Sarga 29: Ravana Rebukes His Spies, Sends Others

शुकेन तु समादिष्टान् दृष्ट्वा स हरियूथपान् ।
लक्ष्मणं च महावीर्यं भुजं रामस्य दक्षिणम्

śukena tu samādiṣṭān dṛṣṭvā sa hariyūthapān |
lakṣmaṇaṃ ca mahāvīryaṃ bhujaṃ rāmasya dakṣiṇam

समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं च विभीषणम् ।
सर्ववानरराजं च सुग्रीवं भीमविक्रमम्

samīpasthaṃ ca rāmasya bhrātaraṃ ca vibhīṣaṇam |
sarvavānararājaṃ ca sugrīvaṃ bhīmavikramam

अङ्गदं चापि बलिनं वज्रहस्तात्मजात्मजम् ।
हनूमन्तं च विक्रान्तं जाम्बवन्तं च दुर्जयम्

aṅgadaṃ cāpi balinaṃ vajrahastātmajātmajam |
hanūmantaṃ ca vikrāntaṃ jāmbavantaṃ ca durjayam

सुषेणं कुमुदं नीलं नलं च प्लवगर्षभम् ।
गजं गवाक्षं शरभं मैन्दं च द्विविदं तथा

suṣeṇaṃ kumudaṃ nīlaṃ nalaṃ ca plavagarṣabham |
gajaṃ gavākṣaṃ śarabhaṃ maindaṃ ca dvividaṃ tathā

किंचिदाविग्नहृदयो जातक्रोधश्च रावणः ।
भर्त्सयामास तौ वीरौ कथान्ते शुकसारणौ

kiṃcidāvignahṛdayo jātakrodhaśca rāvaṇaḥ |
bhartsayāmāsa tau vīrau kathānte śukasāraṇau

अधोमुखौ तौ प्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ ।
रोषगद्गदया वाचा संरब्धं परुषं तथा

adhomukhau tau praṇatāvabravīcchukasāraṇau |
roṣagadgadayā vācā saṃrabdhaṃ paruṣaṃ tathā

न तावत् सदृशं नाम सचिवैरुपजीविभिः ।
विप्रियं नृपतेर्वक्तुं निग्रहे प्रग्रहे प्रभोः

na tāvat sadṛśaṃ nāma sacivairupajīvibhiḥ |
vipriyaṃ nṛpatervaktuṃ nigrahe pragrahe prabhoḥ

रिपूणां प्रतिकूलानां युद्धार्थमभिवर्तताम् ।
उभाभ्यां सदृशं नाम वक्तुमप्रस्तवे स्तवम्

ripūṇāṃ pratikūlānāṃ yuddhārthamabhivartatām |
ubhābhyāṃ sadṛśaṃ nāma vaktumaprastave stavam

आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वां पर्युपासिताः ।
सारं यद् राजशास्त्राणामनुजीव्यं न गृह्यते

ācāryā guravo vṛddhā vṛthā vāṃ paryupāsitāḥ |
sāraṃ yad rājaśāstrāṇāmanujīvyaṃ na gṛhyate

गृहीतो वा न विज्ञातो भारोऽज्ञानस्य वाह्यते ।
ईदृशैः सचिवैर्युक्तो मूर्खैर्दिष्ट्या धराम्यहम्

gṛhīto vā na vijñāto bhāro'jñānasya vāhyate |
īdṛśaiḥ sacivairyukto mūrkhairdiṣṭyā dharāmyaham

किं नु मृत्योर्भयं नास्ति मां वक्तुं परुषं वचः ।
यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम्

kiṃ nu mṛtyorbhayaṃ nāsti māṃ vaktuṃ paruṣaṃ vacaḥ |
yasya me śāsato jihvā prayacchati śubhāśubham

अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः ।
राजदण्डपरामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः

apyeva dahanaṃ spṛṣṭvā vane tiṣṭhanti pādapāḥ |
rājadaṇḍaparāmṛṣṭāstiṣṭhante nāparādhinaḥ

हन्यामहं त्विमौ पापौ शत्रुपक्षप्रशंसिनौ ।
यदि पूर्वोपकारैर्मे क्रोधो न मृदुतां व्रजेत्

hanyāmahaṃ tvimau pāpau śatrupakṣapraśaṃsinau |
yadi pūrvopakārairme krodho na mṛdutāṃ vrajet

अपध्वंसत नश्यध्वं संनिकर्षादितो मम ।
नहि वां हन्तुमिच्छामि स्मराम्युपकृतानि वाम् ।
हतावेव कृतघ्नौ द्वौ मयि स्नेहपराङ्मुखौ

apadhvaṃsata naśyadhvaṃ saṃnikarṣādito mama |
nahi vāṃ hantumicchāmi smarāmyupakṛtāni vām |
hatāveva kṛtaghnau dvau mayi snehaparāṅmukhau

एवमुक्तौ तु सव्रीडौ तौ दृष्ट्वा शुकसारणौ ।
रावणं जयशब्देन प्रतिनन्द्याभिनिःसृतौ

evamuktau tu savrīḍau tau dṛṣṭvā śukasāraṇau |
rāvaṇaṃ jayaśabdena pratinandyābhiniḥsṛtau

अब्रवीच्च दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम् ।
उपस्थापय मे शीघ्रं चारानिति निशाचरः ।
महोदरस्तथोक्तस्तु शीघ्रमाज्ञापयच्चरान्

abravīcca daśagrīvaḥ samīpasthaṃ mahodaram |
upasthāpaya me śīghraṃ cārāniti niśācaraḥ |
mahodarastathoktastu śīghramājñāpayaccarān

ततश्चाराः संत्वरिताः प्राप्ताः पार्थिवशासनात् ।
उपस्थिताः प्राञ्जलयो वर्धयित्वा जयाशिषः

tataścārāḥ saṃtvaritāḥ prāptāḥ pārthivaśāsanāt |
upasthitāḥ prāñjalayo vardhayitvā jayāśiṣaḥ

तानब्रवीत् ततो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
चारान् प्रत्यायिकान् शूरान् धीरान् विगतसाध्वसान्

tānabravīt tato vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
cārān pratyāyikān śūrān dhīrān vigatasādhvasān

इतो गच्छत रामस्य व्यवसायं परीक्षितुम् ।
मन्त्रेष्वभ्यन्तरा येऽस्य प्रीत्या तेन समागताः

ito gacchata rāmasya vyavasāyaṃ parīkṣitum |
mantreṣvabhyantarā ye'sya prītyā tena samāgatāḥ

कथं स्वपिति जागर्ति किमद्य च करिष्यति ।
विज्ञाय निपुणं सर्वमागन्तव्यमशेषतः

kathaṃ svapiti jāgarti kimadya ca kariṣyati |
vijñāya nipuṇaṃ sarvamāgantavyamaśeṣataḥ

चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपैः ।
युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते

cāreṇa viditaḥ śatruḥ paṇḍitairvasudhādhipaiḥ |
yuddhe svalpena yatnena samāsādya nirasyate

चारास्तु ते तथेत्युक्त्वा प्रहृष्टा राक्षसेश्वरम् ।
शार्दूलमग्रतः कृत्वा ततश्चक्रुः प्रदक्षिणम्

cārāstu te tathetyuktvā prahṛṣṭā rākṣaseśvaram |
śārdūlamagrataḥ kṛtvā tataścakruḥ pradakṣiṇam

ततस्तं तु महात्मानं चारा राक्षससत्तमम् ।
कृत्वा प्रदक्षिणं जग्मुर्यत्र रामः सलक्ष्मणः

tatastaṃ tu mahātmānaṃ cārā rākṣasasattamam |
kṛtvā pradakṣiṇaṃ jagmuryatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ

ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे रामलक्ष्मणौ ।
प्रच्छन्ना ददृशुर्गत्वा ससुग्रीवविभीषणौ

te suvelasya śailasya samīpe rāmalakṣmaṇau |
pracchannā dadṛśurgatvā sasugrīvavibhīṣaṇau

प्रेक्षमाणाश्चमूं तां च बभूवुर्भयविह्वलाः ।
ते तु धर्मात्मना दृष्टा राक्षसेन्द्रेण राक्षसाः

prekṣamāṇāścamūṃ tāṃ ca babhūvurbhayavihvalāḥ |
te tu dharmātmanā dṛṣṭā rākṣasendreṇa rākṣasāḥ

विभीषणेन तत्रस्था निगृहीता यदृच्छया ।
शार्दूलो ग्राहितस्त्वेकः पापोऽयमिति राक्षसः

vibhīṣaṇena tatrasthā nigṛhītā yadṛcchayā |
śārdūlo grāhitastvekaḥ pāpo'yamiti rākṣasaḥ

मोचितः सोऽपि रामेण वध्यमानः प्लवंगमैः ।
आनृशंस्येन रामेण मोचिता राक्षसाः परे

mocitaḥ so'pi rāmeṇa vadhyamānaḥ plavaṃgamaiḥ |
ānṛśaṃsyena rāmeṇa mocitā rākṣasāḥ pare

वानरैरर्दितास्ते तु विक्रान्तैर्लघुविक्रमैः ।
पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्टचेतसः

vānarairarditāste tu vikrāntairlaghuvikramaiḥ |
punarlaṅkāmanuprāptāḥ śvasanto naṣṭacetasaḥ

ततो दशग्रीवमुपस्थितास्ते
चारा बहिर्नित्यचरा निशाचराः ।
गिरेः सुवेलस्य समीपवासिनं
न्यवेदयन् रामबलं महाबलाः

tato daśagrīvamupasthitāste
cārā bahirnityacarā niśācarāḥ |
gireḥ suvelasya samīpavāsinaṃ
nyavedayan rāmabalaṃ mahābalāḥ