Chapter 32: Sudharma, Sudeha and Ghushma's daily lingas

अतः परं च घुश्मेशं ज्योतिर्लिंगमुदाहृतम् ।
तस्यैव च सुमाहात्म्यं श्रूयतामृषिसत्तमः

ataḥ paraṃ ca ghuśmeśaṃ jyotirliṃgamudāhṛtam |
tasyaiva ca sumāhātmyaṃ śrūyatāmṛṣisattamaḥ

दक्षिणस्यां दिशि श्रेष्ठो गिरिर्देवेति संज्ञकः ।
महाशोभान्वितो नित्यं राजतेऽद्भुत दर्शनः

dakṣiṇasyāṃ diśi śreṣṭho girirdeveti saṃjñakaḥ |
mahāśobhānvito nityaṃ rājate'dbhuta darśanaḥ

तस्यैव निकटे कश्चिद्भारद्वाजकुलोद्भवः ।
सुधर्मा नाम विप्रश्च न्यवसद्ब्रह्मवित्तमः

tasyaiva nikaṭe kaścidbhāradvājakulodbhavaḥ |
sudharmā nāma vipraśca nyavasadbrahmavittamaḥ

तस्य प्रिया सुदेहा च शिवधर्मपरायणः ।
पतिसेवापरा नित्यं गृहकर्मविचक्षणा

tasya priyā sudehā ca śivadharmaparāyaṇaḥ |
patisevāparā nityaṃ gṛhakarmavicakṣaṇā

सुधर्मा च द्विजश्रेष्ठो देवतातिथिपूजकः ।
वेदमार्गपरो नित्यमग्नि सेवापरायणः

sudharmā ca dvijaśreṣṭho devatātithipūjakaḥ |
vedamārgaparo nityamagni sevāparāyaṇaḥ

त्रिकालसंध्यया युक्तस्सूर्य्यरूपसमद्युतिः ।
शिष्याणां पाठकश्चैव वेदशास्त्रविचक्षणः

trikālasaṃdhyayā yuktassūryyarūpasamadyutiḥ |
śiṣyāṇāṃ pāṭhakaścaiva vedaśāstravicakṣaṇaḥ

धनवांश्च परो दाता सौजन्यगुणभाजनः ।
शिवकर्मरतो नित्यं शैवश्शैवजनप्रियः

dhanavāṃśca paro dātā saujanyaguṇabhājanaḥ |
śivakarmarato nityaṃ śaivaśśaivajanapriyaḥ

आयुर्बहु व्यतीयाय तस्य धर्मं प्रकुर्वतः ।
पुत्रश्च नाभवत्तस्य ऋतुः स्यादफलः स्त्रियाः

āyurbahu vyatīyāya tasya dharmaṃ prakurvataḥ |
putraśca nābhavattasya ṛtuḥ syādaphalaḥ striyāḥ

तेन दुःखं कृतं नैव वस्तुज्ञानपरेण हि ।
आत्मनस्तारकश्चात्मा ह्यात्मनः पावनश्च सः

tena duḥkhaṃ kṛtaṃ naiva vastujñānapareṇa hi |
ātmanastārakaścātmā hyātmanaḥ pāvanaśca saḥ

इत्येवं मानसं धृत्वा दुःखं न कृतवान्स्तदा ।
सुदेहा च तदा दुःखं चकार पुत्रसम्भवम्

ityevaṃ mānasaṃ dhṛtvā duḥkhaṃ na kṛtavānstadā |
sudehā ca tadā duḥkhaṃ cakāra putrasambhavam

नित्यं च स्वामिनं सा वै प्रार्थयद्यत्नसाधने ।
पुत्रोत्पादनहेतोश्च सर्वविद्याविशारदम्

nityaṃ ca svāminaṃ sā vai prārthayadyatnasādhane |
putrotpādanahetośca sarvavidyāviśāradam

सोऽपि स्त्रियं तदा भर्त्स्य किं पुत्रश्च करिष्यति ।
का माता कः पिता पुत्रः को बंधुश्च प्रियश्च कः

so'pi striyaṃ tadā bhartsya kiṃ putraśca kariṣyati |
kā mātā kaḥ pitā putraḥ ko baṃdhuśca priyaśca kaḥ

सर्वं स्वार्थपरं देवि त्रिलोक्यां नात्र संशयः ।
जानीहि त्वं विशेषेण बुद्ध्या शोकं न वै कुरु

sarvaṃ svārthaparaṃ devi trilokyāṃ nātra saṃśayaḥ |
jānīhi tvaṃ viśeṣeṇa buddhyā śokaṃ na vai kuru

तस्माद्देवि त्वया दुःखं त्यजनीयं सुनिश्चितम् ।
नित्यं मह्यं त्वया नैव कथनीयं शुभव्रते

tasmāddevi tvayā duḥkhaṃ tyajanīyaṃ suniścitam |
nityaṃ mahyaṃ tvayā naiva kathanīyaṃ śubhavrate

एवं तां सन्निवार्य्यैव भगवद्धर्मतत्परः ।
आसीत्परमसंतुष्टो द्वन्द्वदुःखं समत्यजत्

evaṃ tāṃ sannivāryyaiva bhagavaddharmatatparaḥ |
āsītparamasaṃtuṣṭo dvandvaduḥkhaṃ samatyajat

कदाचिच्च सुदेहा वै गेहे च सहवासिनः ।
जगाम प्रियगोष्ठ्यर्थं विवादस्तत्र संगतः

kadācicca sudehā vai gehe ca sahavāsinaḥ |
jagāma priyagoṣṭhyarthaṃ vivādastatra saṃgataḥ

तत्पत्नी स्त्रीस्वभावाच्च भर्त्सिता सा तया तदा ।
उक्ता चेति दुरुक्त्या वै सुदेहा विप्रकामिनी

tatpatnī strīsvabhāvācca bhartsitā sā tayā tadā |
uktā ceti duruktyā vai sudehā viprakāminī

अपुत्रिणि कथं गर्वं कुरुषे पुत्रिणी ह्यहम् ।
मद्धनं भोक्ष्यते पुत्रो धनं ते कश्च भोक्ष्यते

aputriṇi kathaṃ garvaṃ kuruṣe putriṇī hyaham |
maddhanaṃ bhokṣyate putro dhanaṃ te kaśca bhokṣyate

नूनं हरिष्यते राजा त्वद्धनं नात्र संशयः ।
धिग्धिक्त्वां ते धनं धिक्च धिक्ते मानं हि वन्ध्यके

nūnaṃ hariṣyate rājā tvaddhanaṃ nātra saṃśayaḥ |
dhigdhiktvāṃ te dhanaṃ dhikca dhikte mānaṃ hi vandhyake

भर्त्सिता ताभिरिति सा गृहमागत्य दुःखिता ।
स्वामिने कथयामास तदुक्तं सर्वमादरात्

bhartsitā tābhiriti sā gṛhamāgatya duḥkhitā |
svāmine kathayāmāsa taduktaṃ sarvamādarāt

ब्राह्मणोऽपि तदा दुःखं न चकार सुबुद्धिमान् ।
कथितं कथ्यतामेव यद्भावि तद्भवेत्प्रिये

brāhmaṇo'pi tadā duḥkhaṃ na cakāra subuddhimān |
kathitaṃ kathyatāmeva yadbhāvi tadbhavetpriye

इत्येवं च तदा तेन ह्याश्वस्तापि पुनः पुनः ।
न तदा सात्यजद्दुःखं ह्याग्रहं कृतवत्यसौ

ityevaṃ ca tadā tena hyāśvastāpi punaḥ punaḥ |
na tadā sātyajadduḥkhaṃ hyāgrahaṃ kṛtavatyasau

यथा तथा त्वया पुत्रस्समुत्पाद्यः प्रियोऽसि मे ।
त्यक्षामि ह्यन्यथाहं च देहं देहभृतां वर

yathā tathā tvayā putrassamutpādyaḥ priyo'si me |
tyakṣāmi hyanyathāhaṃ ca dehaṃ dehabhṛtāṃ vara

एवमुक्तं तया श्रुत्वा सुधर्मा ब्राह्मणोत्तमः ।
शिवं सस्मार मनसा तदाग्रहनिपीडितः

evamuktaṃ tayā śrutvā sudharmā brāhmaṇottamaḥ |
śivaṃ sasmāra manasā tadāgrahanipīḍitaḥ

अग्नेरग्रेऽक्षिपत्पुष्पद्वयं विप्रो ह्यतंद्रितः ।
मनसा दक्षिणं पुष्पं तन्मेने पुत्रकामदम्

agneragre'kṣipatpuṣpadvayaṃ vipro hyataṃdritaḥ |
manasā dakṣiṇaṃ puṣpaṃ tanmene putrakāmadam

एवं कृत्वा पणं पत्नीमुवाच ब्राह्मणस्स च ।
अनयोर्ग्राह्यमेकं ते पुष्पं पुत्र फलाप्तये

evaṃ kṛtvā paṇaṃ patnīmuvāca brāhmaṇassa ca |
anayorgrāhyamekaṃ te puṣpaṃ putra phalāptaye

तया च मनसा धृत्वा पुत्रश्चैव भवेन्मम ।
तदा च स्वामिना यच्च धृतं पुष्पं समेतु माम्

tayā ca manasā dhṛtvā putraścaiva bhavenmama |
tadā ca svāminā yacca dhṛtaṃ puṣpaṃ sametu mām

इत्युक्त्वा च तया तत्र नमस्कृत्य शिवं तदा ।
नत्वा चाग्निं पुनः प्रार्थ्य गृहीतं पुष्पमेककम्

ityuktvā ca tayā tatra namaskṛtya śivaṃ tadā |
natvā cāgniṃ punaḥ prārthya gṛhītaṃ puṣpamekakam

स्वामिना चिंतितं यच्च तद्गृहीतं तया न हि ।
सुदेहया विमोहेन शिवेच्छासंभवेन वै

svāminā ciṃtitaṃ yacca tadgṛhītaṃ tayā na hi |
sudehayā vimohena śivecchāsaṃbhavena vai

तद्दृष्ट्वा पुरुषश्चैव निश्वासं पर्यमोचयत् ।
स्मृत्वा शिवपदांभोजमुवाच निजकामिनीम्

taddṛṣṭvā puruṣaścaiva niśvāsaṃ paryamocayat |
smṛtvā śivapadāṃbhojamuvāca nijakāminīm

निर्मितं चेश्वरेणैव कथं चैवान्यथा भवेत् ।
आशां त्यज प्रिये त्वं च परिचर्य्यां कुरु प्रभोः

nirmitaṃ ceśvareṇaiva kathaṃ caivānyathā bhavet |
āśāṃ tyaja priye tvaṃ ca paricaryyāṃ kuru prabhoḥ

इत्युक्त्वा तु स्वयं विप्र आशां परिविहाय च ।
धर्मकार्यरतस्सोऽभूच्छंकरध्यानतत्परः

ityuktvā tu svayaṃ vipra āśāṃ parivihāya ca |
dharmakāryaratasso'bhūcchaṃkaradhyānatatparaḥ

सा सुदेहाग्रहं नैव मुमोचात्मजकाम्यया ।
प्रत्युवाच पतिं प्रेम्णा सांजलिर्नतमस्तका

sā sudehāgrahaṃ naiva mumocātmajakāmyayā |
pratyuvāca patiṃ premṇā sāṃjalirnatamastakā

मयि पुत्रो न चास्त्वन्या पत्नीं कुरु मदाज्ञया ।
तस्यां नूनं सुतश्चैव भविष्यति न संशयः

mayi putro na cāstvanyā patnīṃ kuru madājñayā |
tasyāṃ nūnaṃ sutaścaiva bhaviṣyati na saṃśayaḥ

तदैव प्रथितो वै स ब्रह्मणश्शैवसत्तमः ।
उवाच स्वप्रियां तां च सुदेहां धर्म तत्परः

tadaiva prathito vai sa brahmaṇaśśaivasattamaḥ |
uvāca svapriyāṃ tāṃ ca sudehāṃ dharma tatparaḥ

त्वदीयं च मदीयं च सर्वं दुःखं गतं ध्रुवम् ।
तस्मात्त्वं धर्मविघ्नं च प्रियो मा कुरु सांप्रतम्

tvadīyaṃ ca madīyaṃ ca sarvaṃ duḥkhaṃ gataṃ dhruvam |
tasmāttvaṃ dharmavighnaṃ ca priyo mā kuru sāṃpratam

इत्येवं वारिता सा च स्वामातुः पुत्रिकां तदा ।
गृहमानीय भर्तारं वृणु त्वेनामिदं जगौ

ityevaṃ vāritā sā ca svāmātuḥ putrikāṃ tadā |
gṛhamānīya bhartāraṃ vṛṇu tvenāmidaṃ jagau

इदानीं वदसि त्वं च मत्प्रियेयं ततः पुनः ।
पुत्रसूश्च यदा स्याद्वै तदा स्पर्द्धां करिष्यसि

idānīṃ vadasi tvaṃ ca matpriyeyaṃ tataḥ punaḥ |
putrasūśca yadā syādvai tadā sparddhāṃ kariṣyasi

इत्युक्त्वा तेन पतिना सा सुदेहा च तत्प्रिया ।
पुनः प्राह करौ बद्ध्वा सुधर्माणं पतिं द्विजाः

ityuktvā tena patinā sā sudehā ca tatpriyā |
punaḥ prāha karau baddhvā sudharmāṇaṃ patiṃ dvijāḥ

इत्येवं प्रार्थितस्सोऽपि सुधर्मा प्रियया तया ।
घुश्मां तां समुपायंस्त विवाहविधिना द्विजः

ityevaṃ prārthitasso'pi sudharmā priyayā tayā |
ghuśmāṃ tāṃ samupāyaṃsta vivāhavidhinā dvijaḥ

ततस्तां परिणीयाथ प्रार्थयामास तां द्विजः ।
त्वदीयेयं कनिष्ठा हि सदा पोष्यानघे प्रिये

tatastāṃ pariṇīyātha prārthayāmāsa tāṃ dvijaḥ |
tvadīyeyaṃ kaniṣṭhā hi sadā poṣyānaghe priye

उक्तैव स च धर्मात्मा सुधर्मा शैवसत्तमः ।
यथायोग्यं चकाराशु धर्मसंग्रहमात्मनः

uktaiva sa ca dharmātmā sudharmā śaivasattamaḥ |
yathāyogyaṃ cakārāśu dharmasaṃgrahamātmanaḥ

सा चापि मातृपुत्रीं तां दासीवत्पर्यवर्त्तत ।
परित्यज्य विरोधं हि पुपोषाहर्निशं प्रिया

sā cāpi mātṛputrīṃ tāṃ dāsīvatparyavarttata |
parityajya virodhaṃ hi pupoṣāharniśaṃ priyā

कनिष्ठा चैव या पत्नी स्वस्रनुज्ञामवाप्य च ।
पार्थिवान्सा चकाराशु श्रियमेकोत्तरं शतम्

kaniṣṭhā caiva yā patnī svasranujñāmavāpya ca |
pārthivānsā cakārāśu śriyamekottaraṃ śatam

विधानपूर्वकं घुष्मा सोपचारसमन्वितम् ।
कृत्वा तान्प्राक्षिपत्तत्र तडागे निकटस्थिते

vidhānapūrvakaṃ ghuṣmā sopacārasamanvitam |
kṛtvā tānprākṣipattatra taḍāge nikaṭasthite

एवं नित्यं सा चकार शिवपूजां स्वकामदाम् ।
विसृज्य पुनरावाह्य तत्सपर्य्याविधानतः

evaṃ nityaṃ sā cakāra śivapūjāṃ svakāmadām |
visṛjya punarāvāhya tatsaparyyāvidhānataḥ

कुर्वन्त्या नित्यमेवं हि तस्याश्शंकरपूजनम् ।
लक्षसंख्याभवत्पूर्णा सर्वकामफलप्रदा

kurvantyā nityamevaṃ hi tasyāśśaṃkarapūjanam |
lakṣasaṃkhyābhavatpūrṇā sarvakāmaphalapradā

कृपया शंकरस्यैव तस्याः पुत्रो व्यजायत ।
सुन्दरस्सुभगश्चैव कल्याणगुणभाजम्

kṛpayā śaṃkarasyaiva tasyāḥ putro vyajāyata |
sundarassubhagaścaiva kalyāṇaguṇabhājam

तं दृष्ट्वा परमप्रीतः स विप्रो धर्मवित्तमः ।
अनासक्तस्सुखं भेजे ज्ञानधर्मपरायणः

taṃ dṛṣṭvā paramaprītaḥ sa vipro dharmavittamaḥ |
anāsaktassukhaṃ bheje jñānadharmaparāyaṇaḥ

सुदेहा तावदस्यास्तु स्पर्द्धामुग्रां चकार सा ।
प्रथमं शीतलं तस्या हृदयं ह्यसिवत्पुनः

sudehā tāvadasyāstu sparddhāmugrāṃ cakāra sā |
prathamaṃ śītalaṃ tasyā hṛdayaṃ hyasivatpunaḥ

ततः परं च यज्जातं कुत्सितं कर्म दुःखदम् ।
सावधानेन मनसा श्रूयतां तन्मुनीश्वरा

tataḥ paraṃ ca yajjātaṃ kutsitaṃ karma duḥkhadam |
sāvadhānena manasā śrūyatāṃ tanmunīśvarā