Sarga 79: Shri Rama Slays Makaraksha

निर्गतं मकराक्षं ते दृष्ट्वा वानरपुंगवाः ।
आप्लुत्य सहसा सर्वे योद्धुकामा व्यवस्थिताः

nirgataṃ makarākṣaṃ te dṛṣṭvā vānarapuṃgavāḥ |
āplutya sahasā sarve yoddhukāmā vyavasthitāḥ

ततः प्रवृत्तं सुमहत् तद् युद्धं लोमहर्षणम् ।
निशाचरैः प्लवंगानां देवानां दानवैरिव

tataḥ pravṛttaṃ sumahat tad yuddhaṃ lomaharṣaṇam |
niśācaraiḥ plavaṃgānāṃ devānāṃ dānavairiva

वृक्षशूलनिपातैश्च गदापरिघपातनैः ।
अन्योन्यं मर्दयन्ति स्म तदा कपिनिशाचराः

vṛkṣaśūlanipātaiśca gadāparighapātanaiḥ |
anyonyaṃ mardayanti sma tadā kapiniśācarāḥ

शक्तिखड्गगदाकुन्तैस्तोमरैश्च निशाचराः ।
पट्टिशैर्भिन्दिपालैश्च बाणपातैः समन्ततः

śaktikhaḍgagadākuntaistomaraiśca niśācarāḥ |
paṭṭiśairbhindipālaiśca bāṇapātaiḥ samantataḥ

पाशमुद्गरदण्डैश्च निर्घातैश्चापरैस्तथा ।
कदनं कपिसिंहानां चक्रुस्ते रजनीचराः

pāśamudgaradaṇḍaiśca nirghātaiścāparaistathā |
kadanaṃ kapisiṃhānāṃ cakruste rajanīcarāḥ

बाणौघैरर्दिताश्चापि खरपुत्रेण वानराः ।
सम्भ्रान्तमनसः सर्वे दुद्रुवुर्भयपीडिताः

bāṇaughairarditāścāpi kharaputreṇa vānarāḥ |
sambhrāntamanasaḥ sarve dudruvurbhayapīḍitāḥ

तान् दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे द्रवमाणान् वनौकसः ।
नेदुस्ते सिंहवद् दृप्ता राक्षसा जितकाशिनः

tān dṛṣṭvā rākṣasāḥ sarve dravamāṇān vanaukasaḥ |
neduste siṃhavad dṛptā rākṣasā jitakāśinaḥ

विद्रवत्सु तदा तेषु वानरेषु समन्ततः ।
रामस्तान् वारयामास शरवर्षेण राक्षसान्

vidravatsu tadā teṣu vānareṣu samantataḥ |
rāmastān vārayāmāsa śaravarṣeṇa rākṣasān

वारितान् राक्षसान् दृष्ट्वा मकराक्षो निशाचरः ।
कोपानलसमाविष्टो वचनं चेदमब्रवीत्

vāritān rākṣasān dṛṣṭvā makarākṣo niśācaraḥ |
kopānalasamāviṣṭo vacanaṃ cedamabravīt

तिष्ठ राम मया सार्धं द्वन्द्वयुद्धं भविष्यति ।
त्याजयिष्यामि ते प्राणान् धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः

tiṣṭha rāma mayā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ bhaviṣyati |
tyājayiṣyāmi te prāṇān dhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ

यत् तदा दण्डकारण्ये पितरं हतवान् मम ।
तदग्रतः स्वकर्मस्थं स्मृत्वा रोषोऽभिवर्धते

yat tadā daṇḍakāraṇye pitaraṃ hatavān mama |
tadagrataḥ svakarmasthaṃ smṛtvā roṣo'bhivardhate

दह्यन्ते भृशमङ्गानि दुरात्मन् मम राघव ।
यन्मयासि न दृष्टस्त्वं तस्मिन् काले महावने

dahyante bhṛśamaṅgāni durātman mama rāghava |
yanmayāsi na dṛṣṭastvaṃ tasmin kāle mahāvane

दिष्ट्यासि दर्शनं राम मम त्वं प्राप्तवानिह ।
कांक्षितोऽसि क्षुधार्तस्य सिंहस्येवेतरो मृगः

diṣṭyāsi darśanaṃ rāma mama tvaṃ prāptavāniha |
kāṃkṣito'si kṣudhārtasya siṃhasyevetaro mṛgaḥ

अद्य मद्बाणवेगेन प्रेतराड्विषयं गतः ।
ये त्वया निहताः शूराः सह तैश्च वसिष्यसि

adya madbāṇavegena pretarāḍviṣayaṃ gataḥ |
ye tvayā nihatāḥ śūrāḥ saha taiśca vasiṣyasi

बहुनात्र किमुक्तेन शृणु राम वचो मम ।
पश्यन्तु सकला लोकास्त्वां मां चैव रणाजिरे

bahunātra kimuktena śṛṇu rāma vaco mama |
paśyantu sakalā lokāstvāṃ māṃ caiva raṇājire

अस्त्रैर्वा गदया वापि बाहुभ्यां वा रणाजिरे ।
अभ्यस्तं येन वा राम वर्ततां तेन वा मृधम्

astrairvā gadayā vāpi bāhubhyāṃ vā raṇājire |
abhyastaṃ yena vā rāma vartatāṃ tena vā mṛdham

मकराक्षवचः श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः ।
अब्रवीत् प्रहसन् वाक्यमुत्तरोत्तरवादिनम्

makarākṣavacaḥ śrutvā rāmo daśarathātmajaḥ |
abravīt prahasan vākyamuttarottaravādinam

कत्थसे किं वृथा रक्षो बहून्यसदृशानि ते ।
न रणे शक्यते जेतुं विना युद्धेन वाग्बलात्

katthase kiṃ vṛthā rakṣo bahūnyasadṛśāni te |
na raṇe śakyate jetuṃ vinā yuddhena vāgbalāt

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां त्वत्पिता च यः ।
त्रिशिरा दूषणश्चापि दण्डके निहतो मया

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ tvatpitā ca yaḥ |
triśirā dūṣaṇaścāpi daṇḍake nihato mayā

स्वाशिताश्चापि मांसेन गृध्रगोमायुवायसाः ।
भविष्यन्त्यद्य वै पाप तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुशाः

svāśitāścāpi māṃsena gṛdhragomāyuvāyasāḥ |
bhaviṣyantyadya vai pāpa tīkṣṇatuṇḍanakhāṅkuśāḥ

राघवेणैवमुक्तस्तु मकराक्षो महाबलः ।
बाणौघानमुचत् तस्मै राघवाय रणाजिरे

rāghaveṇaivamuktastu makarākṣo mahābalaḥ |
bāṇaughānamucat tasmai rāghavāya raṇājire

ताञ्छराञ्छरवर्षेण रामश्चिच्छेद नैकधा ।
निपेतुर्भुवि विच्छिन्ना रुक्मपुङ्खाः सहस्रशः

tāñcharāñcharavarṣeṇa rāmaściccheda naikadhā |
nipeturbhuvi vicchinnā rukmapuṅkhāḥ sahasraśaḥ

तद् युद्धमभवत् तत्र समेत्यान्योन्यमोजसा ।
खरराक्षसपुत्रस्य सूनोर्दशरथस्य च

tad yuddhamabhavat tatra sametyānyonyamojasā |
khararākṣasaputrasya sūnordaśarathasya ca

जीमूतयोरिवाकाशे शब्दो ज्यातलयोरिव ।
धनुर्मुक्तः स्वनोऽन्योन्यं श्रूयते च रणाजिरे

jīmūtayorivākāśe śabdo jyātalayoriva |
dhanurmuktaḥ svano'nyonyaṃ śrūyate ca raṇājire

देवदानवगन्धर्वाः किंनराश्च महोरगाः ।
अन्तरिक्षगताः सर्वे द्रष्टुकामास्तदद्भुतम्

devadānavagandharvāḥ kiṃnarāśca mahoragāḥ |
antarikṣagatāḥ sarve draṣṭukāmāstadadbhutam

विद्धमन्योन्यगात्रेषु द्विगुणं वर्धते बलम् ।
कृतप्रतिकृतान्योन्यं कुरुतां तौ रणाजिरे

viddhamanyonyagātreṣu dviguṇaṃ vardhate balam |
kṛtapratikṛtānyonyaṃ kurutāṃ tau raṇājire

राममुक्तांस्तु बाणौघान् राक्षसस्त्वच्छिनद् रणे ।
रक्षोमुक्तांस्तु रामो वै नैकधा प्राच्छिनच्छरैः

rāmamuktāṃstu bāṇaughān rākṣasastvacchinad raṇe |
rakṣomuktāṃstu rāmo vai naikadhā prācchinaccharaiḥ

बाणौघवितताः सर्वा दिशश्च प्रदिशस्तथा ।
संछन्ना वसुधा चैव समन्तान्न प्रकाशते

bāṇaughavitatāḥ sarvā diśaśca pradiśastathā |
saṃchannā vasudhā caiva samantānna prakāśate

ततः क्रुद्धो महाबाहुर्धनुश्चिच्छेद संयुगे ।
अष्टाभिरथ नाराचैः सूतं विव्याध राघवः

tataḥ kruddho mahābāhurdhanuściccheda saṃyuge |
aṣṭābhiratha nārācaiḥ sūtaṃ vivyādha rāghavaḥ

भित्त्वा रथं शरै रामो हत्वा अश्वानपातयत् ।
विरथो वसुधास्थः स मकराक्षो निशाचरः

bhittvā rathaṃ śarai rāmo hatvā aśvānapātayat |
viratho vasudhāsthaḥ sa makarākṣo niśācaraḥ

तत्तिष्ठद् वसुधां रक्षः शूलं जग्राह पाणिना ।
त्रासनं सर्वभूतानां युगान्ताग्निसमप्रभम्

tattiṣṭhad vasudhāṃ rakṣaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā |
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ yugāntāgnisamaprabham

दुरवापं महच्छूलं रुद्रदत्तं भयंकरम् ।
जाज्वल्यमानमाकाशे संहारास्त्रमिवापरम्

duravāpaṃ mahacchūlaṃ rudradattaṃ bhayaṃkaram |
jājvalyamānamākāśe saṃhārāstramivāparam

यं दृष्ट्वा देवताः सर्वा भयार्ता विद्रुता दिशः ।
विभ्राम्य च महच्छूलं प्रज्वलन्तं निशाचरः

yaṃ dṛṣṭvā devatāḥ sarvā bhayārtā vidrutā diśaḥ |
vibhrāmya ca mahacchūlaṃ prajvalantaṃ niśācaraḥ

स क्रोधात् प्राहिणोत् तस्मै राघवाय महाहवे ।
तमापतन्तं ज्वलितं खरपुत्रकराच्च्युतम्

sa krodhāt prāhiṇot tasmai rāghavāya mahāhave |
tamāpatantaṃ jvalitaṃ kharaputrakarāccyutam

बाणैश्चतुर्भिराकाशे शूलं चिच्छेद राघवः ।
स भिन्नो नैकधा शूलो दिव्यहाटकमण्डितः ।
व्यशीर्यत महोल्केव रामबाणार्दितो भुवि

bāṇaiścaturbhirākāśe śūlaṃ ciccheda rāghavaḥ |
sa bhinno naikadhā śūlo divyahāṭakamaṇḍitaḥ |
vyaśīryata maholkeva rāmabāṇārdito bhuvi

तच्छूलं निहतं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
साधु साध्विति भूतानि व्याहरन्ति नभोगताः

tacchūlaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
sādhu sādhviti bhūtāni vyāharanti nabhogatāḥ

तं दृष्ट्वा निहतं शूलं मकराक्षो निशाचरः ।
मुष्टिमुद्यम्य काकुत्स्थं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

taṃ dṛṣṭvā nihataṃ śūlaṃ makarākṣo niśācaraḥ |
muṣṭimudyamya kākutsthaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

स तं दृष्ट्वा पतन्तं तु प्रहस्य रघुनन्दनः ।
पावकास्त्रं ततो रामः संदधे तु शरासने

sa taṃ dṛṣṭvā patantaṃ tu prahasya raghunandanaḥ |
pāvakāstraṃ tato rāmaḥ saṃdadhe tu śarāsane

तेनास्त्रेण हतं रक्षः काकुत्स्थेन तदा रणे ।
संछिन्नहृदयं तत्र पपात च ममार च

tenāstreṇa hataṃ rakṣaḥ kākutsthena tadā raṇe |
saṃchinnahṛdayaṃ tatra papāta ca mamāra ca

दृष्ट्वा ते राक्षसाः सर्वे मकराक्षस्य पातनम् ।
लङ्कामेव प्रधावन्त रामबाणभयार्दिताः

dṛṣṭvā te rākṣasāḥ sarve makarākṣasya pātanam |
laṅkāmeva pradhāvanta rāmabāṇabhayārditāḥ

दशरथनृपसूनुबाणवेगै
रजनिचरं निहतं खरात्मजं तम् ।
प्रददृशुरथ देवताः प्रहृष्टा
गिरिमिव वज्रहतं यथा विकीर्णम्

daśarathanṛpasūnubāṇavegai
rajanicaraṃ nihataṃ kharātmajaṃ tam |
pradadṛśuratha devatāḥ prahṛṣṭā
girimiva vajrahataṃ yathā vikīrṇam