Chapter 33: Ghushmeshvara, the twelfth Jyotirlinga

पुत्रं दृष्ट्वा कनिष्ठाया ज्येष्ठा दुःखमुपागता ।
विरोधं सा चकाराशु न सहंती च तत्सुखम्

putraṃ dṛṣṭvā kaniṣṭhāyā jyeṣṭhā duḥkhamupāgatā |
virodhaṃ sā cakārāśu na sahaṃtī ca tatsukham

सर्वे पुत्रप्रसूतिं तां प्रशशंसुर्निरन्तरम् ।
तया तत्सह्यते न स्म शिशो रूपादिकं तथा

sarve putraprasūtiṃ tāṃ praśaśaṃsurnirantaram |
tayā tatsahyate na sma śiśo rūpādikaṃ tathā

सुप्रियं तनयं तं च पित्रोस्सद्गुणभाजनम् ।
दृष्ट्वाऽभवत्तदा तस्या हृदयं तप्तमग्निवत्

supriyaṃ tanayaṃ taṃ ca pitrossadguṇabhājanam |
dṛṣṭvā'bhavattadā tasyā hṛdayaṃ taptamagnivat

एतस्मिन्नंतरे विप्राः कन्यां दातुं समागताः ।
विवाहं तस्य तत्रैव चकार विधिवच्च सः

etasminnaṃtare viprāḥ kanyāṃ dātuṃ samāgatāḥ |
vivāhaṃ tasya tatraiva cakāra vidhivacca saḥ

सुधर्मा घुश्मया सार्द्धमानन्दं परमं गतः ।
सर्वे संबंधिनस्तस्यां घुश्मायां मानमादधुः

sudharmā ghuśmayā sārddhamānandaṃ paramaṃ gataḥ |
sarve saṃbaṃdhinastasyāṃ ghuśmāyāṃ mānamādadhuḥ

तं दृष्ट्वा सा सुदेहा हि मनसि ज्वलिता तदा ।
अत्यन्तं दुःखमापन्ना हा हतास्मीति वादिनी

taṃ dṛṣṭvā sā sudehā hi manasi jvalitā tadā |
atyantaṃ duḥkhamāpannā hā hatāsmīti vādinī

सुधर्म्मा गृहमागत्य वधूं पुत्रं विवाहितम् ।
उत्साहं दर्शयामास प्रियाभ्यां हर्षयन्निव

sudharmmā gṛhamāgatya vadhūṃ putraṃ vivāhitam |
utsāhaṃ darśayāmāsa priyābhyāṃ harṣayanniva

अभवद्धर्षिता घुष्मा सुदेहा दुःखमागता ।
न सहंती सुखं तच्च दुःखं कृत्वापतद्भुवि

abhavaddharṣitā ghuṣmā sudehā duḥkhamāgatā |
na sahaṃtī sukhaṃ tacca duḥkhaṃ kṛtvāpatadbhuvi

घुश्माऽवदद्वधूपुत्रौ त्वदीयौ न मदीयकौ ।
वधूः पुत्रश्च तां प्रीत्या प्रसूं श्वश्रममन्यत

ghuśmā'vadadvadhūputrau tvadīyau na madīyakau |
vadhūḥ putraśca tāṃ prītyā prasūṃ śvaśramamanyata

भर्त्ता प्रियां तां ज्येष्ठां च मेने नैव कनिष्ठिकाम् ।
तथापि सा तदा ज्येष्ठा स्वान्तर्मलवती ह्यभूत्

bharttā priyāṃ tāṃ jyeṣṭhāṃ ca mene naiva kaniṣṭhikām |
tathāpi sā tadā jyeṣṭhā svāntarmalavatī hyabhūt

एकस्मिन्दिवसे ज्येष्ठा सा सुदेहा च दुःखिनी ।
हृदये संचिचिन्तेति दुःखशांतिः कथं भवेत्

ekasmindivase jyeṣṭhā sā sudehā ca duḥkhinī |
hṛdaye saṃcicinteti duḥkhaśāṃtiḥ kathaṃ bhavet

मदीयो हृदयाग्निश्च घुश्मानेत्रजलेन वै ।
भविष्यति ध्रुवं शांतो नान्यथा दुःखजेन हि

madīyo hṛdayāgniśca ghuśmānetrajalena vai |
bhaviṣyati dhruvaṃ śāṃto nānyathā duḥkhajena hi

अतोऽहं मारयाम्यद्य तत्पुत्रं प्रियवादिनम् ।
अग्रे भावि भवेदेवं निश्चयः परमो मम

ato'haṃ mārayāmyadya tatputraṃ priyavādinam |
agre bhāvi bhavedevaṃ niścayaḥ paramo mama

कदर्य्याणां विचारश्च कृत्याकृत्ये भवेन्नहि ।
कठोरः प्रायशो विप्राः सापत्नो भाव आत्महा

kadaryyāṇāṃ vicāraśca kṛtyākṛtye bhavennahi |
kaṭhoraḥ prāyaśo viprāḥ sāpatno bhāva ātmahā

एकस्मिन्दिवसे ज्येष्ठा सुप्तं पुत्रं वधूयुतम् ।
चिच्छिदे निशि चांगेषु गृहीत्वा छुरिकां च सा

ekasmindivase jyeṣṭhā suptaṃ putraṃ vadhūyutam |
cicchide niśi cāṃgeṣu gṛhītvā churikāṃ ca sā

सर्वांगं खण्डयामास रात्रौ घुश्मासुतस्य सा ।
नीत्वा सरसि तत्रैवाक्षिपद्दृप्ता महाबला

sarvāṃgaṃ khaṇḍayāmāsa rātrau ghuśmāsutasya sā |
nītvā sarasi tatraivākṣipaddṛptā mahābalā

यत्र क्षिप्तानि लिंगानि घुश्मया नित्यमेव हि ।
तत्र क्षिप्त्वा समायाता सुष्वाप सुखमागता

yatra kṣiptāni liṃgāni ghuśmayā nityameva hi |
tatra kṣiptvā samāyātā suṣvāpa sukhamāgatā

प्रातश्चैव समुत्थाय घुश्मा नित्यं तथाकरोत् ॥ ।
सुधर्मा च स्वयं श्रेष्ठो नित्यकर्म समाचरत्

prātaścaiva samutthāya ghuśmā nityaṃ tathākarot || |
sudharmā ca svayaṃ śreṣṭho nityakarma samācarat

एतस्मिन्नंतरे सा च ज्येष्ठा कार्यं गृहस्य वै ।
चकारानन्दसंयुक्ता सुशांतहृदयानला

etasminnaṃtare sā ca jyeṣṭhā kāryaṃ gṛhasya vai |
cakārānandasaṃyuktā suśāṃtahṛdayānalā

प्रातःकाले समुत्थाय वधूश्शय्यां विलोक्य सा ।
रुधिरार्द्रां देहखंडैर्युक्तां दुःखमुपागता

prātaḥkāle samutthāya vadhūśśayyāṃ vilokya sā |
rudhirārdrāṃ dehakhaṃḍairyuktāṃ duḥkhamupāgatā

श्वश्रूं निवेदयामास पुत्रस्ते च कुतो गतः ।
शय्या च रुधिरार्द्रा वै दृश्यंते देहखंडकाः

śvaśrūṃ nivedayāmāsa putraste ca kuto gataḥ |
śayyā ca rudhirārdrā vai dṛśyaṃte dehakhaṃḍakāḥ

हा हतास्मि कृतं केन दुष्टं कर्म शुचिव्रते ।
इत्युच्चार्य रुरोदातिविविधं तत्प्रिया च सा

hā hatāsmi kṛtaṃ kena duṣṭaṃ karma śucivrate |
ityuccārya rurodātivividhaṃ tatpriyā ca sā

ज्येष्ठा दुःखं तदापन्ना हा हतास्मि किलेति च ।
बहिर्दुःखं चकारासौ मनसा हर्षसंयुता

jyeṣṭhā duḥkhaṃ tadāpannā hā hatāsmi kileti ca |
bahirduḥkhaṃ cakārāsau manasā harṣasaṃyutā

घुश्मा चापि तदा तस्या वध्वा दुखं निशम्य सा ।
न चचाल व्रतात्तस्मान्नित्यपार्थिवपूजनात्

ghuśmā cāpi tadā tasyā vadhvā dukhaṃ niśamya sā |
na cacāla vratāttasmānnityapārthivapūjanāt

मनश्चैवोत्सुकं नैव जातं तस्या मनागपि ।
भर्तापि च तथैवासीद्यावद्व्रतविधिर्भवेत्

manaścaivotsukaṃ naiva jātaṃ tasyā manāgapi |
bhartāpi ca tathaivāsīdyāvadvratavidhirbhavet

मध्याह्ने पूजनांते च दृष्ट्वा शय्यां भयावहाम् ।
तथापि न तदा किञ्चित्कृतं दुःखं हि घुश्मया

madhyāhne pūjanāṃte ca dṛṣṭvā śayyāṃ bhayāvahām |
tathāpi na tadā kiñcitkṛtaṃ duḥkhaṃ hi ghuśmayā

येनैव चार्पितश्चायं स वै रक्षां करिष्यति ।
भक्तप्रियस्स विख्यातः कालकालस्सतां गतिः

yenaiva cārpitaścāyaṃ sa vai rakṣāṃ kariṣyati |
bhaktapriyassa vikhyātaḥ kālakālassatāṃ gatiḥ

यदि नो रक्षिता शंभुरीश्वरः प्रभुरेकलः ।
मालाकार इवासौ यान्युङ्क्ते तान्वियुनक्ति च

yadi no rakṣitā śaṃbhurīśvaraḥ prabhurekalaḥ |
mālākāra ivāsau yānyuṅkte tānviyunakti ca

अद्य मे चिंतया किं स्यादिति तत्त्वं विचार्य सा ।
न चकार तदा दुःखं शिवे धैर्यं समागता

adya me ciṃtayā kiṃ syāditi tattvaṃ vicārya sā |
na cakāra tadā duḥkhaṃ śive dhairyaṃ samāgatā

पार्थिवांश्च गृहीत्वा सा पूर्ववत्स्वस्थमानसा ।
शंभोर्नामान्युच्चरंती जगाम सरसस्तटे

pārthivāṃśca gṛhītvā sā pūrvavatsvasthamānasā |
śaṃbhornāmānyuccaraṃtī jagāma sarasastaṭe

क्षिप्त्वा च पार्थिवांस्तत्र परावर्त्तत सा यदा ।
तदा पुत्रस्तडागस्थो दृश्यते स्म तटे तया

kṣiptvā ca pārthivāṃstatra parāvarttata sā yadā |
tadā putrastaḍāgastho dṛśyate sma taṭe tayā

मातरेहि मिलिष्यामि मृतोऽहं जीवितोऽधुना ।
तव पुण्यप्रभावाद्धि कृपया शंकरस्य वै

mātarehi miliṣyāmi mṛto'haṃ jīvito'dhunā |
tava puṇyaprabhāvāddhi kṛpayā śaṃkarasya vai

जीवितं तं सुतं दृष्ट्वा घुष्मा सा तत्प्रसूर्द्विजाः ।
प्रहृष्ट्वा नाभवत्तत्र दुःखिता न यथा पुरा

jīvitaṃ taṃ sutaṃ dṛṣṭvā ghuṣmā sā tatprasūrdvijāḥ |
prahṛṣṭvā nābhavattatra duḥkhitā na yathā purā

एतस्मिन्समये तत्र स्वाविरासीच्छिवो द्रुतम् ।
ज्योतिरूपो महेशश्च संतुष्टः प्रत्युवाच ह

etasminsamaye tatra svāvirāsīcchivo drutam |
jyotirūpo maheśaśca saṃtuṣṭaḥ pratyuvāca ha

प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि दुष्टया मारितो ह्ययम् ।
एनां च मारयिष्यामि त्रिशूलेन वरानने

prasanno'smi varaṃ brūhi duṣṭayā mārito hyayam |
enāṃ ca mārayiṣyāmi triśūlena varānane

पुरा तदा वरं वव्रे सुप्रणम्य शिवं नता ।
रक्षणीया त्वया नाथ सुदेहेयं स्वसा मम

purā tadā varaṃ vavre supraṇamya śivaṃ natā |
rakṣaṇīyā tvayā nātha sudeheyaṃ svasā mama

अपकारः कृतस्तस्यामुपकारः कथं त्वया ।
क्रियते हननीया च सुदेहा दुष्टकारिणी

apakāraḥ kṛtastasyāmupakāraḥ kathaṃ tvayā |
kriyate hananīyā ca sudehā duṣṭakāriṇī

तव दर्शनमात्रेण पातकं नैव तिष्ठति ।
इदानीं त्वां च वै दृष्ट्वा तत्पापं भस्मतां व्रजेत्

tava darśanamātreṇa pātakaṃ naiva tiṣṭhati |
idānīṃ tvāṃ ca vai dṛṣṭvā tatpāpaṃ bhasmatāṃ vrajet

अपकारेषु यश्चैव ह्युपकारं करोति च ।
तस्य दर्शनमात्रेण पापं दूरतरं व्रजेत्

apakāreṣu yaścaiva hyupakāraṃ karoti ca |
tasya darśanamātreṇa pāpaṃ dūrataraṃ vrajet

इति श्रुतं मया देव भगवद्वाक्यमद्भुतम् ।
तस्माच्चैवं कृतं येन क्रियतां च सदाशिव

iti śrutaṃ mayā deva bhagavadvākyamadbhutam |
tasmāccaivaṃ kṛtaṃ yena kriyatāṃ ca sadāśiva

इत्युक्तस्तु तया तत्र प्रसन्नोऽत्यभवत्पुनः ।
महेश्वरः कृपासिंधुः समूचे भक्तवत्सलः

ityuktastu tayā tatra prasanno'tyabhavatpunaḥ |
maheśvaraḥ kṛpāsiṃdhuḥ samūce bhaktavatsalaḥ

अन्यद्वरं ब्रूहि घुश्मे ददामि च हितं तव ।
त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नोऽस्मि निर्विकारस्वभावतः

anyadvaraṃ brūhi ghuśme dadāmi ca hitaṃ tava |
tvadbhaktyā suprasanno'smi nirvikārasvabhāvataḥ

सोवाच तद्वचश्श्रुत्वा यदि देयो वरस्त्वया ।
लोकानां चैव रक्षार्थमत्र स्थेयं मदाख्यया

sovāca tadvacaśśrutvā yadi deyo varastvayā |
lokānāṃ caiva rakṣārthamatra stheyaṃ madākhyayā

तदोवाच शिवस्तत्र सुप्रसन्नो महेश्वरः ।
स्थास्येऽत्र तव नाम्नाहं घुश्मेशाख्यस्सुखप्रदः

tadovāca śivastatra suprasanno maheśvaraḥ |
sthāsye'tra tava nāmnāhaṃ ghuśmeśākhyassukhapradaḥ

घुश्मेशाख्यं सुप्रसिद्धं लिंगं मे जायतां शुभम् ।
इदं सरस्तु लिंगानामालयं जायतां सदा

ghuśmeśākhyaṃ suprasiddhaṃ liṃgaṃ me jāyatāṃ śubham |
idaṃ sarastu liṃgānāmālayaṃ jāyatāṃ sadā

तस्माच्छिवालयं नाम प्रसिद्धं भुवनत्रये ।
सर्वकामप्रदं ह्येतद्दर्शनात्स्यात्सदा सरः

tasmācchivālayaṃ nāma prasiddhaṃ bhuvanatraye |
sarvakāmapradaṃ hyetaddarśanātsyātsadā saraḥ

तव वंशे शतं चैकं पुरुषावधि सुव्रते ।
ईदृशाः पुत्रकाः श्रेष्ठा भविष्यंति न संशयः

tava vaṃśe śataṃ caikaṃ puruṣāvadhi suvrate |
īdṛśāḥ putrakāḥ śreṣṭhā bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ

सुस्त्रीकास्सुधनाश्चैव स्वायुष्याश्च विचक्षणाः ।
विद्यावंतो ह्युदाराश्च भुक्तिमुक्तिफलाप्तये

sustrīkāssudhanāścaiva svāyuṣyāśca vicakṣaṇāḥ |
vidyāvaṃto hyudārāśca bhuktimuktiphalāptaye

शतमेकोत्तरं चैव भविष्यंति गुणाधिकाः ।
ईदृशो वंशविस्तारो भविष्यति सुशोभनः

śatamekottaraṃ caiva bhaviṣyaṃti guṇādhikāḥ |
īdṛśo vaṃśavistāro bhaviṣyati suśobhanaḥ

इत्युक्त्वा च शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा ।
घुश्मेशो नाम विख्यातः सरश्चैव शिवालयम्

ityuktvā ca śivastatra liṃgarūpo'bhavattadā |
ghuśmeśo nāma vikhyātaḥ saraścaiva śivālayam

सुधर्मा स च घुश्मा च सुदेहा च समागताः ।
प्रदक्षिणं शिवस्याशु शतमेकोत्तरं दधुः

sudharmā sa ca ghuśmā ca sudehā ca samāgatāḥ |
pradakṣiṇaṃ śivasyāśu śatamekottaraṃ dadhuḥ

पूजां कृत्वा महेशस्य मिलित्वा च परस्परम् ।
हित्वा चांतर्मलं तत्र लेभिरे परमं सुखम्

pūjāṃ kṛtvā maheśasya militvā ca parasparam |
hitvā cāṃtarmalaṃ tatra lebhire paramaṃ sukham

पुत्रं दृष्ट्वा सुदेहा सा जीवितं लज्जिताभवत् ।
तौ क्षमाप्याचरद्विप्रा निजपापापहं व्रतम्

putraṃ dṛṣṭvā sudehā sā jīvitaṃ lajjitābhavat |
tau kṣamāpyācaradviprā nijapāpāpahaṃ vratam

घुश्मेशाख्यमिदं लिंगमित्थं जातं मुनीश्वराः ।
तं दृष्ट्वा पूजयित्वा हि सुखं संवर्द्धते सदा

ghuśmeśākhyamidaṃ liṃgamitthaṃ jātaṃ munīśvarāḥ |
taṃ dṛṣṭvā pūjayitvā hi sukhaṃ saṃvarddhate sadā

इति वश्च समाख्याता ज्योतिर्लिंगावली मया ।
द्वादशप्रमिता सर्वकामदा भुक्ति मुक्तिदा

iti vaśca samākhyātā jyotirliṃgāvalī mayā |
dvādaśapramitā sarvakāmadā bhukti muktidā

एतज्ज्योतिर्लिंगकथां यः पठेच्छृणुयादपि ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति

etajjyotirliṃgakathāṃ yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi |
mucyate sarvapāpebhyo bhuktiṃ muktiṃ ca viṃdati