Chapter 40: The hunter Gurudruha and Vyadheshvara

सूत ते वचनं श्रुत्वा परानन्दं वयं गताः ।
विस्तरात्कथय प्रीत्या तदेव व्रतमुत्तमम्

sūta te vacanaṃ śrutvā parānandaṃ vayaṃ gatāḥ |
vistarātkathaya prītyā tadeva vratamuttamam

कृतं पुरा तु केनेह सूतैतद्व्रतमुत्तमम् ।
कृत्वाप्यज्ञानतश्चैव प्राप्तं किं फलमुत्तमम्

kṛtaṃ purā tu keneha sūtaitadvratamuttamam |
kṛtvāpyajñānataścaiva prāptaṃ kiṃ phalamuttamam

श्रूयतामृषयस्सर्वे कथयामि पुरातनम् ।
इतिहासं निषादस्य सर्वपापप्रणाशनम्

śrūyatāmṛṣayassarve kathayāmi purātanam |
itihāsaṃ niṣādasya sarvapāpapraṇāśanam

पुरा कश्चिद्वने भिल्लो नाम्ना ह्यासीद्गुरुद्रुहः ।
कुटुम्बी बलवान्क्रूरः क्रूरकर्मपरायणः

purā kaścidvane bhillo nāmnā hyāsīdgurudruhaḥ |
kuṭumbī balavānkrūraḥ krūrakarmaparāyaṇaḥ

निरन्तरं वने गत्वा मृगान्हन्ति स्म नित्यशः ।
चौर्य्यं च विविधं तत्र करोति स्म वने वसन्

nirantaraṃ vane gatvā mṛgānhanti sma nityaśaḥ |
cauryyaṃ ca vividhaṃ tatra karoti sma vane vasan

बाल्यादारभ्य तेनेह कृतं किंचिच्छुभं नहि ।
महान्कालो व्यतीयाय वने तस्य दुरात्मनः

bālyādārabhya teneha kṛtaṃ kiṃcicchubhaṃ nahi |
mahānkālo vyatīyāya vane tasya durātmanaḥ

कदाचिच्छिवरात्रिश्च प्राप्तासीत्तत्र शोभना ।
न दुरात्मा स्म जानाति महद्वननिवासकृत्

kadācicchivarātriśca prāptāsīttatra śobhanā |
na durātmā sma jānāti mahadvananivāsakṛt

एतस्मिन्समये भिल्लो मात्रा पित्रा स्त्रिया तथा ।
प्रार्थितश्च क्षुधाऽविष्टैर्भक्ष्यं देहि वनेचर

etasminsamaye bhillo mātrā pitrā striyā tathā |
prārthitaśca kṣudhā'viṣṭairbhakṣyaṃ dehi vanecara

इति संप्रार्थितः सोऽपि धनुरादाय सत्वरम् ।
जगाम मृगहिंसार्थं बभ्राम सकलं वनम्

iti saṃprārthitaḥ so'pi dhanurādāya satvaram |
jagāma mṛgahiṃsārthaṃ babhrāma sakalaṃ vanam

दैवयोगात्तदा तेन न प्राप्तं किंचिदेव हि ।
अस्तप्राप्तस्तदा सूर्यस्स वै दुःखमुपागतः

daivayogāttadā tena na prāptaṃ kiṃcideva hi |
astaprāptastadā sūryassa vai duḥkhamupāgataḥ

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न प्राप्तं मेऽद्य किंचन ।
बालाश्च ये गृहे तेषां किं पित्रोश्च भविष्यति

kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ na prāptaṃ me'dya kiṃcana |
bālāśca ye gṛhe teṣāṃ kiṃ pitrośca bhaviṣyati

मदीयं वै कलत्रं च तस्याः किंचिद्भविष्यति ।
किंचिद्गृहीत्वा हि मया गंतव्यं नान्यथा भवेत्

madīyaṃ vai kalatraṃ ca tasyāḥ kiṃcidbhaviṣyati |
kiṃcidgṛhītvā hi mayā gaṃtavyaṃ nānyathā bhavet

इत्थं विचार्य स व्याधो जलाशय समीपगः ।
जलावतरणं यत्र तत्र गत्वा स्वयं स्थितः

itthaṃ vicārya sa vyādho jalāśaya samīpagaḥ |
jalāvataraṇaṃ yatra tatra gatvā svayaṃ sthitaḥ

अवश्यमत्र कश्चिद्वै जीवश्चैवागमिष्यति ।
तं हत्वा स्वगृहं प्रीत्या यास्यामि कृतकार्यकः

avaśyamatra kaścidvai jīvaścaivāgamiṣyati |
taṃ hatvā svagṛhaṃ prītyā yāsyāmi kṛtakāryakaḥ

इति मत्वा स वै वृक्षमेकं बिल्वेतिसंज्ञकम् ।
समारुह्य स्थितस्तत्र जलमादाय भिल्लकः

iti matvā sa vai vṛkṣamekaṃ bilvetisaṃjñakam |
samāruhya sthitastatra jalamādāya bhillakaḥ

कदा यास्यति कश्चिद्वै कदा हन्यामहं पुनः ।
इति बुद्धिं समास्थाय स्थितोऽसौ क्षुत्तृषान्वितः

kadā yāsyati kaścidvai kadā hanyāmahaṃ punaḥ |
iti buddhiṃ samāsthāya sthito'sau kṣuttṛṣānvitaḥ

तद्रात्रौ प्रथमे यामे मृगी त्वेका समागता ।
तृषार्ता चकिता सा च प्रोत्फालं कुर्वती तदा

tadrātrau prathame yāme mṛgī tvekā samāgatā |
tṛṣārtā cakitā sā ca protphālaṃ kurvatī tadā

तां दृष्ट्वा च तदा तेन तद्वधार्थमथो शरः ।
संहृष्टेन द्रुतं विष्णो धनुषि स्वे हि संदधे

tāṃ dṛṣṭvā ca tadā tena tadvadhārthamatho śaraḥ |
saṃhṛṣṭena drutaṃ viṣṇo dhanuṣi sve hi saṃdadhe

इत्येवं कुर्वतस्तस्य जलं बिल्वदलानि च ।
पतितानि ह्यधस्तत्र शिवलिंगमभूत्ततः

ityevaṃ kurvatastasya jalaṃ bilvadalāni ca |
patitāni hyadhastatra śivaliṃgamabhūttataḥ

यामस्य प्रथमस्यैव पूजा जाता शिवस्य च ।
तन्महिम्ना हि तस्यैव पातकं गलितन्तदा

yāmasya prathamasyaiva pūjā jātā śivasya ca |
tanmahimnā hi tasyaiva pātakaṃ galitantadā

तत्रत्यं चैव तच्छब्दं श्रुत्वा सा हरिणी भिया ।
व्याधं दृष्ट्वा व्याकुला हि वचनं चेदमब्रवीत्

tatratyaṃ caiva tacchabdaṃ śrutvā sā hariṇī bhiyā |
vyādhaṃ dṛṣṭvā vyākulā hi vacanaṃ cedamabravīt

किं कर्तुमिच्छसि व्याध सत्यं वद ममाग्रतः ।
तच्छुत्वा हरिणीवाक्यं व्याधो वचनमब्रवीत्

kiṃ kartumicchasi vyādha satyaṃ vada mamāgrataḥ |
tacchutvā hariṇīvākyaṃ vyādho vacanamabravīt

कुटुम्बं क्षुधितं मेऽद्य हत्वा त्वां तर्पयाम्यहम् ।
दारुणं तद्वचश्श्रुत्वा दृष्ट्वा तं दुर्द्धरं खलम्

kuṭumbaṃ kṣudhitaṃ me'dya hatvā tvāṃ tarpayāmyaham |
dāruṇaṃ tadvacaśśrutvā dṛṣṭvā taṃ durddharaṃ khalam

किं करोमि क्व गच्छामि ह्युपायं रचयाम्यहम् ।
इत्थं विचार्यं सा तत्र वचनं चेदमब्रवीत्

kiṃ karomi kva gacchāmi hyupāyaṃ racayāmyaham |
itthaṃ vicāryaṃ sā tatra vacanaṃ cedamabravīt

मन्मांसेन सुखं ते स्याद्देहस्यानर्थकारिणः ।
अधिकं किं महत्पुण्यं धन्याहं नात्र संशयः

manmāṃsena sukhaṃ te syāddehasyānarthakāriṇaḥ |
adhikaṃ kiṃ mahatpuṇyaṃ dhanyāhaṃ nātra saṃśayaḥ

उपकारकरस्यैव यत्पुण्यं जायते त्विह ।
तत्पुण्यं शक्यते नैव वक्तुं वर्षशतैरपि

upakārakarasyaiva yatpuṇyaṃ jāyate tviha |
tatpuṇyaṃ śakyate naiva vaktuṃ varṣaśatairapi

परं तु शिशवो मेऽद्य वर्तंते स्वाश्रमेऽखिलाः ।
भगिन्यै तान्समर्प्यैव प्रायास्ये स्वामिनेऽथ वा

paraṃ tu śiśavo me'dya vartaṃte svāśrame'khilāḥ |
bhaginyai tānsamarpyaiva prāyāsye svāmine'tha vā

न मे मिथ्यावचस्त्वं हि विजानीहि वनेचर ।
आयास्येह पुनश्चेह समीपं ते न संशयः

na me mithyāvacastvaṃ hi vijānīhi vanecara |
āyāsyeha punaśceha samīpaṃ te na saṃśayaḥ

स्थिता सत्येन धरणी सत्येनैव च वारिधिः ।
सत्येन जलधाराश्च सत्ये सर्वम्प्रतिष्ठितम्

sthitā satyena dharaṇī satyenaiva ca vāridhiḥ |
satyena jaladhārāśca satye sarvampratiṣṭhitam

इत्युक्तोऽपि तया व्याधो न मेने तद्वचो यदा ।
तदा सुविस्मिता भीता वचनं साब्रवीत्पुनः

ityukto'pi tayā vyādho na mene tadvaco yadā |
tadā suvismitā bhītā vacanaṃ sābravītpunaḥ

शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि शपथं हि करोम्यहम् ।
आगच्छेयं यथा ते न समीपं स्वगृहाद्गता

śṛṇu vyādha pravakṣyāmi śapathaṃ hi karomyaham |
āgaccheyaṃ yathā te na samīpaṃ svagṛhādgatā

ब्राह्मणो वेदविक्रेता सन्ध्याहीनस्त्रिकालकम् ।
स्त्रियस्स्वस्वामिनो ह्याज्ञां समुल्लंघ्य क्रियान्विताः

brāhmaṇo vedavikretā sandhyāhīnastrikālakam |
striyassvasvāmino hyājñāṃ samullaṃghya kriyānvitāḥ

कृतघ्ने चैव यत्पापं तत्पापं विमुखे हरे ।
द्रोहिणश्चैव यत्पापं तत्पापं धर्मलंघने

kṛtaghne caiva yatpāpaṃ tatpāpaṃ vimukhe hare |
drohiṇaścaiva yatpāpaṃ tatpāpaṃ dharmalaṃghane

विश्वासघातके तच्च तथा वै छलकर्तरि ।
तेन पापेन लिम्पामि यद्यहं नागमे पुनः

viśvāsaghātake tacca tathā vai chalakartari |
tena pāpena limpāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

इत्याद्यनेकशपथान्मृगी कृत्वा स्थिता यदा ।
तदा व्याधस्य विश्वस्य गच्छेति गृहमब्रवीत्

ityādyanekaśapathānmṛgī kṛtvā sthitā yadā |
tadā vyādhasya viśvasya gaccheti gṛhamabravīt

मृगी हृष्टाजलं पीत्वा गता स्वाश्रममण्डलम् ।
तावच्च प्रथमो यामस्तस्य निद्रां विना गतः

mṛgī hṛṣṭājalaṃ pītvā gatā svāśramamaṇḍalam |
tāvacca prathamo yāmastasya nidrāṃ vinā gataḥ

तदीया भगिनी या वै मृगी च परिभाविता ।
तस्या मार्गं विचिन्वन्ती ह्याजगाम जलार्थिनी

tadīyā bhaginī yā vai mṛgī ca paribhāvitā |
tasyā mārgaṃ vicinvantī hyājagāma jalārthinī

तां दृष्ट्वा च स्वयं भिल्लोऽकार्षीद्बाणस्य कर्षणम् ।
पूर्ववज्जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि

tāṃ dṛṣṭvā ca svayaṃ bhillo'kārṣīdbāṇasya karṣaṇam |
pūrvavajjalapatrāṇi patitāni śivopari

यामस्य च द्वितीयस्य तेन शंभोर्महात्मनः ।
पूजा जाता प्रसंगेन व्याधस्य सुखदायिनी

yāmasya ca dvitīyasya tena śaṃbhormahātmanaḥ |
pūjā jātā prasaṃgena vyādhasya sukhadāyinī

मृगी सा प्राह तं दृष्ट्वा किं करोषि वनेचर ।
पूर्ववत्कथितं तेन तच्छ्रुत्वाह मृगी पुनः

mṛgī sā prāha taṃ dṛṣṭvā kiṃ karoṣi vanecara |
pūrvavatkathitaṃ tena tacchrutvāha mṛgī punaḥ

धन्याहं श्रूयतां व्याध सफलं देहधारणम् ।
अनित्येन शरीरेण ह्युपकारो भविष्यति

dhanyāhaṃ śrūyatāṃ vyādha saphalaṃ dehadhāraṇam |
anityena śarīreṇa hyupakāro bhaviṣyati

परन्तु मम बालाश्च गृहे तिष्ठन्ति चार्भकाः ।
भर्त्रे तांश्च समर्प्यैव ह्यागमिष्याम्यहं पुनः

parantu mama bālāśca gṛhe tiṣṭhanti cārbhakāḥ |
bhartre tāṃśca samarpyaiva hyāgamiṣyāmyahaṃ punaḥ

त्वया चोक्तं न मन्येहं हन्मि त्वां नात्र संशयः ।
तच्छुत्वा हरिणी प्राह शपथं कुर्वती हरे

tvayā coktaṃ na manyehaṃ hanmi tvāṃ nātra saṃśayaḥ |
tacchutvā hariṇī prāha śapathaṃ kurvatī hare

शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नागच्छेयं पुनर्यदि ।
वाचा विचलितो यस्तु सुकृतं तेन हारितम्

śṛṇu vyādha pravakṣyāmi nāgaccheyaṃ punaryadi |
vācā vicalito yastu sukṛtaṃ tena hāritam

परिणीता स्त्रियं हित्वा गच्छत्यन्यां च यः पुमान् ।
वेदधर्मं समुल्लंघ्य कल्पितेन च यो व्रजेत्

pariṇītā striyaṃ hitvā gacchatyanyāṃ ca yaḥ pumān |
vedadharmaṃ samullaṃghya kalpitena ca yo vrajet

विष्णुभक्तिसमायुक्तः शिवनिन्दां करोति यः ।
पित्रोः क्षयाहमासाद्य शून्यं चैवाक्रमेदिह

viṣṇubhaktisamāyuktaḥ śivanindāṃ karoti yaḥ |
pitroḥ kṣayāhamāsādya śūnyaṃ caivākramediha

कृत्वा च पारतापं हि करोति वचनं पुनः ।
तेन पापेन लिंपामि नागच्छेयं पुनर्यदि

kṛtvā ca pāratāpaṃ hi karoti vacanaṃ punaḥ |
tena pāpena liṃpāmi nāgaccheyaṃ punaryadi

इत्युक्तश्च तया व्याधो गच्छेत्याह मृगीं च सः ।
सा मृगी च जलं पीत्वा हृष्टाऽगच्छत्स्वमाश्रमम्

ityuktaśca tayā vyādho gacchetyāha mṛgīṃ ca saḥ |
sā mṛgī ca jalaṃ pītvā hṛṣṭā'gacchatsvamāśramam

तावद्द्वितीयो यामो वै तस्य निद्रां विना गतः ।
एतस्मिन्समये तत्र प्राप्ते यामे तृतीयके

tāvaddvitīyo yāmo vai tasya nidrāṃ vinā gataḥ |
etasminsamaye tatra prāpte yāme tṛtīyake

ज्ञात्वा विलंबं चकितस्तदन्वेषणतत्परः ॥ ।
तद्यामे मृगमद्राक्षीज्जलमार्गगतं ततः

jñātvā vilaṃbaṃ cakitastadanveṣaṇatatparaḥ || |
tadyāme mṛgamadrākṣījjalamārgagataṃ tataḥ

पुष्टं मृगं च तं दृष्ट्वा हृष्टो वनचरस्स वै ।
शरं धनुषि संधाय हन्तुं तं हि प्रचक्रमे

puṣṭaṃ mṛgaṃ ca taṃ dṛṣṭvā hṛṣṭo vanacarassa vai |
śaraṃ dhanuṣi saṃdhāya hantuṃ taṃ hi pracakrame

तदैवं कुर्वतस्तस्य बिल्वपत्राणि कानिचित् ।
तत्प्रारब्धवशाद्विष्णो पतितानि शिवोपरि

tadaivaṃ kurvatastasya bilvapatrāṇi kānicit |
tatprārabdhavaśādviṣṇo patitāni śivopari

तेन तृतीययामस्य तद्रात्रौ तस्य भाग्यतः ।
पूजा जाता शिवस्यैव कृपालुत्वं प्रदर्शितम्

tena tṛtīyayāmasya tadrātrau tasya bhāgyataḥ |
pūjā jātā śivasyaiva kṛpālutvaṃ pradarśitam

श्रुत्वा तत्र च तं शब्दं किं करोषीति प्राह सः ।
कुटुम्बार्थमहं हन्मि त्वां व्याधश्चेति सोब्रवीत्

śrutvā tatra ca taṃ śabdaṃ kiṃ karoṣīti prāha saḥ |
kuṭumbārthamahaṃ hanmi tvāṃ vyādhaśceti sobravīt

तच्छ्रुत्वा व्याधवचनं हरिणो हृष्टमानसः ।
द्रुतमेव च तं व्याधं वचनं चेदमब्रवीत्

tacchrutvā vyādhavacanaṃ hariṇo hṛṣṭamānasaḥ |
drutameva ca taṃ vyādhaṃ vacanaṃ cedamabravīt

धन्योहं पुष्टिमानद्य भवत्तृप्तिर्भविष्यति ।
यस्यांगं नोपकाराय तस्य सर्वं वृथा गतम्

dhanyohaṃ puṣṭimānadya bhavattṛptirbhaviṣyati |
yasyāṃgaṃ nopakārāya tasya sarvaṃ vṛthā gatam

यो वै सामर्थ्ययुक्तश्च नोपकारं करोति वै ।
तत्सामर्थ्यं भवेद्व्यर्थं परत्र नरकं व्रजेत्

yo vai sāmarthyayuktaśca nopakāraṃ karoti vai |
tatsāmarthyaṃ bhavedvyarthaṃ paratra narakaṃ vrajet

परन्तु बालकान् स्वांश्च समर्प्य जननीं शिशून् ।
आश्वास्याप्यथ तान् सर्वानागमिष्याम्यहं पुनः

parantu bālakān svāṃśca samarpya jananīṃ śiśūn |
āśvāsyāpyatha tān sarvānāgamiṣyāmyahaṃ punaḥ

इत्युक्तस्तेन स व्याधो विस्मितोतीव चेतसि ।
मनाक् शुद्धमनानष्टपापपुंजो वचोऽब्रवीत्

ityuktastena sa vyādho vismitotīva cetasi |
manāk śuddhamanānaṣṭapāpapuṃjo vaco'bravīt

ये ये समागताश्चात्र तेते सर्वे त्वया यथा ।
कथयित्वा गता ह्यत्र नायान्त्यद्यापि वंचकाः

ye ye samāgatāścātra tete sarve tvayā yathā |
kathayitvā gatā hyatra nāyāntyadyāpi vaṃcakāḥ

त्वं चापि संकटे प्राप्तो व्यलीकं च गमिष्यसि ।
मम सञ्जीवनं चाद्य भविष्यति कथं मृग

tvaṃ cāpi saṃkaṭe prāpto vyalīkaṃ ca gamiṣyasi |
mama sañjīvanaṃ cādya bhaviṣyati kathaṃ mṛga

शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नानृतं विद्यते मयि ।
सत्येन सर्वं ब्रह्माण्डं तिष्ठत्येव चराचरम्

śṛṇu vyādha pravakṣyāmi nānṛtaṃ vidyate mayi |
satyena sarvaṃ brahmāṇḍaṃ tiṣṭhatyeva carācaram

यस्य वाणी व्यलीका हि तत्पुण्यं गलितं क्षणात् ।
तथापि शृणु वै सत्यां प्रतिज्ञां मम भिल्लक

yasya vāṇī vyalīkā hi tatpuṇyaṃ galitaṃ kṣaṇāt |
tathāpi śṛṇu vai satyāṃ pratijñāṃ mama bhillaka

सन्ध्यायां मैथुने घस्रे शिवरात्र्यां च भोजने ।
कूटसाक्ष्ये न्यासहारे संध्याहीने द्विजे तथा

sandhyāyāṃ maithune ghasre śivarātryāṃ ca bhojane |
kūṭasākṣye nyāsahāre saṃdhyāhīne dvije tathā

शिवहीनं मुखं यस्य नोपकर्ता क्षमोऽपि सन् ।
पर्वणि श्रीफलस्यैव त्रोटनेऽभक्ष्यभक्षणे

śivahīnaṃ mukhaṃ yasya nopakartā kṣamo'pi san |
parvaṇi śrīphalasyaiva troṭane'bhakṣyabhakṣaṇe

असंपूज्य शिवं भस्मरहितश्चान्नभुक् च यः ।
एतेषां पातकं मे स्यान्नागच्छेयं पुनर्यदि

asaṃpūjya śivaṃ bhasmarahitaścānnabhuk ca yaḥ |
eteṣāṃ pātakaṃ me syānnāgaccheyaṃ punaryadi

इति श्रुत्वा वचस्तस्य गच्छ शीघ्रं समाव्रज ।
स व्याधेनैवमुक्तस्तु जलं पीत्वा गतो मृगः

iti śrutvā vacastasya gaccha śīghraṃ samāvraja |
sa vyādhenaivamuktastu jalaṃ pītvā gato mṛgaḥ

ते सर्वे मिलितास्तत्र स्वाश्रमे कृतसुप्रणाः ।
वृत्तांतं चैव तं सर्वं श्रुत्वा सम्यक् परस्परम्

te sarve militāstatra svāśrame kṛtasupraṇāḥ |
vṛttāṃtaṃ caiva taṃ sarvaṃ śrutvā samyak parasparam

गन्तव्यं निश्चयेनेति सत्यपाशेन यंत्रिताः ।
आश्वास्य बालकांस्तत्र गन्तुमुत्कण्ठितास्तदा

gantavyaṃ niścayeneti satyapāśena yaṃtritāḥ |
āśvāsya bālakāṃstatra gantumutkaṇṭhitāstadā

मृगी ज्येष्ठा च या तत्र स्वामिनं वाक्यमब्रवीत् ।
त्वां विना बालका ह्यत्र कथं स्थास्यंति वै मृग

mṛgī jyeṣṭhā ca yā tatra svāminaṃ vākyamabravīt |
tvāṃ vinā bālakā hyatra kathaṃ sthāsyaṃti vai mṛga

प्रथमं तु मया तत्र प्रतिज्ञा च कृता प्रभो ।
तस्मान्मया च गन्तव्यं भवद्भ्यां स्थीयतामिह

prathamaṃ tu mayā tatra pratijñā ca kṛtā prabho |
tasmānmayā ca gantavyaṃ bhavadbhyāṃ sthīyatāmiha

इति तद्वचनं श्रुत्वा कनिष्ठा वाक्यमब्रवीत् ।
अहं त्वत्सेविका चाद्य गच्छामि स्थीयतां त्वया

iti tadvacanaṃ śrutvā kaniṣṭhā vākyamabravīt |
ahaṃ tvatsevikā cādya gacchāmi sthīyatāṃ tvayā

तच्छ्रुत्वा च मृगः प्राह गम्यते तत्र वै मया ।
भवत्यौ तिष्ठतां चात्र मातृतः शिशुरक्षणम्

tacchrutvā ca mṛgaḥ prāha gamyate tatra vai mayā |
bhavatyau tiṣṭhatāṃ cātra mātṛtaḥ śiśurakṣaṇam

तत्स्वामिवचनं श्रुत्वा मेनाते तन्न धर्मतः ।
प्रोचुः प्रीत्या स्वभर्तारं वैधव्ये जीवितं च धिक्

tatsvāmivacanaṃ śrutvā menāte tanna dharmataḥ |
procuḥ prītyā svabhartāraṃ vaidhavye jīvitaṃ ca dhik

बालानाश्वास्य तांस्तत्र समर्प्य सहवासिनः ।
गतास्ते सर्व एवाशु यत्रास्ते व्याधसत्तमः

bālānāśvāsya tāṃstatra samarpya sahavāsinaḥ |
gatāste sarva evāśu yatrāste vyādhasattamaḥ

ते बाला अपि सर्वे वै विलोक्यानुसमागताः ।
एतेषां या गतिः स्याद्वै ह्यस्माकं सा भवत्विति

te bālā api sarve vai vilokyānusamāgatāḥ |
eteṣāṃ yā gatiḥ syādvai hyasmākaṃ sā bhavatviti

तान् दृष्ट्वा हर्षितो व्याधो बाणं धनुषि संदधे ।
पुनश्च जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि

tān dṛṣṭvā harṣito vyādho bāṇaṃ dhanuṣi saṃdadhe |
punaśca jalapatrāṇi patitāni śivopari

तेन जाता चतुर्थस्य पूजा यामस्य वै शुभा ।
तस्य पापन्तदा सर्वं भस्मसादभवत् क्षणात्

tena jātā caturthasya pūjā yāmasya vai śubhā |
tasya pāpantadā sarvaṃ bhasmasādabhavat kṣaṇāt

मृगी मृगी मृगश्चोचुश्शीघ्रं वै व्याधसत्तम ।
अस्माकं सार्थकं देहं कुरु त्वं हि कृपां कुरु

mṛgī mṛgī mṛgaścocuśśīghraṃ vai vyādhasattama |
asmākaṃ sārthakaṃ dehaṃ kuru tvaṃ hi kṛpāṃ kuru

इति तेषां वचश्श्रुत्वा व्याधो विस्मयमागतः ।
शिवपूजाप्रभावेण ज्ञानं दुर्लभमाप्तवान्

iti teṣāṃ vacaśśrutvā vyādho vismayamāgataḥ |
śivapūjāprabhāveṇa jñānaṃ durlabhamāptavān

एते धन्या मृगाश्चैव ज्ञानहीनास्सुसंमताः ।
स्वीयेनैव शरीरेण परोपकरणे रताः

ete dhanyā mṛgāścaiva jñānahīnāssusaṃmatāḥ |
svīyenaiva śarīreṇa paropakaraṇe ratāḥ

मानुष्यं जन्म संप्राप्य साधितं किं मयाधुना ।
परकायं च संपीड्य शरीरं पोषितं मया

mānuṣyaṃ janma saṃprāpya sādhitaṃ kiṃ mayādhunā |
parakāyaṃ ca saṃpīḍya śarīraṃ poṣitaṃ mayā

कुटुम्बं पोषितं नित्यं कृत्वा पापान्यनेकशः ।
एवं पापानि हा कृत्वा का गतिर्मे भविष्यति

kuṭumbaṃ poṣitaṃ nityaṃ kṛtvā pāpānyanekaśaḥ |
evaṃ pāpāni hā kṛtvā kā gatirme bhaviṣyati

कां वा गतिं गमिष्यामि पातकं जन्मतः कृतम् ।
इदानीं चिंतयाम्येवं धिग्धिक् च जीवनं मम

kāṃ vā gatiṃ gamiṣyāmi pātakaṃ janmataḥ kṛtam |
idānīṃ ciṃtayāmyevaṃ dhigdhik ca jīvanaṃ mama

इति ज्ञानं समापन्नो बाणं संवारयंस्तदा ।
गम्यतां च मृगश्रेष्ठा धन्याः स्थ इति चाब्रवीत्

iti jñānaṃ samāpanno bāṇaṃ saṃvārayaṃstadā |
gamyatāṃ ca mṛgaśreṣṭhā dhanyāḥ stha iti cābravīt

इत्युक्ते च तदा तेन प्रसन्नश्शंकरस्तदा ।
पूजितं च स्वरूपं हि दर्शयामास संमतम्

ityukte ca tadā tena prasannaśśaṃkarastadā |
pūjitaṃ ca svarūpaṃ hi darśayāmāsa saṃmatam

संस्पृश्य कृपया शंभुस्तं व्याधं प्रीतितोऽब्रवीत् ।
वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि व्रतेनानेन भिल्लक

saṃspṛśya kṛpayā śaṃbhustaṃ vyādhaṃ prītito'bravīt |
varaṃ brūhi prasanno'smi vratenānena bhillaka

व्याधोऽपि शिवरूपं च दृष्ट्वा मुक्तोऽभवत्क्षणात् ।
पपात शिवपादाग्रे सर्वं प्राप्तमिति बुवन्

vyādho'pi śivarūpaṃ ca dṛṣṭvā mukto'bhavatkṣaṇāt |
papāta śivapādāgre sarvaṃ prāptamiti buvan

शिवोऽपि सुप्रन्नात्मा नाम दत्वा गुहेति च ।
विलोक्य तं कृपादृष्ट्या तस्मै दिव्यान्वरानदात्

śivo'pi suprannātmā nāma datvā guheti ca |
vilokya taṃ kṛpādṛṣṭyā tasmai divyānvarānadāt

शृणु व्याधाद्य भोगांस्त्वं भुंक्ष्व दिव्यान्यथेप्सितान् ।
राजधानीं समाश्रित्य शृंगवेरपुरे पराम्

śṛṇu vyādhādya bhogāṃstvaṃ bhuṃkṣva divyānyathepsitān |
rājadhānīṃ samāśritya śṛṃgaverapure parām

अनपाया वंशवृद्धिश्श्लाघनीयः सुरैरपि ।
गृहे रामस्तव व्याध समायास्यति निश्चितम्

anapāyā vaṃśavṛddhiśślāghanīyaḥ surairapi |
gṛhe rāmastava vyādha samāyāsyati niścitam

करिष्यति त्वया मैत्री मद्भक्तस्नेहकारकः ।
मत्सेवासक्तचेतास्त्वं मुक्तिं यास्यसि दुर्लभाम्

kariṣyati tvayā maitrī madbhaktasnehakārakaḥ |
matsevāsaktacetāstvaṃ muktiṃ yāsyasi durlabhām

एतस्मिन्नंतरे ते तु कृत्वा शंकरदर्शनम् ।
सर्वे प्रणम्य सन्मुक्तिं मृगयोनेः प्रपेदिरे

etasminnaṃtare te tu kṛtvā śaṃkaradarśanam |
sarve praṇamya sanmuktiṃ mṛgayoneḥ prapedire

विमानं च समारुह्य दिव्यदेहा गतास्तदा ।
शिवदर्शनमात्रेण शापान्मुक्ता दिवं गताः

vimānaṃ ca samāruhya divyadehā gatāstadā |
śivadarśanamātreṇa śāpānmuktā divaṃ gatāḥ

व्याधेश्वरः शिवो जातः पर्वते ह्यर्बुदाचले ।
दर्शनात्पूजनात्सद्यो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

vyādheśvaraḥ śivo jātaḥ parvate hyarbudācale |
darśanātpūjanātsadyo bhuktimuktipradāyakaḥ

व्याधोपि तद्दिनान्नूनं भोगान्स सुरसत्तम ।
भुक्त्वा रामकृपां प्राप्य शिवसायुज्यमाप्तवान्

vyādhopi taddinānnūnaṃ bhogānsa surasattama |
bhuktvā rāmakṛpāṃ prāpya śivasāyujyamāptavān

अज्ञानात्स व्रतञ्चैतत्कृत्वा सायुज्यमाप्तवान् ।
किं पुनर्भक्तिसंपन्ना यान्ति तन्मयतां शुभाम्

ajñānātsa vratañcaitatkṛtvā sāyujyamāptavān |
kiṃ punarbhaktisaṃpannā yānti tanmayatāṃ śubhām

विचार्य्य सर्वशास्त्राणि धर्मांश्चैवाप्यनेकशः ।
शिवरात्रिव्रतमिदं सर्वोत्कृष्टं प्रकीर्तितम्

vicāryya sarvaśāstrāṇi dharmāṃścaivāpyanekaśaḥ |
śivarātrivratamidaṃ sarvotkṛṣṭaṃ prakīrtitam

व्रतानि विविधान्यत्र तीर्थानि विविधानि च ।
दानानि च विचित्राणि मखाश्च विविधास्तथा

vratāni vividhānyatra tīrthāni vividhāni ca |
dānāni ca vicitrāṇi makhāśca vividhāstathā

तपांसि विविधान्येव जपाश्चैवाप्य नेकशः ।
नैतेन समतां यान्ति शिवरात्रिव्रतेन च

tapāṃsi vividhānyeva japāścaivāpya nekaśaḥ |
naitena samatāṃ yānti śivarātrivratena ca

तस्माच्छुभतरं चैतत्कर्तव्यं हितमीप्सुभिः ।
शिवरात्रिव्रतन्दिव्यं भुक्ति मुक्तिप्रदं सदा

tasmācchubhataraṃ caitatkartavyaṃ hitamīpsubhiḥ |
śivarātrivratandivyaṃ bhukti muktipradaṃ sadā

एतत्सर्वं समाख्यातं शिवरात्रिव्रतं शुभम् ।
व्रतराजेति विख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etatsarvaṃ samākhyātaṃ śivarātrivrataṃ śubham |
vratarājeti vikhyātaṃ kimanyacchrotumicchasi