Chapter 6: The calf, the cow and Nandikesha

गौश्चैकाप्यभवत्तत्र ह्यंगणे बंधिता शुभा ।
तदैव ब्राह्मणो रात्रावाजगाम बहिर्गतः

gauścaikāpyabhavattatra hyaṃgaṇe baṃdhitā śubhā |
tadaiva brāhmaṇo rātrāvājagāma bahirgataḥ

स उवाच प्रियां स्वीयां दृष्ट्वा गामंगणे स्थिताम् ।
अदुग्धां खेदनिर्विण्णो दोग्धुकामो मुनीश्वराः

sa uvāca priyāṃ svīyāṃ dṛṣṭvā gāmaṃgaṇe sthitām |
adugdhāṃ khedanirviṇṇo dogdhukāmo munīśvarāḥ

गौः प्रिये नैव दुग्धा ते सेत्युक्ता वत्समानयत् ।
दोहनार्थं समाहूय स्त्रियं शीघ्रतरं तदा

gauḥ priye naiva dugdhā te setyuktā vatsamānayat |
dohanārthaṃ samāhūya striyaṃ śīghrataraṃ tadā

वत्सं कीले स्वयं बद्धुं यत्नं चैवाकरोत्तदा ।
ब्राह्मणस्स गृहस्वामी मुनयो दुग्धलालसः

vatsaṃ kīle svayaṃ baddhuṃ yatnaṃ caivākarottadā |
brāhmaṇassa gṛhasvāmī munayo dugdhalālasaḥ

वत्सोपि कर्षमाणश्च पादे वै पादपीडनम् ।
चकार ब्राह्मणश्चैव कष्टं प्राप्तश्च सुव्रताः

vatsopi karṣamāṇaśca pāde vai pādapīḍanam |
cakāra brāhmaṇaścaiva kaṣṭaṃ prāptaśca suvratāḥ

तेन पादप्रहारेण स द्विजः क्रोधमूर्छितः ।
वत्सं च ताडयामास कूपैर्दृढतरं तदा

tena pādaprahāreṇa sa dvijaḥ krodhamūrchitaḥ |
vatsaṃ ca tāḍayāmāsa kūpairdṛḍhataraṃ tadā

वत्सोपि पीडितस्तेन श्रांतश्चैवाभवत्तदा ।
दुग्धा गौर्मोचितो वत्सो न क्रोधेन द्विजन्मना

vatsopi pīḍitastena śrāṃtaścaivābhavattadā |
dugdhā gaurmocito vatso na krodhena dvijanmanā

गौर्दोग्धुं महत्प्रीत्या रोदनं चाकरोत्तदा ।
दृष्ट्वा च रोदनं तस्या वत्सो वाक्यमथाब्रवीत्

gaurdogdhuṃ mahatprītyā rodanaṃ cākarottadā |
dṛṣṭvā ca rodanaṃ tasyā vatso vākyamathābravīt

कथं च रुद्यते मातः किन्ते दुःखमुपस्थितम् ।
तन्निवेदय मे प्रीत्या तच्छ्रुत्वा गौरवोचत

kathaṃ ca rudyate mātaḥ kinte duḥkhamupasthitam |
tannivedaya me prītyā tacchrutvā gauravocata

श्रूयतां पुत्र मे दुःखं वक्तुं शक्नोम्यहं न हि ।
दुष्टेन ताडितत्वं च तेन दुःखं ममाप्यभूत्

śrūyatāṃ putra me duḥkhaṃ vaktuṃ śaknomyahaṃ na hi |
duṣṭena tāḍitatvaṃ ca tena duḥkhaṃ mamāpyabhūt

स्वमातुर्वचनं श्रुत्वा स वत्सः प्रत्यबोधयत् ।
प्रत्युवाच स्वजननीं प्रारब्धपरिनिष्ठितः

svamāturvacanaṃ śrutvā sa vatsaḥ pratyabodhayat |
pratyuvāca svajananīṃ prārabdhapariniṣṭhitaḥ

किं कर्त्तव्यं क्व गंतव्यं कर्मबद्धा वयं यतः ।
कृतं चैव यथापूर्वं भुज्यते च तथाधुना

kiṃ karttavyaṃ kva gaṃtavyaṃ karmabaddhā vayaṃ yataḥ |
kṛtaṃ caiva yathāpūrvaṃ bhujyate ca tathādhunā

हसता क्रियते कर्म रुदता परिभुज्यते ।
दुःखदाता न कोप्यस्ति सुखदाता न कश्चन

hasatā kriyate karma rudatā paribhujyate |
duḥkhadātā na kopyasti sukhadātā na kaścana

सुखदुःखे परो दत्त इत्येषा कुमतिर्मता ।
अहं चापि करोम्यत्र मिथ्याज्ञानं तदोच्यते

sukhaduḥkhe paro datta ityeṣā kumatirmatā |
ahaṃ cāpi karomyatra mithyājñānaṃ tadocyate

स्वकर्मणा भवेद्दुखं सुखं तेनैव कर्मणा ।
तस्माच्च पूज्यते कर्म सर्वं कर्मणि संस्थितम

svakarmaṇā bhaveddukhaṃ sukhaṃ tenaiva karmaṇā |
tasmācca pūjyate karma sarvaṃ karmaṇi saṃsthitama

त्वं चैवाहं च जननी इमे जीवादयश्च ये ।
ते सर्वे कर्मणा बद्धा न शोच्याः कर्हिचित्त्वया

tvaṃ caivāhaṃ ca jananī ime jīvādayaśca ye |
te sarve karmaṇā baddhā na śocyāḥ karhicittvayā

एवं श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचनं ज्ञानगर्भितम् ।
पुत्रशोकान्विता दीना सा च गौरब्रवीदिदम्

evaṃ śrutvā svaputrasya vacanaṃ jñānagarbhitam |
putraśokānvitā dīnā sā ca gaurabravīdidam

वत्स सर्वं विजानामि कर्माधीनाः प्रजा इति ।
तथापि मायया ग्रस्ता दुःखं प्राप्नोम्यहं पुनः

vatsa sarvaṃ vijānāmi karmādhīnāḥ prajā iti |
tathāpi māyayā grastā duḥkhaṃ prāpnomyahaṃ punaḥ

रोदनं च कृतं भूरि दुःखशान्तिर्भवेन्नहि ।
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसूं वत्सोऽब्रवीदिदम्

rodanaṃ ca kṛtaṃ bhūri duḥkhaśāntirbhavennahi |
ityetadvacanaṃ śrutvā prasūṃ vatso'bravīdidam

यद्येवं च विजानामि पुनश्च रुदनं कुतः ।
कृत्वा च साध्यते किञ्चित्तस्माद्दुःखं त्यजाधुना

yadyevaṃ ca vijānāmi punaśca rudanaṃ kutaḥ |
kṛtvā ca sādhyate kiñcittasmādduḥkhaṃ tyajādhunā

एवं पुत्रवचः श्रुत्वा तन्माता दुःखसंयुता ।
निःश्वस्याति तदा धेनुर्वत्सं वचनमब्रवीत्

evaṃ putravacaḥ śrutvā tanmātā duḥkhasaṃyutā |
niḥśvasyāti tadā dhenurvatsaṃ vacanamabravīt

मम दुःखं तदा गच्छेद्यथा दुखं तथाविधम् ।
भवेद्धि ब्राह्मणस्यापि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

mama duḥkhaṃ tadā gacchedyathā dukhaṃ tathāvidham |
bhaveddhi brāhmaṇasyāpi satyametadbravīmyaham

प्रातश्चैव मया पुत्र शृंगाभ्यां हि हनिष्यते ।
हतस्य जीवितं सद्यो यास्यत्यस्य न संशयः

prātaścaiva mayā putra śṛṃgābhyāṃ hi haniṣyate |
hatasya jīvitaṃ sadyo yāsyatyasya na saṃśayaḥ

प्रथमं यत्कृतं कर्म तत्फलं भुज्यतेऽधुना ।
अस्याश्च ब्रह्महत्याया मातः किं फलमाप्स्यसे

prathamaṃ yatkṛtaṃ karma tatphalaṃ bhujyate'dhunā |
asyāśca brahmahatyāyā mātaḥ kiṃ phalamāpsyase

समाभ्यां पुण्यपापाभ्यां भवेज्जन्म च भारते ।
तयोः क्षये च भोगेन मातर्मुक्तिरवाप्यते

samābhyāṃ puṇyapāpābhyāṃ bhavejjanma ca bhārate |
tayoḥ kṣaye ca bhogena mātarmuktiravāpyate

कदापि कर्मणो नाशः कदा भोगः प्रजायते ।
तस्माच्च पुनरेवं त्वं कर्म मा कर्तुमुद्यता

kadāpi karmaṇo nāśaḥ kadā bhogaḥ prajāyate |
tasmācca punarevaṃ tvaṃ karma mā kartumudyatā

अहं कुतस्ते पुत्रोद्य त्वं माता कुत एव च ।
वृथाभिमानः पुत्रत्वे मातृत्वे च विचार्य्यताम्

ahaṃ kutaste putrodya tvaṃ mātā kuta eva ca |
vṛthābhimānaḥ putratve mātṛtve ca vicāryyatām

क्व माता क्व पिता विद्धि क्व स्वामी क्व कलत्रकम् ।
न कोऽपि कस्य चास्तीह सर्वेपि स्वकृतं भुजः

kva mātā kva pitā viddhi kva svāmī kva kalatrakam |
na ko'pi kasya cāstīha sarvepi svakṛtaṃ bhujaḥ

एवं ज्ञात्वा त्वया मातर्दुःखं त्याज्यं सुयत्नतः ।
सुभगाचरणं कार्यं परलोकसुखेप्सया

evaṃ jñātvā tvayā mātarduḥkhaṃ tyājyaṃ suyatnataḥ |
subhagācaraṇaṃ kāryaṃ paralokasukhepsayā

एवं जानाम्यहं पुत्र माया मां न जहात्यसौ ।
त्वद्दुःखेन सुदुःखं मे तस्मै दास्ये तदेव हि

evaṃ jānāmyahaṃ putra māyā māṃ na jahātyasau |
tvadduḥkhena suduḥkhaṃ me tasmai dāsye tadeva hi

पुनश्च ब्रह्महत्याया नाशो यत्र भवेदिह ।
तत्स्थलं च मया दृष्टं हत्या मे हि गमिष्यति

punaśca brahmahatyāyā nāśo yatra bhavediha |
tatsthalaṃ ca mayā dṛṣṭaṃ hatyā me hi gamiṣyati

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वमातुर्गोर्द्विजोत्तमाः ।
मौनत्वं स्वीकृतं तत्र वत्सेनोक्तं न किञ्चन

ityetadvacanaṃ śrutvā svamāturgordvijottamāḥ |
maunatvaṃ svīkṛtaṃ tatra vatsenoktaṃ na kiñcana

तयोस्तदद्भुतं वृत्तं श्रुत्वा पान्थो द्विजस्तदा ।
हृदा विचारयामास विस्मितो हि मुनीश्वराः

tayostadadbhutaṃ vṛttaṃ śrutvā pāntho dvijastadā |
hṛdā vicārayāmāsa vismito hi munīśvarāḥ

इदमत्यद्भुतं वृत्तं दृष्ट्वा प्रातर्मया खलु ।
गंतव्यं पुनरेवातो गंतव्यं तत्स्थलं पुनः

idamatyadbhutaṃ vṛttaṃ dṛṣṭvā prātarmayā khalu |
gaṃtavyaṃ punarevāto gaṃtavyaṃ tatsthalaṃ punaḥ

विचार्येति हृदा विप्रः स द्विजाः सेवकेन च ।
सुष्वाप तत्र जननीभक्तः परमविस्मितः

vicāryeti hṛdā vipraḥ sa dvijāḥ sevakena ca |
suṣvāpa tatra jananībhaktaḥ paramavismitaḥ

प्रातःकाले तदा जाते गृहस्वामी समुत्थितः ।
बोधयामास तं पान्थं वचनं चेदमब्रवीत्

prātaḥkāle tadā jāte gṛhasvāmī samutthitaḥ |
bodhayāmāsa taṃ pānthaṃ vacanaṃ cedamabravīt

स्वपिषि त्वं किमर्थं हि प्रातःकालो भवत्यलम् ।
स्वयात्रां कुरु तं देशं गमनेच्छा च यत्र ह

svapiṣi tvaṃ kimarthaṃ hi prātaḥkālo bhavatyalam |
svayātrāṃ kuru taṃ deśaṃ gamanecchā ca yatra ha

तेनोक्तं श्रूयताम्ब्रह्मञ्च्छरीरे सेवकस्य मे ।
वर्तते हि व्यथा स्थित्वा मुहूर्तं गम्यते ततः

tenoktaṃ śrūyatāmbrahmañccharīre sevakasya me |
vartate hi vyathā sthitvā muhūrtaṃ gamyate tataḥ

इत्येवं च मिषं कृत्वा सुष्वाप पुरुषस्तदा ।
तद्वृत्तमखिलं ज्ञातुमद्भुतं विस्मयावहम्

ityevaṃ ca miṣaṃ kṛtvā suṣvāpa puruṣastadā |
tadvṛttamakhilaṃ jñātumadbhutaṃ vismayāvaham

दोहनस्य तदा काले ब्राह्मणः स्वसुतं प्रति ।
उवाच गंतुकामश्च कार्यार्थं कुत्रचिच्च सः

dohanasya tadā kāle brāhmaṇaḥ svasutaṃ prati |
uvāca gaṃtukāmaśca kāryārthaṃ kutracicca saḥ

मया तु गम्यते पुत्र कार्यार्थं कुत्रचित्पुनः ।
धेनुर्दोह्या त्वया वत्स सावधानादियं निजा

mayā tu gamyate putra kāryārthaṃ kutracitpunaḥ |
dhenurdohyā tvayā vatsa sāvadhānādiyaṃ nijā

इत्युक्त्वा ब्राह्मणवरस्स जगाम च कुत्रचित् ।
पुत्रः समुत्थितस्तत्र वत्सं च मुक्तवांस्तदा

ityuktvā brāhmaṇavarassa jagāma ca kutracit |
putraḥ samutthitastatra vatsaṃ ca muktavāṃstadā

माता च तस्य दोहार्थमाजगाम स्वयन्तदा ।
द्विजपुत्रस्तदा वत्सं खिन्नं कीलेन ताडितम्

mātā ca tasya dohārthamājagāma svayantadā |
dvijaputrastadā vatsaṃ khinnaṃ kīlena tāḍitam

बंधनार्थं हि गोः पार्श्वमनयद्दुग्धलालसः ।
पुनर्गौश्च तदा क्रुद्धा शृंगेनाताडयच्च तम्

baṃdhanārthaṃ hi goḥ pārśvamanayaddugdhalālasaḥ |
punargauśca tadā kruddhā śṛṃgenātāḍayacca tam

पपात मूर्च्छां संप्राप्य सोपि मर्मणि ताडितः ।
लोकाश्च मिलितास्तत्र गवा बालो विहिंसितः

papāta mūrcchāṃ saṃprāpya sopi marmaṇi tāḍitaḥ |
lokāśca militāstatra gavā bālo vihiṃsitaḥ

जलं जलं वदन्तस्ते पित्राद्या यत्र संस्थिताः ।
यत्नश्च क्रियते यावत्तावद्बालो मृतस्तदा

jalaṃ jalaṃ vadantaste pitrādyā yatra saṃsthitāḥ |
yatnaśca kriyate yāvattāvadbālo mṛtastadā

मृते च बालके तत्र हाहाकारो महानभूत् ।
तन्माता दुःखिता ह्यासीद्रुरोद च पुनः पुनः

mṛte ca bālake tatra hāhākāro mahānabhūt |
tanmātā duḥkhitā hyāsīdruroda ca punaḥ punaḥ

किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहति ।
रुदित्वेति तदा गां च ताडयित्वा व्यमोचयत्

kiṃ karomi kva gacchāmi ko me duḥkhaṃ vyapohati |
ruditveti tadā gāṃ ca tāḍayitvā vyamocayat

श्वेतवर्णा तदा सा गौर्द्रुतं श्यामा व्यदृश्यत ।
अहो च दृश्यतां लोकाश्चुक्रुशुश्च परस्परम्

śvetavarṇā tadā sā gaurdrutaṃ śyāmā vyadṛśyata |
aho ca dṛśyatāṃ lokāścukruśuśca parasparam

ब्राह्मणश्च तदा पान्र्थौ दृष्ट्वाश्चर्यं विनिर्गतः ।
यत्र गौश्च गतस्तत्र तामनु ब्राह्मणो गतः

brāhmaṇaśca tadā pānrthau dṛṣṭvāścaryaṃ vinirgataḥ |
yatra gauśca gatastatra tāmanu brāhmaṇo gataḥ

ऊर्ध्वपुच्छं तदा कृत्वा शीघ्रं गौर्नर्मदां प्रति ।
आगत्य नन्दिकस्यास्य समीपे नर्मदाजले

ūrdhvapucchaṃ tadā kṛtvā śīghraṃ gaurnarmadāṃ prati |
āgatya nandikasyāsya samīpe narmadājale

संनिमज्य त्रिवारं तु श्वेतत्वं च गता हि सा ।
यथागतं गता सा च ब्राह्मणो विस्मयं गतः

saṃnimajya trivāraṃ tu śvetatvaṃ ca gatā hi sā |
yathāgataṃ gatā sā ca brāhmaṇo vismayaṃ gataḥ

अहो धन्यतमं तीर्थं ब्रह्महत्यानिवारणम् ।
स्वयं ममज्ज तत्रासौ ब्राह्मणस्सेवकस्तथा

aho dhanyatamaṃ tīrthaṃ brahmahatyānivāraṇam |
svayaṃ mamajja tatrāsau brāhmaṇassevakastathā

निमज्ज्य हि गतौ तौ च प्रशंसन्तौ नदी च ताम् ।
मार्गे च मिलिता काचित्सुन्दरी भूषणान्विता

nimajjya hi gatau tau ca praśaṃsantau nadī ca tām |
mārge ca militā kācitsundarī bhūṣaṇānvitā

तयोक्तं तं च भोः पांथ कुतो यासि सुविस्मितः ।
सत्यं ब्रूहि च्छलं त्यक्त्वा विप्रवर्य ममाग्रतः

tayoktaṃ taṃ ca bhoḥ pāṃtha kuto yāsi suvismitaḥ |
satyaṃ brūhi cchalaṃ tyaktvā vipravarya mamāgrataḥ

एवं वचस्तदा श्रुत्वा द्विजेनोक्तं यथातथम् ।
पुनश्चायं द्विजस्तत्र स्त्रियोक्तः स्थीयतां त्वया

evaṃ vacastadā śrutvā dvijenoktaṃ yathātatham |
punaścāyaṃ dvijastatra striyoktaḥ sthīyatāṃ tvayā

तयोक्तं च समाकर्ण्य स्थितस्य ब्राह्मणस्ततः ।
प्रत्युवाच विनीतात्मा कथ्यते किं वदेति च

tayoktaṃ ca samākarṇya sthitasya brāhmaṇastataḥ |
pratyuvāca vinītātmā kathyate kiṃ vadeti ca

सा चाह पुनरेवात्र त्वया दृष्टं स्थलं च यत् ।
तत्राधुना क्षिपास्थीनि मातुः किं गम्यतेऽन्यतः

sā cāha punarevātra tvayā dṛṣṭaṃ sthalaṃ ca yat |
tatrādhunā kṣipāsthīni mātuḥ kiṃ gamyate'nyataḥ

तव माता पान्थवर्य्य साक्षाद्दिव्यमयं वरम् ।
देहं धृत्वा द्रुतं साक्षाच्छंभोर्यास्यति सद्गतिम्

tava mātā pānthavaryya sākṣāddivyamayaṃ varam |
dehaṃ dhṛtvā drutaṃ sākṣācchaṃbhoryāsyati sadgatim

वैशाखे चैव संप्राप्ते सप्तम्याश्च दिने शुभे ।
सितेपक्षे सदा गंगा ह्यायाति द्विजसत्तम

vaiśākhe caiva saṃprāpte saptamyāśca dine śubhe |
sitepakṣe sadā gaṃgā hyāyāti dvijasattama

अद्यैव सप्तमी या सा गंगारूपास्ति तत्र वै ।
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी सा गंगा मुनिसत्तमाः

adyaiva saptamī yā sā gaṃgārūpāsti tatra vai |
ityuktvāntardadhe devī sā gaṃgā munisattamāḥ

निवृत्तश्च द्विजः सोपि मात्रस्थ्यर्द्धं स्ववस्त्रतः ।
क्षिपेद्यावत्तत्र तीर्थे तावच्चित्रमभूत्तदा

nivṛttaśca dvijaḥ sopi mātrasthyarddhaṃ svavastrataḥ |
kṣipedyāvattatra tīrthe tāvaccitramabhūttadā

दिव्यदेहत्वमापन्ना स्वमाता च व्यदृश्यत ।
धन्योसि कृतकृत्योसि पवित्रं च कुलं त्वया

divyadehatvamāpannā svamātā ca vyadṛśyata |
dhanyosi kṛtakṛtyosi pavitraṃ ca kulaṃ tvayā

धनं धान्यं तथा चायुर्वंशो वै वर्द्धतां तव ।
इत्याशिषं मुहुर्दत्त्वा स्वपुत्राय दिवं गता

dhanaṃ dhānyaṃ tathā cāyurvaṃśo vai varddhatāṃ tava |
ityāśiṣaṃ muhurdattvā svaputrāya divaṃ gatā

तत्र भुक्त्वा सुखं भूरि चिरकालं महोत्तमम् ।
शंकरस्य प्रसादेन गता सा ह्युत्तमां गतिम्

tatra bhuktvā sukhaṃ bhūri cirakālaṃ mahottamam |
śaṃkarasya prasādena gatā sā hyuttamāṃ gatim

ब्राह्मणश्च सुतस्तस्याः क्षिप्त्वास्थीनि पुनस्ततः ।
प्रसन्नमानसोऽभूत्स शुद्धात्मा स्वगृहं गतः

brāhmaṇaśca sutastasyāḥ kṣiptvāsthīni punastataḥ |
prasannamānaso'bhūtsa śuddhātmā svagṛhaṃ gataḥ