्वती तत्र प्रभुणा गिरिशेन हि ।
विवृण्वती तदांगानि स्त्रीस्वभावात्सुलज्जया

sā dṛṣṭā pārvatī tatra prabhuṇā giriśena hi |
vivṛṇvatī tadāṃgāni strīsvabhāvātsulajjayā

सुसंस्मृत्य वरं तस्या विधिदत्तं पुरा प्रभुः ।
शिवोपि वर्णयामास तदंगानि मुदा मुने

susaṃsmṛtya varaṃ tasyā vidhidattaṃ purā prabhuḥ |
śivopi varṇayāmāsa tadaṃgāni mudā mune

कि मुखं किं शशांकश्च किं नेत्रे चोत्पले च किम् ।
भ्रुकुट्यौ धनुषी चैते कंदर्पस्य महात्मनः

ki mukhaṃ kiṃ śaśāṃkaśca kiṃ netre cotpale ca kim |
bhrukuṭyau dhanuṣī caite kaṃdarpasya mahātmanaḥ

अधरः किं च बिंबं किं किं नासा शुकचंचुका ।
किं स्वरः कोकिलालापः किं मध्यं चाथ वेदिका

adharaḥ kiṃ ca biṃbaṃ kiṃ kiṃ nāsā śukacaṃcukā |
kiṃ svaraḥ kokilālāpaḥ kiṃ madhyaṃ cātha vedikā

किं गतिर्वर्ण्यते ह्यस्याः किं रूपं वर्ण्यते मुहुः ।
पुष्पाणि किं च वर्ण्यंते वस्त्राणि च तथा पुनः

kiṃ gatirvarṇyate hyasyāḥ kiṃ rūpaṃ varṇyate muhuḥ |
puṣpāṇi kiṃ ca varṇyaṃte vastrāṇi ca tathā punaḥ

लालित्यं चारु यत्सृष्टौ तदेकत्र विनिर्मितम् ।
सर्वथा रमणीयानि सर्वांगानि न संशयः

lālityaṃ cāru yatsṛṣṭau tadekatra vinirmitam |
sarvathā ramaṇīyāni sarvāṃgāni na saṃśayaḥ

अहो धन्यतरा चेयं पार्वत्यद्भुतरूपिणी ।
एतत्समा न त्रैलोक्ये नारी कापि सुरूपिणी

aho dhanyatarā ceyaṃ pārvatyadbhutarūpiṇī |
etatsamā na trailokye nārī kāpi surūpiṇī

सुलावण्यानिधिश्चेयमद्भुतांगानि बिभ्रती ।
विमोहिनी मुनीनां च महासुखविवर्द्धिनी

sulāvaṇyānidhiśceyamadbhutāṃgāni bibhratī |
vimohinī munīnāṃ ca mahāsukhavivarddhinī

इत्येवं वर्णयित्वा तु तदंगानि मुहुर्मुहुः ।
विधिदत्तवराध्यासाद्धरस्तु विरराम ह

ityevaṃ varṇayitvā tu tadaṃgāni muhurmuhuḥ |
vidhidattavarādhyāsāddharastu virarāma ha

हस्तं वस्त्रांतरे यावदचालयत शंकरः ।
स्त्रीस्वभावाच्च सा तत्र लज्जिता दूरतो गता

hastaṃ vastrāṃtare yāvadacālayata śaṃkaraḥ |
strīsvabhāvācca sā tatra lajjitā dūrato gatā

विवृण्वती निजांगानि पश्यंती च मुहुर्मुहुः ।
सुवीक्षणैर्महामोदात्सुस्मिताभूच्छिवा मुने

vivṛṇvatī nijāṃgāni paśyaṃtī ca muhurmuhuḥ |
suvīkṣaṇairmahāmodātsusmitābhūcchivā mune

एवं चेष्टां तदा दृष्ट्वा शंभुर्मोहमुपागतः ।
उवाच वचनं चैवं महालीलो महेश्वरः

evaṃ ceṣṭāṃ tadā dṛṣṭvā śaṃbhurmohamupāgataḥ |
uvāca vacanaṃ caivaṃ mahālīlo maheśvaraḥ

अस्या दर्शनमात्रेण महानंदो भवत्यलम् ।
यदालिंगनमेनस्याः कुर्य्यां किन्तु ततस्सुखम्

asyā darśanamātreṇa mahānaṃdo bhavatyalam |
yadāliṃganamenasyāḥ kuryyāṃ kintu tatassukham

क्षणमात्रं विचार्य्येत्थं संपूज्य गिरिजां ततः ।
प्रबुद्धस्य महायोगी सुविरक्तो जगाविति

kṣaṇamātraṃ vicāryyetthaṃ saṃpūjya girijāṃ tataḥ |
prabuddhasya mahāyogī suvirakto jagāviti

किं जातं चरितं चित्रं किमहं मोहमागतः ।
कामेन विकृतश्चाद्य भूत्वापि प्रभुरीश्वरः

kiṃ jātaṃ caritaṃ citraṃ kimahaṃ mohamāgataḥ |
kāmena vikṛtaścādya bhūtvāpi prabhurīśvaraḥ

ईश्वरोहं यदीच्छेयं परांगस्पर्शनं खलु ।
तर्हि कोऽन्योऽक्षमः क्षुद्रः किं किं नैव करिष्यति

īśvarohaṃ yadīccheyaṃ parāṃgasparśanaṃ khalu |
tarhi ko'nyo'kṣamaḥ kṣudraḥ kiṃ kiṃ naiva kariṣyati

एवं वैराग्यमासाद्य पर्य्यंकासादनं च तत् ।
वारयामास सर्वात्मा परेशः किं पतेदिह

evaṃ vairāgyamāsādya paryyaṃkāsādanaṃ ca tat |
vārayāmāsa sarvātmā pareśaḥ kiṃ patediha