Chapter 18: The rite that makes a disciple a guru

श्रुत्वा वेदान्तसारं तद्रहस्यम्परमाद्भुतम् ।
किम्पृष्टवान्वामदेवो महेश्वरसुतं तदा

śrutvā vedāntasāraṃ tadrahasyamparamādbhutam |
kimpṛṣṭavānvāmadevo maheśvarasutaṃ tadā

धन्यो योगी वामदेवः शिवज्ञानरतस्सदा ।
यत्स्सम्बन्धात्कथोत्पन्ना दिव्या परमपावनी

dhanyo yogī vāmadevaḥ śivajñānaratassadā |
yatssambandhātkathotpannā divyā paramapāvanī

इति श्रुत्वा मुनीनान्तद्वचनम्प्रेमगर्भितम् ।
सूतः प्राह प्रसन्नस्ताञ्छिवासक्तमना बुधः

iti śrutvā munīnāntadvacanampremagarbhitam |
sūtaḥ prāha prasannastāñchivāsaktamanā budhaḥ

धन्या यूयं महादेवभक्ता लोकोपकारकाः ।
शृणुध्वम्मुनयस्सर्वे संवादं च तयोः पुनः

dhanyā yūyaṃ mahādevabhaktā lokopakārakāḥ |
śṛṇudhvammunayassarve saṃvādaṃ ca tayoḥ punaḥ

श्रुत्वा महेशतनयवचनं द्वैतनाशकम् ।
अद्वैतज्ञानजनकं सन्तुष्टोऽभून्महान्मुनिः

śrutvā maheśatanayavacanaṃ dvaitanāśakam |
advaitajñānajanakaṃ santuṣṭo'bhūnmahānmuniḥ

नत्वा स्तुत्वा च विविधं कार्तिकेयं शिवात्मजम् ।
पुनः पप्रच्छ तत्त्वं हि विनयेन महामुनिः

natvā stutvā ca vividhaṃ kārtikeyaṃ śivātmajam |
punaḥ papraccha tattvaṃ hi vinayena mahāmuniḥ

भगवन्सर्वतत्त्वज्ञ षण्मुखामृतवारिधे ।
गुरुत्वं कथमेतेषां यतीनाम्भावितात्मनाम्

bhagavansarvatattvajña ṣaṇmukhāmṛtavāridhe |
gurutvaṃ kathameteṣāṃ yatīnāmbhāvitātmanām

जीवानां भोगमोक्षादिसिद्धिस्सिध्यति यद्वशात् ।
पारम्पर्य्यं विना नैषा मुपदेशाधिकारिता

jīvānāṃ bhogamokṣādisiddhissidhyati yadvaśāt |
pāramparyyaṃ vinā naiṣā mupadeśādhikāritā

एवं च क्षौरकर्मांगं स्नानञ्च कथमीदृशम् ।
इति विज्ञापय स्वामिन्संशयं छेत्तुमर्हसि

evaṃ ca kṣaurakarmāṃgaṃ snānañca kathamīdṛśam |
iti vijñāpaya svāminsaṃśayaṃ chettumarhasi

इति श्रुत्वा कार्तिकेयो वामदेववचः स्मरन् ।
शिवं शिवां च मनसा व्याचष्टुमुपचक्रमे

iti śrutvā kārtikeyo vāmadevavacaḥ smaran |
śivaṃ śivāṃ ca manasā vyācaṣṭumupacakrame

(श्रीसुब्रह्मण्य उवाच)
योगपट्टम्प्रवक्ष्यामि गुरुत्वं येन जायते ।
तव स्नेहाद्वामदेव महद्गोप्यं विमुक्तिदम्

(śrīsubrahmaṇya uvāca)
yogapaṭṭampravakṣyāmi gurutvaṃ yena jāyate |
tava snehādvāmadeva mahadgopyaṃ vimuktidam

वैशाखे श्रावणेमासि तथाश्वयुजि कार्तिके ।
मार्गशीर्षे च माघे वा शुक्लपक्षे शुभे दिने

vaiśākhe śrāvaṇemāsi tathāśvayuji kārtike |
mārgaśīrṣe ca māghe vā śuklapakṣe śubhe dine

पंचम्यां पौर्णमास्यां वा कृतप्राभातिकक्रियः ।
लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा स्नात्वा नियतमानसः

paṃcamyāṃ paurṇamāsyāṃ vā kṛtaprābhātikakriyaḥ |
labdhānujñastu guruṇā snātvā niyatamānasaḥ

पर्य्यंकशौचं कृत्वा तद्वाससांगं प्रमृज्य च ।
द्विगुणं दोरमाबध्य वाससी परिधाय च

paryyaṃkaśaucaṃ kṛtvā tadvāsasāṃgaṃ pramṛjya ca |
dviguṇaṃ doramābadhya vāsasī paridhāya ca

क्षालितांघ्रिर्द्विराचम्य भस्म सद्यादिम न्त्रतः ।
धारयेद्धि समादाय समुद्धूलनमार्गतः

kṣālitāṃghrirdvirācamya bhasma sadyādima ntrataḥ |
dhārayeddhi samādāya samuddhūlanamārgataḥ

गृहीतहस्तो गुरुणा सानुकूलेन वै मुने ।
सच्छिष्यः साञ्जलिस्स्वाभ्यां हस्ताभ्याम्प्राङ्मुखो यथा

gṛhītahasto guruṇā sānukūlena vai mune |
sacchiṣyaḥ sāñjalissvābhyāṃ hastābhyāmprāṅmukho yathā

तथोपवेष्टितस्तिष्ठेन्मंडपे समलंकृते ।
गुर्वासनवरे शुद्धे चैलाजिनकुशोत्तरे

tathopaveṣṭitastiṣṭhenmaṃḍape samalaṃkṛte |
gurvāsanavare śuddhe cailājinakuśottare

अथ देशिक आदाय शंखं साधारमस्त्रतः ।
विशोध्य तस्य पुरतः स्थापयेत्सानुकूलतः

atha deśika ādāya śaṃkhaṃ sādhāramastrataḥ |
viśodhya tasya purataḥ sthāpayetsānukūlataḥ

साधारं शङ्खमपि च सम्पूज्य कुसुमादिभिः ।
निःक्षिपेद स्त्रवर्मभ्यां शोधितं तत्र सज्जलम्

sādhāraṃ śaṅkhamapi ca sampūjya kusumādibhiḥ |
niḥkṣipeda stravarmabhyāṃ śodhitaṃ tatra sajjalam

आपूर्य पूर्ववत्पूज्य षडंगोक्तक्रमेण च ।
प्रणवेन पुनस्तद्वै सप्तधैवाभिमन्त्रयेत्

āpūrya pūrvavatpūjya ṣaḍaṃgoktakrameṇa ca |
praṇavena punastadvai saptadhaivābhimantrayet

अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपौ प्रदर्श्य च ।
संरक्षास्त्रेण तं शंखं वर्मणाथावगुण्ठयेत्

abhyarcya gandhapuṣpādyairdhūpadīpau pradarśya ca |
saṃrakṣāstreṇa taṃ śaṃkhaṃ varmaṇāthāvaguṇṭhayet

धेनुशंखाख्यमुद्रे च दर्शयेदथ देशिकः ।
पुनस्स्वपुरतश्शंखं दक्षिणे देश उत्तमे

dhenuśaṃkhākhyamudre ca darśayedatha deśikaḥ |
punassvapurataśśaṃkhaṃ dakṣiṇe deśa uttame

पूज्यार्घ्योक्तविधानेन सुन्दरम्मण्डलं शुभम् ।
कुर्य्यात्सम्पूजयेत्तञ्च सुगन्धकुसुमा दिभिः

pūjyārghyoktavidhānena sundarammaṇḍalaṃ śubham |
kuryyātsampūjayettañca sugandhakusumā dibhiḥ

साधारं शोधितं शुद्धं घटन्तन्तुपरिष्कृतम् ।
धूपितं स्थापितं शुद्धवासितोदप्रपूरितम्

sādhāraṃ śodhitaṃ śuddhaṃ ghaṭantantupariṣkṛtam |
dhūpitaṃ sthāpitaṃ śuddhavāsitodaprapūritam

पञ्चत्वक्पञ्चपत्रैश्च मृत्तिकाभिश्च पञ्चभिः ।
मिलितं च सुगन्धेन लेपयेत्तम्मुनीश्वर

pañcatvakpañcapatraiśca mṛttikābhiśca pañcabhiḥ |
militaṃ ca sugandhena lepayettammunīśvara

वस्त्राम्रदलदूर्वाग्रनारिकेलसुमैस्ततः ।
तं घटं वस्तुभिश्चान्यैस्संकुर्यात्समलंकृतम्

vastrāmradaladūrvāgranārikelasumaistataḥ |
taṃ ghaṭaṃ vastubhiścānyaissaṃkuryātsamalaṃkṛtam

विन्यसेत्पञ्चरत्नानि घटे तत्र मुनीश्वर ।
हिरण्यञ्चापि तेषां वाभावे भक्त्या प्रविन्यसेत्

vinyasetpañcaratnāni ghaṭe tatra munīśvara |
hiraṇyañcāpi teṣāṃ vābhāve bhaktyā pravinyaset

नीलाख्यरत्नं च तथा रत्ने माणिक्यहेमनी ।
प्रवालगोमेदके च पञ्चरत्नमिदं स्मृतम्

nīlākhyaratnaṃ ca tathā ratne māṇikyahemanī |
pravālagomedake ca pañcaratnamidaṃ smṛtam

नृम्लस्कमिति सम्प्रोच्य ग्लूमित्यन्ते ऽथ देशिकः ।
सम्यग्विधानतः प्रीत्या सानुकूलः समर्चयेत्

nṛmlaskamiti samprocya glūmityante 'tha deśikaḥ |
samyagvidhānataḥ prītyā sānukūlaḥ samarcayet

आधारशक्तिमारभ्य यजनोक्तविधानतः ।
पञ्चावरणमार्गेण देवमावाह्य पूजयेत्

ādhāraśaktimārabhya yajanoktavidhānataḥ |
pañcāvaraṇamārgeṇa devamāvāhya pūjayet

निवेद्य पायसान्नञ्च तांबूलादि यथा पुरा ।
नामाष्टकार्चनान्तं च कृत्वा तमभिमन्त्रयेत्

nivedya pāyasānnañca tāṃbūlādi yathā purā |
nāmāṣṭakārcanāntaṃ ca kṛtvā tamabhimantrayet

प्रणवाष्टोत्तरशतं ब्रह्मभिः पञ्चभिः क्रमात् ।
सद्यादीशान्तमप्यस्त्रं रक्षितं वर्मणा पुनः

praṇavāṣṭottaraśataṃ brahmabhiḥ pañcabhiḥ kramāt |
sadyādīśāntamapyastraṃ rakṣitaṃ varmaṇā punaḥ

अवगुंठ्य प्रदर्श्याथ धूपदीपौ च भक्तितः ।
धेनुयोन्याख्यमुद्रे च सम्यक्तत्र प्रदर्शयेत्

avaguṃṭhya pradarśyātha dhūpadīpau ca bhaktitaḥ |
dhenuyonyākhyamudre ca samyaktatra pradarśayet

ततश्च देशिकस्तस्य दर्भैराच्छाद्य मस्तके ।
मण्डलस्थेशदिग्भागे चतुरस्रं प्रकल्पयेत्

tataśca deśikastasya darbhairācchādya mastake |
maṇḍalastheśadigbhāge caturasraṃ prakalpayet

तदुपर्य्यासनं रम्यं कल्पयित्वा विधानतः ।
तत्र संस्थापयेच्छिष्यं शिशुं सानुकूलतः

taduparyyāsanaṃ ramyaṃ kalpayitvā vidhānataḥ |
tatra saṃsthāpayecchiṣyaṃ śiśuṃ sānukūlataḥ

ततः कुम्भं समुत्थाय स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।
अभिषिंचेद्गुरुः शिष्यं प्रादक्षिण्येन मस्तके

tataḥ kumbhaṃ samutthāya svastivācanapūrvakam |
abhiṣiṃcedguruḥ śiṣyaṃ prādakṣiṇyena mastake

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य्य सप्तधा ब्रह्मभि स्ततः ।
पञ्चभिश्चाभिषेकान्ते शंखोदेनाभिवेष्टयेत्

praṇavaṃ pūrvamuccāryya saptadhā brahmabhi stataḥ |
pañcabhiścābhiṣekānte śaṃkhodenābhiveṣṭayet

चारुदीपं प्रदर्श्याथ वाससा परिमृज्य च ।
नूतनं दोरकौपीनं वाससी परिधापयेत्

cārudīpaṃ pradarśyātha vāsasā parimṛjya ca |
nūtanaṃ dorakaupīnaṃ vāsasī paridhāpayet

क्षालितांघ्रिर्द्विराचम्य धृतभस्मगुरुश्शिशुम् ।
हस्ताभ्यामवलंब्याथ हस्तौ मंडपमध्यतः

kṣālitāṃghrirdvirācamya dhṛtabhasmaguruśśiśum |
hastābhyāmavalaṃbyātha hastau maṃḍapamadhyataḥ

तदंगेषु समालिप्य तद्भस्म विधिना गुरुः ।
आसने संप्रवेश्याथ कल्पिते स्थापयेत्सुखम्

tadaṃgeṣu samālipya tadbhasma vidhinā guruḥ |
āsane saṃpraveśyātha kalpite sthāpayetsukham

पूर्वाभिमुखमात्मीयतत्त्वज्ञानाभिलाषिणम् ।
स्वसनस्थो गुरुर्ब्रूयादमलात्मा भवेति तम्

pūrvābhimukhamātmīyatattvajñānābhilāṣiṇam |
svasanastho gururbrūyādamalātmā bhaveti tam

गुरुश्च परिपूर्णोऽस्मि शिव इत्यचलस्थितिः ।
समाधिमाचरेत्सम्यङ्मुहूर्त्तं गूढमानसः

guruśca paripūrṇo'smi śiva ityacalasthitiḥ |
samādhimācaretsamyaṅmuhūrttaṃ gūḍhamānasaḥ

पश्चादुन्मील्य नयने सानुकूलेन चेतसा ।
सांजलिं संस्थितं शुद्धं पश्येच्छिष्यमनाकुलः

paścādunmīlya nayane sānukūlena cetasā |
sāṃjaliṃ saṃsthitaṃ śuddhaṃ paśyecchiṣyamanākulaḥ

स्वहस्तम्भसितालिप्तं विन्यस्य शिशुमस्तके ।
दक्षश्रुतावुपदिशेद्धंसस्सोहमिति स्फुटम्

svahastambhasitāliptaṃ vinyasya śiśumastake |
dakṣaśrutāvupadiśeddhaṃsassohamiti sphuṭam

तत्राद्याहंपदस्यार्थः शक्तयात्मा स शिवस्स्वयम् ।
स एवाहं शिवोस्मीति स्वात्मानं संविभावय

tatrādyāhaṃpadasyārthaḥ śaktayātmā sa śivassvayam |
sa evāhaṃ śivosmīti svātmānaṃ saṃvibhāvaya

य इत्यणोरर्थतत्त्वमुपदिश्य ततो वदेत् ।
अवांतराणां वाक्यानामर्थतात्पर्यमादरात्

ya ityaṇorarthatattvamupadiśya tato vadet |
avāṃtarāṇāṃ vākyānāmarthatātparyamādarāt

वाक्यानि वच्मि ते ब्रह्मन्सावधानमतिश्शृणु ।
तानि धारय चित्ते हि स ब्रूयादिति संस्फुटम्

vākyāni vacmi te brahmansāvadhānamatiśśṛṇu |
tāni dhāraya citte hi sa brūyāditi saṃsphuṭam