Chapter 15: Ganesha routs the ganas and the devas

इत्युक्ता विभुना तेन निश्चयं परमं गताः ।
सन्नद्धास्तु तदा तत्र जग्मुश्च शिवमन्दिरम्

ityuktā vibhunā tena niścayaṃ paramaṃ gatāḥ |
sannaddhāstu tadā tatra jagmuśca śivamandiram

गणेशोऽपि तथा दृष्ट्वा ह्यायातान्गणसत्तमान् ।
युद्धाऽऽटोपं विधायैव स्थितांश्चैवाब्रवीदिदम्

gaṇeśo'pi tathā dṛṣṭvā hyāyātāngaṇasattamān |
yuddhā''ṭopaṃ vidhāyaiva sthitāṃścaivābravīdidam

आयांतु गणपास्सर्वे शिवाज्ञाप रिपालकाः ।
अहमेकश्च बालश्च शिवाज्ञापरिपालकः

āyāṃtu gaṇapāssarve śivājñāpa ripālakāḥ |
ahamekaśca bālaśca śivājñāparipālakaḥ

तथापि पश्यतां देवी पार्वती सूनुजं बलम् ।
शिवश्च स्वगणानां तु बलं पश्यतु वै पुनः

tathāpi paśyatāṃ devī pārvatī sūnujaṃ balam |
śivaśca svagaṇānāṃ tu balaṃ paśyatu vai punaḥ

बलवद्बालयुद्धं च भवानीशिव पक्षयोः ।
भवद्भिश्च कृतं युद्धं पूर्वं युद्धविशारदैः

balavadbālayuddhaṃ ca bhavānīśiva pakṣayoḥ |
bhavadbhiśca kṛtaṃ yuddhaṃ pūrvaṃ yuddhaviśāradaiḥ

मया पूर्वं कृतं नैव बालोस्मि क्रियतेऽधुना ।
तथापि भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह

mayā pūrvaṃ kṛtaṃ naiva bālosmi kriyate'dhunā |
tathāpi bhavatāṃ lajjā girijāśivayoriha

ममैवं तु भवेन्नैव वैपरीत्यं भविष्यति ।
ममैव भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह

mamaivaṃ tu bhavennaiva vaiparītyaṃ bhaviṣyati |
mamaiva bhavatāṃ lajjā girijāśivayoriha

एवं ज्ञात्वा च कर्त्तव्यः समरश्च गणेश्वराः ।
भवद्भिस्स्वामिनं दृष्ट्वा मया च मातरं तदा

evaṃ jñātvā ca karttavyaḥ samaraśca gaṇeśvarāḥ |
bhavadbhissvāminaṃ dṛṣṭvā mayā ca mātaraṃ tadā

क्रियते कीदृशं युद्धं भवितव्यं भवत्विति ।
तस्य वै वारणे कोऽपि न समर्थस्त्रिलोकके

kriyate kīdṛśaṃ yuddhaṃ bhavitavyaṃ bhavatviti |
tasya vai vāraṇe ko'pi na samarthastrilokake

इत्येवं भर्त्सितास्ते तु दंडभूषितबाहवः ।
विविधान्यायुधान्येवं धृत्वा ते च समाययुः

ityevaṃ bhartsitāste tu daṃḍabhūṣitabāhavaḥ |
vividhānyāyudhānyevaṃ dhṛtvā te ca samāyayuḥ

घर्षयन्तस्तथा दंतान् हुंकृत्य च पुनःपुनः ।
पश्य पश्य ब्रुवंतश्च गणास्ते समुपागताः

gharṣayantastathā daṃtān huṃkṛtya ca punaḥpunaḥ |
paśya paśya bruvaṃtaśca gaṇāste samupāgatāḥ

नंदी प्रथममागत्य धृत्वा पादं व्यकर्षयत् ।
धावन्भृंगी द्वितीयं च पादं धृत्वा गणस्य च

naṃdī prathamamāgatya dhṛtvā pādaṃ vyakarṣayat |
dhāvanbhṛṃgī dvitīyaṃ ca pādaṃ dhṛtvā gaṇasya ca

यावत्पादे विकर्षन्तौ तावद्धस्तेन वै गणः ।
आहत्य हस्तयोस्ताभ्यामुत्क्षिप्तौ पादकौ स्वयम्

yāvatpāde vikarṣantau tāvaddhastena vai gaṇaḥ |
āhatya hastayostābhyāmutkṣiptau pādakau svayam

अथ देवीसुतो वीरस्सगृह्य परिघं बृहत् ।
द्वारस्थितो गणपतिः सर्वानापोथयत्तदा

atha devīsuto vīrassagṛhya parighaṃ bṛhat |
dvārasthito gaṇapatiḥ sarvānāpothayattadā

केषांचित्पाणयो भिन्नाः केषांचित्पृष्ठ कानि च ।
केषांचिच्च शिरांस्येव केषांचिन्मस्तकानि च

keṣāṃcitpāṇayo bhinnāḥ keṣāṃcitpṛṣṭha kāni ca |
keṣāṃcicca śirāṃsyeva keṣāṃcinmastakāni ca

केषांचिजानुनी तत्र केषांचित्स्कंधकास्तथा ।
सम्मुखे चागता ये वै ते सर्वे हृदये हताः

keṣāṃcijānunī tatra keṣāṃcitskaṃdhakāstathā |
sammukhe cāgatā ye vai te sarve hṛdaye hatāḥ

केचिच्च पतिताभूमौ केचिच्च विदिशो गताः ।
केषांचिच्चरणौ छिन्नौ केचिच्छर्वान्तिकं गताः

kecicca patitābhūmau kecicca vidiśo gatāḥ |
keṣāṃciccaraṇau chinnau keciccharvāntikaṃ gatāḥ

तेषां मध्ये तु कश्चिद्वै संग्रामे सम्मुखो न हि ।
सिंहं दृष्ट्वा यथा यांति मृगाश्चैव दिशो दश

teṣāṃ madhye tu kaścidvai saṃgrāme sammukho na hi |
siṃhaṃ dṛṣṭvā yathā yāṃti mṛgāścaiva diśo daśa

तथा ते च गणास्सर्वे गताश्चैव सहस्रशः ।
परावृत्य तथा सोपि सुद्वारि समुपस्थितः

tathā te ca gaṇāssarve gatāścaiva sahasraśaḥ |
parāvṛtya tathā sopi sudvāri samupasthitaḥ

कल्पांतकरणे कालो दृश्यते च भयंकरः ।
यथा तथैव दृष्टस्स सर्वेषां प्रलयंकरः

kalpāṃtakaraṇe kālo dṛśyate ca bhayaṃkaraḥ |
yathā tathaiva dṛṣṭassa sarveṣāṃ pralayaṃkaraḥ

एतस्मिन्समये चैव सरमेशसुरेश्वराः ।
प्रेरिता नारदेनेह देवास्सर्वे समागमन्

etasminsamaye caiva sarameśasureśvarāḥ |
preritā nāradeneha devāssarve samāgaman

समब्रुवंस्तदा सर्वे शिव स्य हितकाम्यया ।
पुरःस्थित्वा शिवं नत्वा ह्याज्ञां देहि प्रभो इति

samabruvaṃstadā sarve śiva sya hitakāmyayā |
puraḥsthitvā śivaṃ natvā hyājñāṃ dehi prabho iti

त्वं परब्रह्म सर्वेशस्सर्वे च तव सेवकाः ।
सृष्टेः कर्ता सदा भर्ता संहर्ता परमेश्वरः

tvaṃ parabrahma sarveśassarve ca tava sevakāḥ |
sṛṣṭeḥ kartā sadā bhartā saṃhartā parameśvaraḥ

रजस्सत्त्वतमोरूपो लीलया निर्गुणः स्वतः ।
का लीला रचिता चाद्य तामिदानीं वद प्रभो

rajassattvatamorūpo līlayā nirguṇaḥ svataḥ |
kā līlā racitā cādya tāmidānīṃ vada prabho

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनिश्रेष्ठ महेश्वरः ।
गणान् भिन्नाँस्तदा दृष्ट्वा तेभ्यस्सर्वं न्यवेदयत्

ityākarṇya vacasteṣāṃ muniśreṣṭha maheśvaraḥ |
gaṇān bhinnām̐stadā dṛṣṭvā tebhyassarvaṃ nyavedayat

अथ सर्वेश्वरस्तत्र शंकरो मुनिसत्तम ।
विहस्य गिरिजानाथो ब्रह्माणं मामुवाच ह

atha sarveśvarastatra śaṃkaro munisattama |
vihasya girijānātho brahmāṇaṃ māmuvāca ha

ब्रह्मञ्छृणु मम द्वारि बाल एकस्समास्थितः ।
महाबलो यष्टिपाणिर्गेहावेशनिवारकः

brahmañchṛṇu mama dvāri bāla ekassamāsthitaḥ |
mahābalo yaṣṭipāṇirgehāveśanivārakaḥ

महाप्रहारकर्ताऽसौ मत्पार्षदविघातकः ।
पराजयः कृतस्तेन मद्गणानां बलादिह

mahāprahārakartā'sau matpārṣadavighātakaḥ |
parājayaḥ kṛtastena madgaṇānāṃ balādiha

ब्रह्मन् त्वयैव गंतव्यं प्रसाद्योऽयं महाबलः ।
यथा ब्रह्मन्नयः स्याद्वै तथा कार्यं त्वया विधे

brahman tvayaiva gaṃtavyaṃ prasādyo'yaṃ mahābalaḥ |
yathā brahmannayaḥ syādvai tathā kāryaṃ tvayā vidhe

इत्याकर्ण्य प्रभोर्वाक्यमज्ञात्वाऽज्ञानमोहितः ।
तदीयनिकटं तात सर्वैर्ऋषिवरैरयाम्

ityākarṇya prabhorvākyamajñātvā'jñānamohitaḥ |
tadīyanikaṭaṃ tāta sarvairṛṣivarairayām

समायान्तं च मां दृष्ट्वा स गणेशो महाबली ।
क्रोधं कृत्वा समभ्येत्य मम श्मश्रूण्यवाकिरत्

samāyāntaṃ ca māṃ dṛṣṭvā sa gaṇeśo mahābalī |
krodhaṃ kṛtvā samabhyetya mama śmaśrūṇyavākirat

क्षम्यतां क्षम्यतां देव न युद्धार्थं समागतः ।
ब्राह्मणोहमनुग्राह्यः शांतिकर्तानुपद्रवः

kṣamyatāṃ kṣamyatāṃ deva na yuddhārthaṃ samāgataḥ |
brāhmaṇohamanugrāhyaḥ śāṃtikartānupadravaḥ

इत्येवं ब्रुवति ब्रह्मंस्तावत्परिघमाददे ।
स गणेशो महावीरो बालोऽबालपराक्रमः

ityevaṃ bruvati brahmaṃstāvatparighamādade |
sa gaṇeśo mahāvīro bālo'bālaparākramaḥ

गृहीतपरिघं दृष्ट्वा तं गणेशं महाबलम् ।
पलायनपरो यातस्त्वहं द्रुततरं तदा

gṛhītaparighaṃ dṛṣṭvā taṃ gaṇeśaṃ mahābalam |
palāyanaparo yātastvahaṃ drutataraṃ tadā

यात यात ब्रुवंतस्ते परिघेन हतास्तदा ।
स्वयं च पतिताः केचित्केचित्तेन निपातिताः

yāta yāta bruvaṃtaste parighena hatāstadā |
svayaṃ ca patitāḥ kecitkecittena nipātitāḥ

केचिच्च शिवसामीप्यं गत्वा तत्क्षणमात्रतः ।
शिवं विज्ञापयांचक्रुस्तद्वृत्तां तमशेषतः

kecicca śivasāmīpyaṃ gatvā tatkṣaṇamātrataḥ |
śivaṃ vijñāpayāṃcakrustadvṛttāṃ tamaśeṣataḥ

तथाविधांश्च तान् दृष्ट्वा तद्वृत्तांतं निशम्य सः ।
अपारमादधे कोपं हरो लीलाविशारदः

tathāvidhāṃśca tān dṛṣṭvā tadvṛttāṃtaṃ niśamya saḥ |
apāramādadhe kopaṃ haro līlāviśāradaḥ

इंद्रादिकान्देवगणान् षण्मुखप्रवरान् गणान् ।
भूतप्रेतपिशाचांश्च सर्वानादेशयत्तदा

iṃdrādikāndevagaṇān ṣaṇmukhapravarān gaṇān |
bhūtapretapiśācāṃśca sarvānādeśayattadā

ते सर्वे च यथायोग्यं गतास्ते सर्वतो दिशम् ।
तं गणं हंतुकामा हि शिवाज्ञाता उदायुधाः

te sarve ca yathāyogyaṃ gatāste sarvato diśam |
taṃ gaṇaṃ haṃtukāmā hi śivājñātā udāyudhāḥ

यस्य यस्यायुधं यच्च तत्तत्सर्वं विशेषतः ।
तद्गणेशोपरि बलात्समागत्य विमोचितम्

yasya yasyāyudhaṃ yacca tattatsarvaṃ viśeṣataḥ |
tadgaṇeśopari balātsamāgatya vimocitam

हाहाकारो महानासीत्त्रैलोक्ये सचराचरे ।
त्रिलोकस्था जनास्सर्वे संशयं परमं गताः

hāhākāro mahānāsīttrailokye sacarācare |
trilokasthā janāssarve saṃśayaṃ paramaṃ gatāḥ

न यातं ब्रह्मणोऽप्यायुर्ब्रह्मांड क्षयमेति हि ।
अकाले च तथा नूनं शिवेच्छावशतः स्वयम्

na yātaṃ brahmaṇo'pyāyurbrahmāṃḍa kṣayameti hi |
akāle ca tathā nūnaṃ śivecchāvaśataḥ svayam

ते सर्वे चागतास्तत्र षण्मुखाद्याश्च ये पुनः ।
देवा व्यर्थायुधा जाता आश्चर्यं परमं गताः

te sarve cāgatāstatra ṣaṇmukhādyāśca ye punaḥ |
devā vyarthāyudhā jātā āścaryaṃ paramaṃ gatāḥ

एतस्मिन्नन्तरे देवी जगदम्बा विबोधना ।
ज्ञात्वा तच्चरितं सर्वमपारं क्रोधमादधे

etasminnantare devī jagadambā vibodhanā |
jñātvā taccaritaṃ sarvamapāraṃ krodhamādadhe

शक्तिद्वयं तदा तत्र तया देव्या मुनीश्वर ।
निर्मितं स्वगणस्यैव सर्वसाहाय्यहेतवे

śaktidvayaṃ tadā tatra tayā devyā munīśvara |
nirmitaṃ svagaṇasyaiva sarvasāhāyyahetave

एका प्रचंडरूपं च धृत्वातिष्ठन्महामुने ।
श्यामपर्वतसंकांशं विस्तीर्य मुखगह्वरम्

ekā pracaṃḍarūpaṃ ca dhṛtvātiṣṭhanmahāmune |
śyāmaparvatasaṃkāṃśaṃ vistīrya mukhagahvaram

एका विद्युत्स्वरूपा च बहुहस्तसमन्विता ।
भयंकरा महादेवी दुष्टदंडविधायिनी

ekā vidyutsvarūpā ca bahuhastasamanvitā |
bhayaṃkarā mahādevī duṣṭadaṃḍavidhāyinī

आयुधानि च सर्वाणि मोचितानि सुरैर्गणैः ।
गृहीत्वा स्वमुखे तानि ताभ्यां शीघ्रं च चिक्षिपे

āyudhāni ca sarvāṇi mocitāni surairgaṇaiḥ |
gṛhītvā svamukhe tāni tābhyāṃ śīghraṃ ca cikṣipe

देवायुधं न दृश्येत परिघः परितः पुनः ।
एवं ताभ्यां कृतं तत्र चरितं परमाद्भुतम्

devāyudhaṃ na dṛśyeta parighaḥ paritaḥ punaḥ |
evaṃ tābhyāṃ kṛtaṃ tatra caritaṃ paramādbhutam

एको बालोऽखिलं सैन्यं लोडयामास दुस्तरम् ।
यथा गिरिवरेणैव लोडितस्सागरः पुरा

eko bālo'khilaṃ sainyaṃ loḍayāmāsa dustaram |
yathā girivareṇaiva loḍitassāgaraḥ purā

एकेन निहतास्सर्वे शक्राद्या निर्जरास्तथा ।
शंकरस्य गणाश्चैव व्याकुलाः अभवंस्तदा

ekena nihatāssarve śakrādyā nirjarāstathā |
śaṃkarasya gaṇāścaiva vyākulāḥ abhavaṃstadā

अथ सर्वे मिलित्वा ते निश्श्वस्य च मुहुर्मुहुः ।
परस्परं समूचुस्ते तत्प्रहारसमाकुलाः

atha sarve militvā te niśśvasya ca muhurmuhuḥ |
parasparaṃ samūcuste tatprahārasamākulāḥ

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न ज्ञायंते दिशो दश ।
परिघं भ्रामयत्येष सव्यापसव्यमेव च

kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ na jñāyaṃte diśo daśa |
parighaṃ bhrāmayatyeṣa savyāpasavyameva ca

एतत्कालेऽप्सरश्रेष्ठाः पुष्पचन्दनपाणयः ।
ऋषयश्च त्वदाद्या हि येऽतियुद्धेतिलालसाः

etatkāle'psaraśreṣṭhāḥ puṣpacandanapāṇayaḥ |
ṛṣayaśca tvadādyā hi ye'tiyuddhetilālasāḥ

ते सर्वे च समाजग्मुर्युद्धसंदर्शनाय वै ।
पूरितो व्योम सन्मार्गस्तैस्तदा मुनिसत्तम

te sarve ca samājagmuryuddhasaṃdarśanāya vai |
pūrito vyoma sanmārgastaistadā munisattama

तास्ते दृष्ट्वा रणं तं वै महाविस्मयमागताः ।
ईदृशं परमं युद्धं न दृष्टं चैकदापि हि

tāste dṛṣṭvā raṇaṃ taṃ vai mahāvismayamāgatāḥ |
īdṛśaṃ paramaṃ yuddhaṃ na dṛṣṭaṃ caikadāpi hi

पृथिवी कंपिता तत्र समुद्रसहिता तदा ।
पर्वताः पतिताश्चैव चक्रुः संग्रामसंभवम्

pṛthivī kaṃpitā tatra samudrasahitā tadā |
parvatāḥ patitāścaiva cakruḥ saṃgrāmasaṃbhavam

द्यौर्ग्रहर्क्षगणैर्घूर्ण्णा सर्वे व्याकुलतां गताः ।
देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा

dyaurgraharkṣagaṇairghūrṇṇā sarve vyākulatāṃ gatāḥ |
devāḥ palāyitāssarve gaṇāśca sakalāstadā

केवलं षण्मुखस्तत्र नापलायत विक्रमी ।
महावीरस्तदा सर्वानावार्य पुरतः स्थितः

kevalaṃ ṣaṇmukhastatra nāpalāyata vikramī |
mahāvīrastadā sarvānāvārya purataḥ sthitaḥ

शक्तिद्वयेन तद्युद्धे सर्वे च निष्फलीकृताः ।
सर्वास्त्राणि निकृत्तानि संक्षिप्तान्यमरैर्गणैः

śaktidvayena tadyuddhe sarve ca niṣphalīkṛtāḥ |
sarvāstrāṇi nikṛttāni saṃkṣiptānyamarairgaṇaiḥ

येऽव स्थिताश्च ते सर्वे शिवस्यांतिकमागताः ।
देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा

ye'va sthitāśca te sarve śivasyāṃtikamāgatāḥ |
devāḥ palāyitāssarve gaṇāśca sakalāstadā

ते सर्वे मिलिताश्चैव मुहुर्नत्वा शिवं तदा ।
अब्रुवन्वचनं क्षिप्रं कोऽयं गणवरः प्रभो

te sarve militāścaiva muhurnatvā śivaṃ tadā |
abruvanvacanaṃ kṣipraṃ ko'yaṃ gaṇavaraḥ prabho

पुरा चैव श्रुतं युद्धमिदानीं बहुधा पुनः ।
दृश्यते न श्रुतं दृष्टमीदृशं तु कदाचन

purā caiva śrutaṃ yuddhamidānīṃ bahudhā punaḥ |
dṛśyate na śrutaṃ dṛṣṭamīdṛśaṃ tu kadācana

किंचिद्विचार्यतां देव त्वन्यथा न जयो भवेत् ।
त्वमेव रक्षकस्स्वामिन्ब्रह्मांडस्य न संशयः

kiṃcidvicāryatāṃ deva tvanyathā na jayo bhavet |
tvameva rakṣakassvāminbrahmāṃḍasya na saṃśayaḥ

इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा रुद्रः परमकोपनः ।
कोपं कृत्वा च तत्रैव जगाम स्वगणैस्सह

ityevaṃ tadvacaḥ śrutvā rudraḥ paramakopanaḥ |
kopaṃ kṛtvā ca tatraiva jagāma svagaṇaissaha

देवसैन्यं च तत्सर्वं विष्णुना चक्रिणा सह ।
समुत्सवं महत्कृत्वा शिवस्यानुजगाम ह

devasainyaṃ ca tatsarvaṃ viṣṇunā cakriṇā saha |
samutsavaṃ mahatkṛtvā śivasyānujagāma ha

एतस्मिन्नंतरे भक्त्या नमस्कृत्य महेश्वरम् ।
अब्रवीन्नारद त्वं वै देवदेवं कृतांजलिः

etasminnaṃtare bhaktyā namaskṛtya maheśvaram |
abravīnnārada tvaṃ vai devadevaṃ kṛtāṃjaliḥ

(नारद उवाच)
देवदेव महादेव शृणु मद्वचनं विभो ।
त्वमेव सर्वगस्स्वामी नानालीलाविशारदः

(nārada uvāca)
devadeva mahādeva śṛṇu madvacanaṃ vibho |
tvameva sarvagassvāmī nānālīlāviśāradaḥ

त्वया कृत्वा महालीलां गणगर्वोऽपहारितः ।
अस्मै दत्त्वा बलं भूरि देवगर्वश्च शंकर

tvayā kṛtvā mahālīlāṃ gaṇagarvo'pahāritaḥ |
asmai dattvā balaṃ bhūri devagarvaśca śaṃkara

दर्शितं भुवने नाथ स्वमेव बलमद्भुतम् ।
स्वतंत्रेण त्वया शंभो सर्वगर्वप्रहारिणा

darśitaṃ bhuvane nātha svameva balamadbhutam |
svataṃtreṇa tvayā śaṃbho sarvagarvaprahāriṇā

इदानीं न कुरुष्वेश तां लीलां भक्तवत्सलः ।
स्वगणानमरांश्चापि सुसन्मान्याभिवर्द्धय

idānīṃ na kuruṣveśa tāṃ līlāṃ bhaktavatsalaḥ |
svagaṇānamarāṃścāpi susanmānyābhivarddhaya

न खेलयेदानीं जहि ब्रह्मपदप्रद ।
इत्युक्त्वा नारद त्वं वै ह्यंतर्द्धानं गतस्तदा

na khelayedānīṃ jahi brahmapadaprada |
ityuktvā nārada tvaṃ vai hyaṃtarddhānaṃ gatastadā