Sarga 30: Shardula Reports the Army at Suvela

ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्काधिपतये चराः ।
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन्

tatastamakṣobhyabalaṃ laṅkādhipataye carāḥ |
suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan

चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् ।
जातोद्वेगोऽभवत् किंचिच्छार्दूलं वाक्यमब्रवीत्

cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam |
jātodvego'bhavat kiṃcicchārdūlaṃ vākyamabravīt

अयथावच्च ते वर्णो दीनश्चासि निशाचर ।
नासि कच्चिदमित्राणां क्रुद्धानां वशमागतः

ayathāvacca te varṇo dīnaścāsi niśācara |
nāsi kaccidamitrāṇāṃ kruddhānāṃ vaśamāgataḥ

इति तेनानुशिष्टस्तु वाचं मन्दमुदीरयन् ।
तदा राक्षसशार्दूलं शार्दूलो भयविक्लवः

iti tenānuśiṣṭastu vācaṃ mandamudīrayan |
tadā rākṣasaśārdūlaṃ śārdūlo bhayaviklavaḥ

न ते चारयितुं शक्या राजन् वानरपुङ्गवाः ।
विक्रान्ता बलवन्तश्च राघवेण च रक्षिताः

na te cārayituṃ śakyā rājan vānarapuṅgavāḥ |
vikrāntā balavantaśca rāghaveṇa ca rakṣitāḥ

नापि सम्भाषितुं शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न लभ्यते ।
सर्वतो रक्ष्यते पन्था वानरैः पर्वतोपमैः

nāpi sambhāṣituṃ śakyāḥ sampraśno'tra na labhyate |
sarvato rakṣyate panthā vānaraiḥ parvatopamaiḥ

प्रविष्टमात्रे ज्ञातोऽहं बले तस्मिन् विचारिते ।
बलाद् गृहीतो रक्षोभिर्बहुधास्मि विचारितः

praviṣṭamātre jñāto'haṃ bale tasmin vicārite |
balād gṛhīto rakṣobhirbahudhāsmi vicāritaḥ

जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तैस्तलैश्चाभिहतो भृशम् ।
परिणीतोऽस्मि हरिभिर्बलमध्ये अमर्षणैः

jānubhirmuṣṭibhirdantaistalaiścābhihato bhṛśam |
pariṇīto'smi haribhirbalamadhye amarṣaṇaiḥ

परिणीय च सर्वत्र नीतोऽहं रामसंसदि ।
रुधिरस्राविदीनाङ्गो विह्वलश्चलितेन्द्रियः

pariṇīya ca sarvatra nīto'haṃ rāmasaṃsadi |
rudhirasrāvidīnāṅgo vihvalaścalitendriyaḥ

हरिभिर्वध्यमानश्च याचमानः कृताञ्जलिः ।
राघवेण परित्रातो मा मेति च यदृच्छया

haribhirvadhyamānaśca yācamānaḥ kṛtāñjaliḥ |
rāghaveṇa paritrāto mā meti ca yadṛcchayā

एष शैलशिलाभिस्तु पूरयित्वा महार्णवम् ।
द्वारमाश्रित्य लङ्काया रामस्तिष्ठति सायुधः

eṣa śailaśilābhistu pūrayitvā mahārṇavam |
dvāramāśritya laṅkāyā rāmastiṣṭhati sāyudhaḥ

गरुडव्यूहमास्थाय सर्वतो हरिभिर्वृतः ।
मां विसृज्य महातेजा लङ्कामेवातिवर्तते

garuḍavyūhamāsthāya sarvato haribhirvṛtaḥ |
māṃ visṛjya mahātejā laṅkāmevātivartate

पुरा प्राकारमायाति क्षिप्रमेकतरं कुरु ।
सीतां वापि प्रयच्छाशु युद्धं वापि प्रदीयताम्

purā prākāramāyāti kṣipramekataraṃ kuru |
sītāṃ vāpi prayacchāśu yuddhaṃ vāpi pradīyatām

मनसा तत् तदा प्रेक्ष्य तच्छ्रुत्वा राक्षसाधिपः ।
शार्दूलं सुमहद्वाक्यमथोवाच स रावणः

manasā tat tadā prekṣya tacchrutvā rākṣasādhipaḥ |
śārdūlaṃ sumahadvākyamathovāca sa rāvaṇaḥ

यदि मां प्रतियुध्यन्ते देवगन्धर्वदानवाः ।
नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि

yadi māṃ pratiyudhyante devagandharvadānavāḥ |
naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayādapi

एवमुक्त्वा महातेजा रावणः पुनरब्रवीत् ।
चरिता भवता सेना केऽत्र शूराः प्लवंगमाः

evamuktvā mahātejā rāvaṇaḥ punarabravīt |
caritā bhavatā senā ke'tra śūrāḥ plavaṃgamāḥ

किंप्रभाः कीदृशाः सौम्य वानरा ये दुरासदाः ।
कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च तत्त्वमाख्याहि राक्षस

kiṃprabhāḥ kīdṛśāḥ saumya vānarā ye durāsadāḥ |
kasya putrāśca pautrāśca tattvamākhyāhi rākṣasa

तथात्र प्रतिपत्स्यामि ज्ञात्वा तेषां बलाबलम् ।
अवश्यं खलु संख्यानं कर्तव्यं युद्धमिच्छता

tathātra pratipatsyāmi jñātvā teṣāṃ balābalam |
avaśyaṃ khalu saṃkhyānaṃ kartavyaṃ yuddhamicchatā

अथैवमुक्तः शार्दूलो रावणेनोत्तमश्चरः ।
इदं वचनमारेभे वक्तुं रावणसंनिधौ

athaivamuktaḥ śārdūlo rāvaṇenottamaścaraḥ |
idaṃ vacanamārebhe vaktuṃ rāvaṇasaṃnidhau

अथर्क्षरजसः पुत्रो युधि राजन् सुदुर्जयः ।
गद्गदस्याथ पुत्रोऽत्र जाम्बवानिति विश्रुतः

atharkṣarajasaḥ putro yudhi rājan sudurjayaḥ |
gadgadasyātha putro'tra jāmbavāniti viśrutaḥ

गद्गदस्याथ पुत्रोऽन्यो गुरुपुत्रः शतक्रतोः ।
कदनं यस्य पुत्रेण कृतमेकेन रक्षसाम्

gadgadasyātha putro'nyo guruputraḥ śatakratoḥ |
kadanaṃ yasya putreṇa kṛtamekena rakṣasām

सुषेणश्चात्र धर्मात्मा पुत्रो धर्मस्य वीर्यवान् ।
सौम्यः सोमात्मजश्चात्र राजन् दधिमुखः कपिः

suṣeṇaścātra dharmātmā putro dharmasya vīryavān |
saumyaḥ somātmajaścātra rājan dadhimukhaḥ kapiḥ

सुमुखो दुर्मुखश्चात्र वेगदर्शी च वानरः ।
मृत्युर्वानररूपेण नूनं सृष्टः स्वयंभुवा

sumukho durmukhaścātra vegadarśī ca vānaraḥ |
mṛtyurvānararūpeṇa nūnaṃ sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā

पुत्रो हुतवहस्यात्र नीलः सेनापतिः स्वयम् ।
अनिलस्य तु पुत्रोऽत्र हनूमानिति विश्रुतः

putro hutavahasyātra nīlaḥ senāpatiḥ svayam |
anilasya tu putro'tra hanūmāniti viśrutaḥ

नप्ता शक्रस्य दुर्धर्षो बलवानङ्गदो युवा ।
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ बलिनावश्विसम्भवौ

naptā śakrasya durdharṣo balavānaṅgado yuvā |
maindaśca dvividaścobhau balināvaśvisambhavau

पुत्रा वैवस्वतस्याथ पञ्च कालान्तकोपमाः ।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः

putrā vaivasvatasyātha pañca kālāntakopamāḥ |
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ

दश वानरकोट्यश्च शूराणां युद्धकाङ्क्षिणाम् ।
श्रीमतां देवपुत्राणां शेषं नाख्यातुमुत्सहे

daśa vānarakoṭyaśca śūrāṇāṃ yuddhakāṅkṣiṇām |
śrīmatāṃ devaputrāṇāṃ śeṣaṃ nākhyātumutsahe

पुत्रो दशरथस्यैष सिंहसंहननो युवा ।
दूषणो निहतो येन खरश्च त्रिशिरास्तथा

putro daśarathasyaiṣa siṃhasaṃhanano yuvā |
dūṣaṇo nihato yena kharaśca triśirāstathā

नास्ति रामस्य सदृशे विक्रमे भुवि कश्चन ।
विराधो निहतो येन कबन्धश्चान्तकोपमः

nāsti rāmasya sadṛśe vikrame bhuvi kaścana |
virādho nihato yena kabandhaścāntakopamaḥ

वक्तुं न शक्तो रामस्य गुणान् कश्चिन्नरः क्षितौ ।
जनस्थानगता येन तावन्तो राक्षसा हताः

vaktuṃ na śakto rāmasya guṇān kaścinnaraḥ kṣitau |
janasthānagatā yena tāvanto rākṣasā hatāḥ

लक्ष्मणश्चात्र धर्मात्मा मातंगानामिवर्षभः ।
यस्य बाणपथं प्राप्य न जीवेदपि वासवः

lakṣmaṇaścātra dharmātmā mātaṃgānāmivarṣabhaḥ |
yasya bāṇapathaṃ prāpya na jīvedapi vāsavaḥ

श्वेतो ज्योतिर्मुखश्चात्र भास्करस्यात्मसम्भवौ ।
वरुणस्याथ पुत्रोऽथ हेमकूटः प्लवंगमः

śveto jyotirmukhaścātra bhāskarasyātmasambhavau |
varuṇasyātha putro'tha hemakūṭaḥ plavaṃgamaḥ

विश्वकर्मसुतो वीरो नलः प्लवगसत्तमः ।
विक्रान्तो वेगवानत्र वसुपुत्रः स दुर्धरः

viśvakarmasuto vīro nalaḥ plavagasattamaḥ |
vikrānto vegavānatra vasuputraḥ sa durdharaḥ

राक्षसानां वरिष्ठश्च तव भ्राता विभीषणः ।
प्रतिगृह्य पुरीं लङ्कां राघवस्य हिते रतः

rākṣasānāṃ variṣṭhaśca tava bhrātā vibhīṣaṇaḥ |
pratigṛhya purīṃ laṅkāṃ rāghavasya hite rataḥ

इति सर्वं समाख्यातं तथा वै वानरं बलम् ।
सुवेलेऽधिष्ठितं शैले शेषकार्ये भवान् गतिः

iti sarvaṃ samākhyātaṃ tathā vai vānaraṃ balam |
suvele'dhiṣṭhitaṃ śaile śeṣakārye bhavān gatiḥ