Chapter 16: Brahma counsels the devas against Taraka

तुष्टुवुः परया भक्त्या तारकेण प्रपीडिताः

tuṣṭuvuḥ parayā bhaktyā tārakeṇa prapīḍitāḥ

अहं श्रुत्वामरनुतिं यथार्थां हृदयंगमा ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा प्रत्यवोचं दिवौकसः

ahaṃ śrutvāmaranutiṃ yathārthāṃ hṛdayaṃgamā |
suprasannataro bhūtvā pratyavocaṃ divaukasaḥ

स्वागतं स्वाधिकारा वै निर्विघ्नाः संति वस्तुतः ।
किमर्थमागता यूयमत्र सर्वे वदंतु मे

svāgataṃ svādhikārā vai nirvighnāḥ saṃti vastutaḥ |
kimarthamāgatā yūyamatra sarve vadaṃtu me

इति श्रुत्वा वचो मे ते नत्वा सर्वे दिवौकसः ।
मामूचुर्नतका दीनास्तारकेण प्रपीडिताः

iti śrutvā vaco me te natvā sarve divaukasaḥ |
māmūcurnatakā dīnāstārakeṇa prapīḍitāḥ

लोकेश तारको दैत्यो वरेण तव दर्पित ।
निरस्यास्मान्हठात्स्थानान्यग्रहीन्नो बलात्स्वयम्

lokeśa tārako daityo vareṇa tava darpita |
nirasyāsmānhaṭhātsthānānyagrahīnno balātsvayam

भवतः किमु न ज्ञातं दुःखं यन्नः उपस्थितम् ।
तद्दुःखं नाशय क्षिप्रं वयं ते शरणं गताः

bhavataḥ kimu na jñātaṃ duḥkhaṃ yannaḥ upasthitam |
tadduḥkhaṃ nāśaya kṣipraṃ vayaṃ te śaraṇaṃ gatāḥ

अहर्निशं बाधतेस्मान्यत्र तत्रास्थितान्स वै ।
पलायमानाः पश्यामो यत्र तत्रापि तारकम्

aharniśaṃ bādhatesmānyatra tatrāsthitānsa vai |
palāyamānāḥ paśyāmo yatra tatrāpi tārakam

तारकान्नश्च यद्दुःखं संभूतं सकलेश्वर ।
तेन सर्वे वयं तात पीडिता विकला अति

tārakānnaśca yadduḥkhaṃ saṃbhūtaṃ sakaleśvara |
tena sarve vayaṃ tāta pīḍitā vikalā ati

अग्निर्यमोथ वरुणो निर्ऋतिर्वायुरेव च ॥ ।
अन्ये दिक्पतयश्चापि सर्वे यद्वशगामिनः

agniryamotha varuṇo nirṛtirvāyureva ca || |
anye dikpatayaścāpi sarve yadvaśagāminaḥ

सर्वे मनुष्यधर्माणस्सर्वेः परिकरैर्युताः ।
सेवंते तं महादैत्यं न स्वतंत्राः कदाचन

sarve manuṣyadharmāṇassarveḥ parikarairyutāḥ |
sevaṃte taṃ mahādaityaṃ na svataṃtrāḥ kadācana

एवं तेनार्दिता देवा वशगास्तस्य सर्वदा ।
तदिच्छाकार्य्यनिरतास्सर्वे तस्यानुजीविनः

evaṃ tenārditā devā vaśagāstasya sarvadā |
tadicchākāryyaniratāssarve tasyānujīvinaḥ

यावत्यो वनितास्सर्वा ये चाप्यप्सरसां गणाः ।
सर्वांस्तानग्रहीद्दैत्यस्तारकोऽसौ महाबली

yāvatyo vanitāssarvā ye cāpyapsarasāṃ gaṇāḥ |
sarvāṃstānagrahīddaityastārako'sau mahābalī

न यज्ञास्संप्रवर्तते न तपस्यंति तापसाः ।
दानधर्मादिकं किंचिन्न लोकेषु प्रवर्त्तते

na yajñāssaṃpravartate na tapasyaṃti tāpasāḥ |
dānadharmādikaṃ kiṃcinna lokeṣu pravarttate

तस्य सेनापतिः क्रौंचो महापाप्यस्ति दानवः ।
स पातालतलं गत्वा बाधते त्वनिशं प्रजाः

tasya senāpatiḥ krauṃco mahāpāpyasti dānavaḥ |
sa pātālatalaṃ gatvā bādhate tvaniśaṃ prajāḥ

तेन नस्तारकेणेदं सकलं भुवनत्रयम् ।
हृतं हठाज्जगद्धातः पापेनाकरुणात्मना

tena nastārakeṇedaṃ sakalaṃ bhuvanatrayam |
hṛtaṃ haṭhājjagaddhātaḥ pāpenākaruṇātmanā

वयं च तत्र यास्यामो यत्स्थानं त्वं विनिर्दिशेः ।
स्वस्थास्तद्वारितास्तेन लोकनाथसुरारिणा

vayaṃ ca tatra yāsyāmo yatsthānaṃ tvaṃ vinirdiśeḥ |
svasthāstadvāritāstena lokanāthasurāriṇā

त्वं नो गतिश्च शास्ता च धाता त्राता त्वमेव हि ।
वयं सर्वे तारकाख्यवह्नौ दग्धास्सुविह्वलाः

tvaṃ no gatiśca śāstā ca dhātā trātā tvameva hi |
vayaṃ sarve tārakākhyavahnau dagdhāssuvihvalāḥ

तेन क्रूरा उपाय नः सर्वे हतबलाः कृताः ।
विकारे सांनिपाते वा वीर्यवंत्यौषधानि च

tena krūrā upāya naḥ sarve hatabalāḥ kṛtāḥ |
vikāre sāṃnipāte vā vīryavaṃtyauṣadhāni ca

यत्रास्माकं जयाशा हि हरिचक्रे सुदर्शने ।
उत्कुंठितमभूत्तस्य कंठे पुष्पमिवार्पितम्

yatrāsmākaṃ jayāśā hi haricakre sudarśane |
utkuṃṭhitamabhūttasya kaṃṭhe puṣpamivārpitam

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा निर्जराणामहं मुने ।
प्रत्यवोचं सुरान्सर्वांस्तत्कालसदृशं वचः

ityetadvacanaṃ śrutvā nirjarāṇāmahaṃ mune |
pratyavocaṃ surānsarvāṃstatkālasadṛśaṃ vacaḥ

ममैव वचसा दैत्यस्तारकाख्यस्समेधितः ।
न मत्तस्तस्य हननं युज्यते हि दिवौकसः

mamaiva vacasā daityastārakākhyassamedhitaḥ |
na mattastasya hananaṃ yujyate hi divaukasaḥ

ततो नैव वधो योग्यो यतो वृद्धिमुपागतः ।
विष वृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतम्

tato naiva vadho yogyo yato vṛddhimupāgataḥ |
viṣa vṛkṣo'pi saṃvardhya svayaṃ chettumasāṃpratam

युष्माकं चाखिलं कार्यं कर्तुं योग्यो हि शंकरः ।
किन्तु स्वयं न शक्तो हि प्रतिकर्तुं प्रचो दितः

yuṣmākaṃ cākhilaṃ kāryaṃ kartuṃ yogyo hi śaṃkaraḥ |
kintu svayaṃ na śakto hi pratikartuṃ praco ditaḥ

तारकाख्यस्तु पापेन स्वयमेष्यति संक्षयम् ।
यथा यूयं संविदध्वमुपदेशकरस्त्वहम्

tārakākhyastu pāpena svayameṣyati saṃkṣayam |
yathā yūyaṃ saṃvidadhvamupadeśakarastvaham

न मया तारको वध्यो हरिणापि हरेण च ।
नान्येनापि सुरैर्वापि मद्वरात्सत्यमुच्यते

na mayā tārako vadhyo hariṇāpi hareṇa ca |
nānyenāpi surairvāpi madvarātsatyamucyate

शिववीर्य्यसमुत्पन्नो यदि स्यात्तनयस्सुराः ।
स एव तारकाख्यस्य हंता दैत्यस्य नापरः

śivavīryyasamutpanno yadi syāttanayassurāḥ |
sa eva tārakākhyasya haṃtā daityasya nāparaḥ

यमुपायमहं वच्मि तं कुरुध्वं सुरोत्तमाः ।
महादेवप्रसादेन सिद्धिमेष्यति स धुवम्

yamupāyamahaṃ vacmi taṃ kurudhvaṃ surottamāḥ |
mahādevaprasādena siddhimeṣyati sa dhuvam

सती दाक्षा यिणी पूर्वं त्यक्तदेहा तु याभवत् ।
सोत्पन्ना मेनकागर्भात्सा कथा विदिता हि वः

satī dākṣā yiṇī pūrvaṃ tyaktadehā tu yābhavat |
sotpannā menakāgarbhātsā kathā viditā hi vaḥ

तस्या अवश्यं गिरिशः करिष्यति कर ग्रहम् ।
तत्कुरुध्वमुपायं च तथापि त्रिदिवौकसः

tasyā avaśyaṃ giriśaḥ kariṣyati kara graham |
tatkurudhvamupāyaṃ ca tathāpi tridivaukasaḥ

तथा विदध्वं सुतरां तस्यां तु परियत्नतः ।
पार्वत्यां मेनकाजायां रेतः प्रतिनिपातने

tathā vidadhvaṃ sutarāṃ tasyāṃ tu pariyatnataḥ |
pārvatyāṃ menakājāyāṃ retaḥ pratinipātane

तमूर्द्ध्वरेतसं शंभुं सैव प्रच्युतरेतसम् ।
कर्तुं समर्था नान्यास्ति तथा काप्यबला बलात्

tamūrddhvaretasaṃ śaṃbhuṃ saiva pracyutaretasam |
kartuṃ samarthā nānyāsti tathā kāpyabalā balāt

सा सुता गिरिराजस्य सांप्रतं प्रौढयौवना ।
तपस्यते हिमगिरौ नित्यं संसेवते हरम्

sā sutā girirājasya sāṃprataṃ prauḍhayauvanā |
tapasyate himagirau nityaṃ saṃsevate haram

वाक्याद्धिमवतः कालीं स्वपितुर्हठतश्शिवा ।
सखीभ्यां सेवते सार्द्धं ध्यानस्थं परमेश्वरम्

vākyāddhimavataḥ kālīṃ svapiturhaṭhataśśivā |
sakhībhyāṃ sevate sārddhaṃ dhyānasthaṃ parameśvaram

तामग्रतोऽर्च्चमानां वै त्रैलोक्ये वरवर्णिनीम् ।
ध्यानसक्तो महेशो हि मनसापि न हीयते

tāmagrato'rccamānāṃ vai trailokye varavarṇinīm |
dhyānasakto maheśo hi manasāpi na hīyate

भार्य्यां समीहेत यथा स कालीं चन्द्रशेखरः ।
तथा विधध्वं त्रिदशा न चिरादेव यत्नतः

bhāryyāṃ samīheta yathā sa kālīṃ candraśekharaḥ |
tathā vidhadhvaṃ tridaśā na cirādeva yatnataḥ

स्थानं गत्वाथ दैत्यस्य तमहं तारकं ततः ।
निवारयिष्ये कुहठात्स्वस्थानं गच्छतामराः

sthānaṃ gatvātha daityasya tamahaṃ tārakaṃ tataḥ |
nivārayiṣye kuhaṭhātsvasthānaṃ gacchatāmarāḥ

इत्युक्त्वाहं सुरान्शीघ्रं तारकाख्यासुरस्य वै ।
उपसंगम्य सुप्रीत्या समाभाष्येदमब्रवम्

ityuktvāhaṃ surānśīghraṃ tārakākhyāsurasya vai |
upasaṃgamya suprītyā samābhāṣyedamabravam

तेजोसारमिदं स्वर्गं राज्यं त्वं परिपासि नः ।
यदर्थं सुतपस्तप्तं वाञ्छसि त्वं ततोऽधिकम्

tejosāramidaṃ svargaṃ rājyaṃ tvaṃ paripāsi naḥ |
yadarthaṃ sutapastaptaṃ vāñchasi tvaṃ tato'dhikam

वरश्चाप्यवरो दत्तो न मया स्वर्गराज्यता ।
तस्मात्स्वर्गं परित्यज्य क्षितौ राज्यं समाचर

varaścāpyavaro datto na mayā svargarājyatā |
tasmātsvargaṃ parityajya kṣitau rājyaṃ samācara

देवयोग्यानि तत्रैव कार्य्याणि निखिलान्यपि ।
भविष्यत्यरसुरश्रेष्ठ नात्र कार्य्या विचारणा

devayogyāni tatraiva kāryyāṇi nikhilānyapi |
bhaviṣyatyarasuraśreṣṭha nātra kāryyā vicāraṇā

इत्युक्त्वाहं च संबोध्यासुरं तं सकलेश्वरः ।
स्मृत्वा शिवं च सशिवं तत्रांतर्धानमागतः

ityuktvāhaṃ ca saṃbodhyāsuraṃ taṃ sakaleśvaraḥ |
smṛtvā śivaṃ ca saśivaṃ tatrāṃtardhānamāgataḥ

तारकोऽपि परित्यज्य स्वर्गं क्षितिमथाभ्यगात् ।
शोणिताख्य पुरे स्थित्वा सर्वराज्यं चकार सः

tārako'pi parityajya svargaṃ kṣitimathābhyagāt |
śoṇitākhya pure sthitvā sarvarājyaṃ cakāra saḥ

देवास्सर्वेऽपि तच्छुत्वा मद्वाक्यं सुप्रणम्य माम् ।
शक्रस्थानं ययुः प्रीत्या शक्रेण सुस माहिताः

devāssarve'pi tacchutvā madvākyaṃ supraṇamya mām |
śakrasthānaṃ yayuḥ prītyā śakreṇa susa māhitāḥ

तत्र गत्वा मिलित्वा च विचार्य्य च परस्परम् ।
ते सर्वे मरुतः प्रीत्या मघवंतं वचोऽब्रुवन्

tatra gatvā militvā ca vicāryya ca parasparam |
te sarve marutaḥ prītyā maghavaṃtaṃ vaco'bruvan

शम्भोर्य्यथा शिवायां वै रुचिजायेत कामतः ।
मघवंस्ते प्रकर्तव्यं ब्रह्मोक्तं सर्वमेव तत्

śambhoryyathā śivāyāṃ vai rucijāyeta kāmataḥ |
maghavaṃste prakartavyaṃ brahmoktaṃ sarvameva tat

(ब्रह्मोवाच)
इत्येवं सर्ववृत्तांतं विनिवेद्य सुरेश्वरम् ।
जग्मुस्ते सर्वतो देवाः स्वं स्वं स्थानं मुदान्विताः

(brahmovāca)
ityevaṃ sarvavṛttāṃtaṃ vinivedya sureśvaram |
jagmuste sarvato devāḥ svaṃ svaṃ sthānaṃ mudānvitāḥ