Chapter 17: The non-dual teaching and Vamadeva's charge

नियत्यधस्तात्प्रकृतेरुपरिस्थः पुमानिति ।
पूर्वत्र भवता प्रोक्तमिदानीं कथमन्यथा

niyatyadhastātprakṛteruparisthaḥ pumāniti |
pūrvatra bhavatā proktamidānīṃ kathamanyathā

मायया संकुचद्रूपस्तदधस्तादिति प्रभो ।
इति मे संशयं नाथ छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः

māyayā saṃkucadrūpastadadhastāditi prabho |
iti me saṃśayaṃ nātha chettumarhasi tattvataḥ

अद्वैतशैववादोऽयं द्वैतन्न सहते क्वचित् ।
द्वैतं च नश्वरं ब्रह्माद्वैतम्परमनश्वरम्

advaitaśaivavādo'yaṃ dvaitanna sahate kvacit |
dvaitaṃ ca naśvaraṃ brahmādvaitamparamanaśvaram

सर्वज्ञस्सर्वकर्ता च शिवस्सर्वेश्वरोऽगुणः ।
त्रिदेवजनको ब्रह्मा सच्चिदानन्दविग्रहः

sarvajñassarvakartā ca śivassarveśvaro'guṇaḥ |
tridevajanako brahmā saccidānandavigrahaḥ

स एव शंकरो देवस्स्वेच्छया च स्वमायया ।
संकुचद्रूप इव सन्पुरुषस्संबभूव ह

sa eva śaṃkaro devassvecchayā ca svamāyayā |
saṃkucadrūpa iva sanpuruṣassaṃbabhūva ha

कलादि पञ्चकेनैव भोक्तृत्वेन प्रकल्पितः ।
प्रकृतिस्थः पुमानेष भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्

kalādi pañcakenaiva bhoktṛtvena prakalpitaḥ |
prakṛtisthaḥ pumāneṣa bhuṅkte prakṛtijānguṇān

इति स्थानद्वयान्तस्थः पुरुषो न विरोधकः ।
संकुचन्निजरूपाणां ज्ञानादीनां समष्टिमान्

iti sthānadvayāntasthaḥ puruṣo na virodhakaḥ |
saṃkucannijarūpāṇāṃ jñānādīnāṃ samaṣṭimān

सत्त्वादिगुणसाध्यं च बुध्यादित्रितयात्मकम् ।
चित्तम्प्रकृतितत्त्वं तदासीत्सत्त्वादिकारणात्

sattvādiguṇasādhyaṃ ca budhyāditritayātmakam |
cittamprakṛtitattvaṃ tadāsītsattvādikāraṇāt

सात्त्विकादिविभेदेन गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
गुणेभ्यो बुद्धिरुत्पन्ना वस्तुनिश्चयकारिणी

sāttvikādivibhedena guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ |
guṇebhyo buddhirutpannā vastuniścayakāriṇī

ततो महानहङ्कारस्ततो बुद्धीन्द्रियाणि च ।
जातानि मनसो रूपं स्यात्संकल्पविकल्पकम्

tato mahānahaṅkārastato buddhīndriyāṇi ca |
jātāni manaso rūpaṃ syātsaṃkalpavikalpakam

बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च गोचरः

buddhīndriyāṇi śrotraṃ tvak cakṣurjihvā ca nāsikā |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca gocaraḥ

बुद्धीन्द्रियाणां कथितः श्रोत्रादिक्रमतस्ततः ।
वैकारिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात्

buddhīndriyāṇāṃ kathitaḥ śrotrādikramatastataḥ |
vaikārikādahaṃkārāttanmātrāṇyabhavankramāt

तानि प्रोक्तानि सूक्ष्माणि मुनिभि स्तत्त्वदर्शिभिः ।
कर्मेन्द्रियाणि ज्ञेयानि स्वकार्य्यसहितानि च

tāni proktāni sūkṣmāṇi munibhi stattvadarśibhiḥ |
karmendriyāṇi jñeyāni svakāryyasahitāni ca

विप्रर्षे वाक्करौ पादौ पायूपस्थौ च तत्क्रियाः ।
वचनादानगमनविसर्ग्गानन्दसंज्ञिताः

viprarṣe vākkarau pādau pāyūpasthau ca tatkriyāḥ |
vacanādānagamanavisarggānandasaṃjñitāḥ

भूतादिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात् ।
तानि सूक्ष्माणि रूपाणी शब्दादीनामिति स्थितिः

bhūtādikādahaṃkārāttanmātrāṇyabhavankramāt |
tāni sūkṣmāṇi rūpāṇī śabdādīnāmiti sthitiḥ

तेभ्यश्चाकाशवाय्वग्निजलभूमिजनिः क्रमात् ।
विज्ञेया मुनिशार्दूल पञ्चभूतमितीष्यते

tebhyaścākāśavāyvagnijalabhūmijaniḥ kramāt |
vijñeyā muniśārdūla pañcabhūtamitīṣyate

अवकाशप्रदानं च वाहकत्वञ्च पावनम् ।
संरम्भो धारणन्तेषां व्यापाराः परिकीर्तिताः

avakāśapradānaṃ ca vāhakatvañca pāvanam |
saṃrambho dhāraṇanteṣāṃ vyāpārāḥ parikīrtitāḥ

भूतसृष्टिः पुरा प्रोक्ता कलादिभ्यः कथम्पुनः ।
अन्यथा प्रोच्यते स्कन्द संदेहोऽत्र महान्मम

bhūtasṛṣṭiḥ purā proktā kalādibhyaḥ kathampunaḥ |
anyathā procyate skanda saṃdeho'tra mahānmama

आत्मतत्त्वमकारस्स्याद्विद्या स्यादुस्ततः परम् ।
शिवतत्त्वम्मकारस्स्याद्वामदेवेति चिंत्यताम्

ātmatattvamakārassyādvidyā syādustataḥ param |
śivatattvammakārassyādvāmadeveti ciṃtyatām

बिन्दुनादौ तु विज्ञेयौ सर्वतत्त्वार्थकावुभौ ।
तत्रत्या देवतायाश्च ता मुने शृणु साम्प्रतम्

bindunādau tu vijñeyau sarvatattvārthakāvubhau |
tatratyā devatāyāśca tā mune śṛṇu sāmpratam

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च महेश्वरसदाशिवौ ।
ते हि साक्षाच्छिवस्यैव मूर्तयः श्रुतिविश्रुताः

brahmā viṣṇuśca rudraśca maheśvarasadāśivau |
te hi sākṣācchivasyaiva mūrtayaḥ śrutiviśrutāḥ

इत्युक्तम्भवता पूर्वमिदानीमुच्यतेऽन्यथा ।
तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति सन्देहोऽत्र महान्मम

ityuktambhavatā pūrvamidānīmucyate'nyathā |
tanmātrebhyo bhavantīti sandeho'tra mahānmama

कृत्वा तत्करुणां स्कन्द संशयं छेत्तुमर्हसि ।
इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं कुमारः प्रत्यभाषत

kṛtvā tatkaruṇāṃ skanda saṃśayaṃ chettumarhasi |
ityākarṇya munervākyaṃ kumāraḥ pratyabhāṣata

तस्माद्वेति समारभ्य भूतसृष्टिक्रमे मुने ।
ताञ्छृणुष्व महाप्राज्ञ सावधानतया द रात्

tasmādveti samārabhya bhūtasṛṣṭikrame mune |
tāñchṛṇuṣva mahāprājña sāvadhānatayā da rāt

जातानि पञ्च भूतानि कलाभ्य इति निश्चितम् ।
स्थूलप्रपञ्चरूपाणि तानि भूतपतेर्वपुः

jātāni pañca bhūtāni kalābhya iti niścitam |
sthūlaprapañcarūpāṇi tāni bhūtapatervapuḥ

शिवतत्त्वादि पृथ्व्यन्तं तत्त्वानामुदयक्रमे ।
तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति वक्तव्यानि क्रमान्मुने

śivatattvādi pṛthvyantaṃ tattvānāmudayakrame |
tanmātrebhyo bhavantīti vaktavyāni kramānmune

तन्मात्राणां कलानामप्यैक्यं स्याद्भूतकारणम् ।
अविरुद्धत्व मेवात्र विद्धि ब्रह्माविदांवर

tanmātrāṇāṃ kalānāmapyaikyaṃ syādbhūtakāraṇam |
aviruddhatva mevātra viddhi brahmāvidāṃvara

स्थूलसूक्ष्मात्मके विश्वे चन्द्रसूर्य्यादयो ग्रहाः ।
सनक्षत्राश्च संजातास्तथान्ये ज्योतिषां गणाः

sthūlasūkṣmātmake viśve candrasūryyādayo grahāḥ |
sanakṣatrāśca saṃjātāstathānye jyotiṣāṃ gaṇāḥ

ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवता भूतजातयः ।
इन्द्रादयोऽपि दिक्पाला देवाश्च पितरोऽसुराः

brahmaviṣṇumaheśādidevatā bhūtajātayaḥ |
indrādayo'pi dikpālā devāśca pitaro'surāḥ

राक्षसा मानुषाश्चान्ये जंगमत्वविभागिनः ।
पशवः पक्षिणः कीटाः पन्नगादि प्रभेदिनः

rākṣasā mānuṣāścānye jaṃgamatvavibhāginaḥ |
paśavaḥ pakṣiṇaḥ kīṭāḥ pannagādi prabhedinaḥ

तरुगुल्मलतौषध्यः पर्वताश्चाष्ट विश्रुताः ।
गंगाद्यास्सरितस्सप्त सागराश्च महर्द्धयः

tarugulmalatauṣadhyaḥ parvatāścāṣṭa viśrutāḥ |
gaṃgādyāssaritassapta sāgarāśca maharddhayaḥ

यत्किंचिद्वस्तुजातन्तत्सर्वमत्र प्रतिष्ठितम् ।
विचारणीयं सद्बुध्या न बहिर्मुनिसत्तम

yatkiṃcidvastujātantatsarvamatra pratiṣṭhitam |
vicāraṇīyaṃ sadbudhyā na bahirmunisattama

स्त्रीपुंरूपमिदं विश्वं शिवशक्त्यात्मकं बुधैः ।
भवादृशैरुपास्यं स्याच्छिवज्ञानविशारदैः

strīpuṃrūpamidaṃ viśvaṃ śivaśaktyātmakaṃ budhaiḥ |
bhavādṛśairupāsyaṃ syācchivajñānaviśāradaiḥ

सर्वं ब्रह्मेत्युपासीत सर्वं वै रुद्र इत्यपि ।
श्रुतिराह मुने तस्मात्प्रपञ्चात्मा सदाशिवः

sarvaṃ brahmetyupāsīta sarvaṃ vai rudra ityapi |
śrutirāha mune tasmātprapañcātmā sadāśivaḥ

अष्टत्रिंशत्कलान्याससामर्थ्याद्वैतभावना ।
सदाशिवोऽहमेवेति भावि तात्मा गुरुः शिवः

aṣṭatriṃśatkalānyāsasāmarthyādvaitabhāvanā |
sadāśivo'hameveti bhāvi tātmā guruḥ śivaḥ

एवं विचारी सच्छिष्यो गुरुस्स्यात्स शिवस्स्वयम् ।
प्रपञ्चदेवतायंत्रमंत्रात्मा न हि संशयः

evaṃ vicārī sacchiṣyo gurussyātsa śivassvayam |
prapañcadevatāyaṃtramaṃtrātmā na hi saṃśayaḥ

आचार्य्य रूपया विप्र संछिन्नाखिलबन्धनः ।
शिशुः शिवपदासक्तो गुर्वात्मा भवति धुवम्

ācāryya rūpayā vipra saṃchinnākhilabandhanaḥ |
śiśuḥ śivapadāsakto gurvātmā bhavati dhuvam

यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुण प्राधान्ययोगतः ।
समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थम्प्रचक्षते

yadasti vastu tatsarvaṃ guṇa prādhānyayogataḥ |
samastaṃ vyastamapi ca praṇavārthampracakṣate

रागादिदोषरहितं वेदसारः शिवो दिशः ।
तुभ्यम्मे कथितम्प्रीत्याऽद्वैतज्ञानं शिवप्रियम्

rāgādidoṣarahitaṃ vedasāraḥ śivo diśaḥ |
tubhyamme kathitamprītyā'dvaitajñānaṃ śivapriyam

यो ह्यन्यथैतन्मनुते मद्वचो मदगर्वितः ।
देवो वा मानवस्सिद्धो गन्धर्वो मनुजोऽपि वा

yo hyanyathaitanmanute madvaco madagarvitaḥ |
devo vā mānavassiddho gandharvo manujo'pi vā

दुरात्मनस्तस्य शिरश्छिंद्यां समतयाद्ध्रुवम् ।
सच्छक्त्या रिपुकालाग्निकल्पया न हि संशयः

durātmanastasya śiraśchiṃdyāṃ samatayāddhruvam |
sacchaktyā ripukālāgnikalpayā na hi saṃśayaḥ

भवानेव मुने साक्षाच्छिवाद्वैतविदांवरः ।
शिवज्ञानोपदेशे हि शिवाचारप्रदर्शकः

bhavāneva mune sākṣācchivādvaitavidāṃvaraḥ |
śivajñānopadeśe hi śivācārapradarśakaḥ

यद्देहभस्मसम्पर्कात्संछिन्नाघव्रजोऽशुचिः ।
महापिशाचः सम्प्राप्य त्वत्कृपातस्सतां गतिम्

yaddehabhasmasamparkātsaṃchinnāghavrajo'śuciḥ |
mahāpiśācaḥ samprāpya tvatkṛpātassatāṃ gatim

शिवयोगीति संख्यातत्रिलोक विभवो भवान् ।
भवत्कटाक्षसम्पर्कात्पशु पशुपतिर्भवेत्

śivayogīti saṃkhyātatriloka vibhavo bhavān |
bhavatkaṭākṣasamparkātpaśu paśupatirbhavet

तव तस्य मयि प्रेक्षा लोकाशिक्षार्थमादरात् ।
लोकोपकारकरणे विचरन्तीह साधवः

tava tasya mayi prekṣā lokāśikṣārthamādarāt |
lokopakārakaraṇe vicarantīha sādhavaḥ

इदं रहस्यम्परमं प्रतिष्ठितमतस्त्वयि ।
त्वमपि श्रद्धया भक्त्या प्रणवेष्वेव सादरम्

idaṃ rahasyamparamaṃ pratiṣṭhitamatastvayi |
tvamapi śraddhayā bhaktyā praṇaveṣveva sādaram

उपविश्य च तान्सर्वान्संयोज्य परमेश्वरे ।
शिवाचारं ग्राहयस्व भूतिरुद्राक्षमिश्रितम्

upaviśya ca tānsarvānsaṃyojya parameśvare |
śivācāraṃ grāhayasva bhūtirudrākṣamiśritam

त्वं शिवो हि शिवाचारी सम्प्राप्ताद्वैतभावतः ।
विचरँलोकरक्षायै सुखमक्षयमाप्नुहि

tvaṃ śivo hi śivācārī samprāptādvaitabhāvataḥ |
vicaram̐lokarakṣāyai sukhamakṣayamāpnuhi

श्रुत्वेदमद्भुतमतं हि षडाननोक्तं वेदान्तनिष्ठितमृषिस्तु विनम्रमूर्त्तिः ।
भूत्वा प्रणम्य बहुशो भुवि दण्डवत्तत्पादारविन्दविहरन्मधुपत्वमाप

śrutvedamadbhutamataṃ hi ṣaḍānanoktaṃ vedāntaniṣṭhitamṛṣistu vinamramūrttiḥ |
bhūtvā praṇamya bahuśo bhuvi daṇḍavattatpādāravindaviharanmadhupatvamāpa