Chapter 20: Ganesha weds Siddhi and Buddhi; Kumara leaves for Krauncha

एतस्मिन्नंतरे तत्र विश्वरूपः प्रजापतिः ।
तदुद्योगं संविचार्य सुखमाप प्रसन्नधीः

etasminnaṃtare tatra viśvarūpaḥ prajāpatiḥ |
tadudyogaṃ saṃvicārya sukhamāpa prasannadhīḥ

विश्वरूपप्रजेशस्य दिव्यरूपे सुते उभे ।
सिद्धिबुद्धिरिति ख्याते शुभे सर्वांगशोभने

viśvarūpaprajeśasya divyarūpe sute ubhe |
siddhibuddhiriti khyāte śubhe sarvāṃgaśobhane

ताभ्यां चैव गणेशस्य गिरिजा शंकरः प्रभू ।
महोत्सवं विवाहं च कारयामासतुर्मुदा

tābhyāṃ caiva gaṇeśasya girijā śaṃkaraḥ prabhū |
mahotsavaṃ vivāhaṃ ca kārayāmāsaturmudā

संतुष्टा देवतास्सर्वास्तद्विवाहे समागमन् ।
यथा चैव शिवस्यैव गिरिजाया मनोरथः

saṃtuṣṭā devatāssarvāstadvivāhe samāgaman |
yathā caiva śivasyaiva girijāyā manorathaḥ

तथा च विश्वकर्माऽसौ विवाहं कृतवांस्तथा ।
तथा च ऋषयो देवा लेभिरे परमां मुदम्

tathā ca viśvakarmā'sau vivāhaṃ kṛtavāṃstathā |
tathā ca ṛṣayo devā lebhire paramāṃ mudam

गणेशोपि तदा ताभ्यां सुखं चैवाप्तिचिंतकम् ।
प्राप्तवांश्च मुने तत्तु वर्णितुं नैव शक्यते

gaṇeśopi tadā tābhyāṃ sukhaṃ caivāpticiṃtakam |
prāptavāṃśca mune tattu varṇituṃ naiva śakyate

कियता चैव कालेन गणेशस्य महात्मनः ।
द्वयोः पत्न्योश्च द्वौ दिव्यौ तस्य पुत्रौ बभूवतुः

kiyatā caiva kālena gaṇeśasya mahātmanaḥ |
dvayoḥ patnyośca dvau divyau tasya putrau babhūvatuḥ

सिद्धेर्गणेशपत्न्यास्तु क्षेमनामा सुतोऽभवत् ।
बुद्धेर्लाभाभिधः पुत्रो ह्यासीत्परभशोभनः

siddhergaṇeśapatnyāstu kṣemanāmā suto'bhavat |
buddherlābhābhidhaḥ putro hyāsītparabhaśobhanaḥ

एवं सुखमचिंत्यं व भुंजाने हि गणेश्वरे ।
आजगाम द्वितीयश्च क्रांत्वा पृथ्वीं सुतस्तदा

evaṃ sukhamaciṃtyaṃ va bhuṃjāne hi gaṇeśvare |
ājagāma dvitīyaśca krāṃtvā pṛthvīṃ sutastadā

तावश्च नारदेनैव प्राप्तो गेहे महात्मना ।
यथार्थं वच्मि नोऽसत्यं न छलेन न मत्सरात्

tāvaśca nāradenaiva prāpto gehe mahātmanā |
yathārthaṃ vacmi no'satyaṃ na chalena na matsarāt

पितृभ्यां तु कृतं यच्च शिवया शंकरेण ते ।
तन्न कुर्य्यात्परो लोके सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्

pitṛbhyāṃ tu kṛtaṃ yacca śivayā śaṃkareṇa te |
tanna kuryyātparo loke satyaṃ satyaṃ bravīmyaham

निष्कास्य त्वां कुक्रमणं मिषमुत्पाद्य यत्नतः ।
गणेशस्य वरोकारि विवाहः परशोभनः

niṣkāsya tvāṃ kukramaṇaṃ miṣamutpādya yatnataḥ |
gaṇeśasya varokāri vivāhaḥ paraśobhanaḥ

गणेशस्य कृतोद्वाहो लब्धवांस्स्त्रीद्वयं मुदा ।
विश्वरूपप्रजेशस्य कन्यारत्नं महोत्तमम्

gaṇeśasya kṛtodvāho labdhavāṃsstrīdvayaṃ mudā |
viśvarūpaprajeśasya kanyāratnaṃ mahottamam

पुत्रद्वयं ललाभासौ द्वयोः पत्न्योश्शुभांगयोः ।
सिद्धे क्षेमं तथा बुद्धेर्लाभं सर्वं सुखप्रदम्

putradvayaṃ lalābhāsau dvayoḥ patnyośśubhāṃgayoḥ |
siddhe kṣemaṃ tathā buddherlābhaṃ sarvaṃ sukhapradam

पत्न्योर्द्वयोर्गणेशोऽसौ लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् ।
मातापित्रोर्मतेनैव सुखं भुंक्ते निरंतरम्

patnyordvayorgaṇeśo'sau labdhvā putradvayaṃ śubham |
mātāpitrormatenaiva sukhaṃ bhuṃkte niraṃtaram

भवता पृथिवी क्रांता ससमुद्रा सकानना ।
तच्छलाज्ञावशात्तात तस्य जातं फलं त्विदम्

bhavatā pṛthivī krāṃtā sasamudrā sakānanā |
tacchalājñāvaśāttāta tasya jātaṃ phalaṃ tvidam

पितृभ्यां क्रियतास्मैवच्छलं तात विचार्यताम् ।
स्वस्वामिभ्यां विशेषेण ह्यन्यः किन्न करोति वै

pitṛbhyāṃ kriyatāsmaivacchalaṃ tāta vicāryatām |
svasvāmibhyāṃ viśeṣeṇa hyanyaḥ kinna karoti vai

असम्यक्च कृतं ताभ्यां त्वत्पितृभ्यां हि कर्म ह ।
विचार्यतां त्वयाऽपीह मच्चित्ते न शुभं मतम्

asamyakca kṛtaṃ tābhyāṃ tvatpitṛbhyāṃ hi karma ha |
vicāryatāṃ tvayā'pīha maccitte na śubhaṃ matam

दद्याद्यदि गरं माता विक्रीणीयात्पिता यदि ।
राजा हरति सर्वस्वं कस्मै किं च ब्रवीतु वै

dadyādyadi garaṃ mātā vikrīṇīyātpitā yadi |
rājā harati sarvasvaṃ kasmai kiṃ ca bravītu vai

येनैवेदं कृतं स्याद्वै कर्मानर्थकरं परम् ।
शांतिकामस्सुधीस्तात तन्मुखं न विलोकयेत्

yenaivedaṃ kṛtaṃ syādvai karmānarthakaraṃ param |
śāṃtikāmassudhīstāta tanmukhaṃ na vilokayet

इति नीतिः श्रुतौ प्रोक्ता स्मृतौ शास्त्रेषु सर्वतः ।
निवेदिता च सा तेऽद्य यथेच्छसि तथा कुरु

iti nītiḥ śrutau proktā smṛtau śāstreṣu sarvataḥ |
niveditā ca sā te'dya yathecchasi tathā kuru

इत्युक्त्वा नारद त्वं तु महेश्वरमनोगतिः ।
तस्मै तथा कुमाराय वाक्यं मौनमुपागतः

ityuktvā nārada tvaṃ tu maheśvaramanogatiḥ |
tasmai tathā kumārāya vākyaṃ maunamupāgataḥ

स्कन्दोऽपि पितरं नत्वा कोपाग्निज्वलितस्तदा ।
जगाम पर्वतं क्रौंचं पितृभ्यां वारितोऽपि सन्

skando'pi pitaraṃ natvā kopāgnijvalitastadā |
jagāma parvataṃ krauṃcaṃ pitṛbhyāṃ vārito'pi san

वारणे च कृते त्वद्य गम्यते च कथं त्वया ।
इत्येवं च निषिद्धोपि प्रोच्य नेति जगाम सः

vāraṇe ca kṛte tvadya gamyate ca kathaṃ tvayā |
ityevaṃ ca niṣiddhopi procya neti jagāma saḥ

न स्थातव्यं मया तातौ क्षणमप्यत्र किंचन ।
यद्येवं कपटं प्रीतिमपहाय कृतं मयि

na sthātavyaṃ mayā tātau kṣaṇamapyatra kiṃcana |
yadyevaṃ kapaṭaṃ prītimapahāya kṛtaṃ mayi

एवमुक्त्वा गतस्तत्र मुने सोऽद्यापि वर्तते ।
दर्शनेनैव सर्वेषां लोकानां पापहारकः

evamuktvā gatastatra mune so'dyāpi vartate |
darśanenaiva sarveṣāṃ lokānāṃ pāpahārakaḥ

तद्दिनं हि समारभ्य कार्तिकेयस्य तस्य वै ।
शिवपुत्रस्य देवर्षे कुमारत्वं प्रतिष्ठितम्

taddinaṃ hi samārabhya kārtikeyasya tasya vai |
śivaputrasya devarṣe kumāratvaṃ pratiṣṭhitam

तन्नाम शुभदं लोके प्रसिद्धं भुवनत्रये ।
सर्वपापहरं पुण्यं ब्रह्मचर्यप्रदं परम्

tannāma śubhadaṃ loke prasiddhaṃ bhuvanatraye |
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ brahmacaryapradaṃ param

कार्तिक्यां च सदा देवा ऋषयश्च सतीर्थकाः ।
दर्शनार्थं कुमारस्य गच्छंति च मुनीश्वराः

kārtikyāṃ ca sadā devā ṛṣayaśca satīrthakāḥ |
darśanārthaṃ kumārasya gacchaṃti ca munīśvarāḥ

कार्तिक्यां कृत्तिकासंगे कुर्याद्यः स्वामिदर्शनम् ।
तस्य पापं दहेत्सर्वं चित्तेप्सित फलं लभेत्

kārtikyāṃ kṛttikāsaṃge kuryādyaḥ svāmidarśanam |
tasya pāpaṃ dahetsarvaṃ cittepsita phalaṃ labhet

उमापि दुःखमापन्ना स्कन्दस्य विरहे सति ।
उवाच स्वामिनं दीना तत्र गच्छ मया प्रभो

umāpi duḥkhamāpannā skandasya virahe sati |
uvāca svāminaṃ dīnā tatra gaccha mayā prabho

तत्सुखार्थं स्वयं शंभुर्गतस्स्वांशेन पर्वते ।
मल्लिकार्जुननामासीज्ज्योतिर्लिङ्गं सुखावहम्

tatsukhārthaṃ svayaṃ śaṃbhurgatassvāṃśena parvate |
mallikārjunanāmāsījjyotirliṅgaṃ sukhāvaham

अद्यापि दृश्यते तत्र शिवया सहितश्शिवः ।
सर्वेषां निजभक्तानां कामपूरस्सतां गतिः

adyāpi dṛśyate tatra śivayā sahitaśśivaḥ |
sarveṣāṃ nijabhaktānāṃ kāmapūrassatāṃ gatiḥ

तमागतं स विज्ञाय कुमारस्सशिवं शिवम् ।
स विरज्य ततोऽन्यत्र गंतुमासीत्समुत्सुकः

tamāgataṃ sa vijñāya kumārassaśivaṃ śivam |
sa virajya tato'nyatra gaṃtumāsītsamutsukaḥ

देवैश्च मुनिभिश्चैव प्रार्थितस्सोपि दूरतः ।
योजनत्रयमुत्सृज्य स्थितः स्थाने च कार्तिकः

devaiśca munibhiścaiva prārthitassopi dūrataḥ |
yojanatrayamutsṛjya sthitaḥ sthāne ca kārtikaḥ

पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणि पर्वणि ।
दर्शनार्थं कुमारस्य तस्य नारद गच्छतः

putrasnehāturau tau vai śivau parvaṇi parvaṇi |
darśanārthaṃ kumārasya tasya nārada gacchataḥ

अमावास्यादिने शंभुः स्वयं गच्छति तत्र ह ।
पूर्णमासी दिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम्

amāvāsyādine śaṃbhuḥ svayaṃ gacchati tatra ha |
pūrṇamāsī dine tatra pārvatī gacchati dhruvam

यद्यत्तस्य च वृत्तांतं भवत्पृष्टं मुनीश्वर ।
कार्तिकस्य गणेशस्य परमं कथितं मया

yadyattasya ca vṛttāṃtaṃ bhavatpṛṣṭaṃ munīśvara |
kārtikasya gaṇeśasya paramaṃ kathitaṃ mayā

एतच्छ्रुत्वा नरो धीमान् सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
शोभनां लभते कामानीप्सितान्सकलान्सदा

etacchrutvā naro dhīmān sarvapāpaiḥ pramucyate |
śobhanāṃ labhate kāmānīpsitānsakalānsadā

यः पठेत्पाठयेद्वापि शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा ।
सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

yaḥ paṭhetpāṭhayedvāpi śṛṇuyācchrāvayettathā |
sarvānkāmānavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् ।
वैश्यो धन समृद्धस्स्याच्छूद्रस्सत्समतामियात्

brāhmaṇo brahmavarcasvī kṣatriyo vijayī bhavet |
vaiśyo dhana samṛddhassyācchūdrassatsamatāmiyāt

रोगी रोगात्प्रमुच्येत भयान्मुच्येत भीतियुक् ।
भूतप्रेतादिबाधाभ्यः पीडितो न भवेन्नरः

rogī rogātpramucyeta bhayānmucyeta bhītiyuk |
bhūtapretādibādhābhyaḥ pīḍito na bhavennaraḥ

एतदाख्यानमनघं यशस्यं सुखवर्द्धनम् ।
आयुष्यं स्वर्ग्यमतुलं पुत्रपौत्रादिकारकम्

etadākhyānamanaghaṃ yaśasyaṃ sukhavarddhanam |
āyuṣyaṃ svargyamatulaṃ putrapautrādikārakam

अपवर्गप्रदं चापि शिवज्ञानप्रदं परम् ।
शिवाशिवप्रीतिकरं शिवभक्तिविवर्द्धनम्

apavargapradaṃ cāpi śivajñānapradaṃ param |
śivāśivaprītikaraṃ śivabhaktivivarddhanam

श्रवणीयं सदा भक्तैर्निःकामैश्च मुमुक्षुभिः ।
शिवाद्वैतप्रदं चैतत्सदाशिवमयं शिवम्

śravaṇīyaṃ sadā bhaktairniḥkāmaiśca mumukṣubhiḥ |
śivādvaitapradaṃ caitatsadāśivamayaṃ śivam