Sarga 24: The Army Camps; Shuka Reports to Ravana

सा वीरसमिती राज्ञा विरराज व्यवस्थिता ।
शशिना शुभनक्षत्रा पौर्णमासीव शारदी

sā vīrasamitī rājñā virarāja vyavasthitā |
śaśinā śubhanakṣatrā paurṇamāsīva śāradī

प्रचचाल च वेगेन त्रस्ता चैव वसुंधरा ।
पीड्यमाना बलौघेन तेन सागरवर्चसा

pracacāla ca vegena trastā caiva vasuṃdharā |
pīḍyamānā balaughena tena sāgaravarcasā

ततः शुश्रुवुराक्रुष्टं लङ्कायां काननौकसः ।
भेरीमृदङ्गसंघुष्टं तुमुलं लोमहर्षणम्

tataḥ śuśruvurākruṣṭaṃ laṅkāyāṃ kānanaukasaḥ |
bherīmṛdaṅgasaṃghuṣṭaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

बभूवुस्तेन घोषेण संहृष्टा हरियूथपाः ।
अमृष्यमाणास्तद् घोषं विनेदुर्घोषवत्तरम्

babhūvustena ghoṣeṇa saṃhṛṣṭā hariyūthapāḥ |
amṛṣyamāṇāstad ghoṣaṃ vinedurghoṣavattaram

राक्षसास्तत् प्लवंगानां शुश्रुवुस्तेऽपि गर्जितम् ।
नर्दतामिव दृप्तानां मेघानामम्बरे स्वनम्

rākṣasāstat plavaṃgānāṃ śuśruvuste'pi garjitam |
nardatāmiva dṛptānāṃ meghānāmambare svanam

दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम् ।
जगाम मनसा सीतां दूूयमानेन चेतसा

dṛṣṭvā dāśarathirlaṅkāṃ citradhvajapatākinīm |
jagāma manasā sītāṃ dūūyamānena cetasā

अत्र सा मृगशावाक्षी रावणेनोपरुध्यते ।
अभिभूता ग्रहेणेव लोहिताङ्गेन रोहिणी

atra sā mṛgaśāvākṣī rāvaṇenoparudhyate |
abhibhūtā graheṇeva lohitāṅgena rohiṇī

दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य समुद्वीक्ष्य च लक्ष्मणम् ।
उवाच वचनं वीरस्तत्कालहितमात्मनः

dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya samudvīkṣya ca lakṣmaṇam |
uvāca vacanaṃ vīrastatkālahitamātmanaḥ

आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितां पश्य लक्ष्मण ।
मनसेव कृतां लङ्कां नगाग्रे विश्वकर्मणा

ālikhantīmivākāśamutthitāṃ paśya lakṣmaṇa |
manaseva kṛtāṃ laṅkāṃ nagāgre viśvakarmaṇā

विमानैर्बहुभिर्लङ्का संकीर्णा रचिता पुरा ।
विष्णोः पदमिवाकाशं छादितं पाण्डुभिर्घनैः

vimānairbahubhirlaṅkā saṃkīrṇā racitā purā |
viṣṇoḥ padamivākāśaṃ chāditaṃ pāṇḍubhirghanaiḥ

पुष्पितैः शोभिता लङ्का वनैश्चित्ररथोपमैः ।
नानापतगसंघुष्टफलपुष्पोपगैः शुभैः

puṣpitaiḥ śobhitā laṅkā vanaiścitrarathopamaiḥ |
nānāpatagasaṃghuṣṭaphalapuṣpopagaiḥ śubhaiḥ

पश्य मत्तविहंगानि प्रलीनभ्रमराणि च ।
कोकिलाकुलखण्डानि दोधवीति शिवोऽनिलः

paśya mattavihaṃgāni pralīnabhramarāṇi ca |
kokilākulakhaṇḍāni dodhavīti śivo'nilaḥ

इति दाशरथी रामो लक्ष्मणं समभाषत ।
बलं च तत्र विभजच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा

iti dāśarathī rāmo lakṣmaṇaṃ samabhāṣata |
balaṃ ca tatra vibhajacchāstradṛṣṭena karmaṇā

शशास कपिसेनां तां बलादादाय वीर्यवान् ।
अङ्गदः सह नीलेन तिष्ठेदुरसि दुर्जयः

śaśāsa kapisenāṃ tāṃ balādādāya vīryavān |
aṅgadaḥ saha nīlena tiṣṭhedurasi durjayaḥ

तिष्ठेद् वानरवाहिन्या वानरौघसमावृतः ।
आश्रितो दक्षिणं पार्श्वमृषभो नाम वानरः

tiṣṭhed vānaravāhinyā vānaraughasamāvṛtaḥ |
āśrito dakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho nāma vānaraḥ

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
तिष्ठेद् वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः

gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
tiṣṭhed vānaravāhinyāḥ savyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ

मूर्ध्नि स्थास्याम्यहं यत्तो लक्ष्मणेन समन्वितः ।
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः

mūrdhni sthāsyāmyahaṃ yatto lakṣmaṇena samanvitaḥ |
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ

ऋक्षमुख्या महात्मानः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ।
जघनं कपिसेनायाः कपिराजोऽभिरक्षतु ।
पश्चार्धमिव लोकस्य प्रचेतास्तेजसा वृतः

ṛkṣamukhyā mahātmānaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ |
jaghanaṃ kapisenāyāḥ kapirājo'bhirakṣatu |
paścārdhamiva lokasya pracetāstejasā vṛtaḥ

सुविभक्तमहाव्यूहा महावानररक्षिता ।
अनीकिनी सा विबभौ यथा द्यौः साभ्रसम्प्लवा

suvibhaktamahāvyūhā mahāvānararakṣitā |
anīkinī sā vibabhau yathā dyauḥ sābhrasamplavā

प्रगृह्य गिरिशृङ्गाणि महतश्च महीरुहान् ।
आसेदुर्वानरा लङ्कां मिमर्दयिषवो रणे

pragṛhya giriśṛṅgāṇi mahataśca mahīruhān |
āsedurvānarā laṅkāṃ mimardayiṣavo raṇe

शिखरैर्विकिरामैनां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा ।
इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरिपुङ्गवाः

śikharairvikirāmaināṃ laṅkāṃ muṣṭibhireva vā |
iti sma dadhire sarve manāṃsi haripuṅgavāḥ

ततो रामो महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।
सुविभक्तानि सैन्यानि शुक एष विमुच्यताम्

tato rāmo mahātejāḥ sugrīvamidamabravīt |
suvibhaktāni sainyāni śuka eṣa vimucyatām

रामस्य तु वचः श्रुत्वा वानरेन्द्रो महाबलः ।
मोचयामास तं दूतं शुकं रामस्य शासनात्

rāmasya tu vacaḥ śrutvā vānarendro mahābalaḥ |
mocayāmāsa taṃ dūtaṃ śukaṃ rāmasya śāsanāt

मोचितो रामवाक्येन वानरैश्च निपीडितः ।
शुकः परमसंत्रस्तो रक्षोधिपमुपागमत्

mocito rāmavākyena vānaraiśca nipīḍitaḥ |
śukaḥ paramasaṃtrasto rakṣodhipamupāgamat

रावणः प्रहसन्नेव शुकं वाक्यमुवाच ह ।
किमिमौ ते सितौ पक्षौ लूनपक्षश्च दृश्यसे

rāvaṇaḥ prahasanneva śukaṃ vākyamuvāca ha |
kimimau te sitau pakṣau lūnapakṣaśca dṛśyase

कच्चिन्नानेकचित्तानां तेषां त्वं वशमागतः ।
ततः स भयसंविग्नस्तेन राज्ञाभिचोदितः ।
वचनं प्रत्युवाचेदं राक्षसाधिपमुत्तमम्

kaccinnānekacittānāṃ teṣāṃ tvaṃ vaśamāgataḥ |
tataḥ sa bhayasaṃvignastena rājñābhicoditaḥ |
vacanaṃ pratyuvācedaṃ rākṣasādhipamuttamam

सागरस्योत्तरे तीरेऽब्रुवं ते वचनं तथा ।
यथा संदेशमक्लिष्टं सान्त्वयन् श्लक्ष्णया गिरा

sāgarasyottare tīre'bruvaṃ te vacanaṃ tathā |
yathā saṃdeśamakliṣṭaṃ sāntvayan ślakṣṇayā girā

क्रुद्धैस्तैरहमुत्प्लुत्य दृष्टमात्रः प्लवंगमैः ।
गृहीतोऽस्म्यपि चारब्धो हन्तुं लोप्तुं च मुष्टिभिः

kruddhaistairahamutplutya dṛṣṭamātraḥ plavaṃgamaiḥ |
gṛhīto'smyapi cārabdho hantuṃ loptuṃ ca muṣṭibhiḥ

न ते संभाषितुं शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न विद्यते ।
प्रकृत्या कोपनास्तीक्ष्णा वानरा राक्षसाधिप

na te saṃbhāṣituṃ śakyāḥ sampraśno'tra na vidyate |
prakṛtyā kopanāstīkṣṇā vānarā rākṣasādhipa

स च हन्ता विराधस्य कबन्धस्य खरस्य च ।
सुग्रीवसहितो रामः सीतायाः पदमागतः

sa ca hantā virādhasya kabandhasya kharasya ca |
sugrīvasahito rāmaḥ sītāyāḥ padamāgataḥ

स कृत्वा सागरे सेतुं तीर्त्वा च लवणोदधिम् ।
एष रक्षांसि निर्धूय धन्वी तिष्ठति राघवः

sa kṛtvā sāgare setuṃ tīrtvā ca lavaṇodadhim |
eṣa rakṣāṃsi nirdhūya dhanvī tiṣṭhati rāghavaḥ

ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानि सहस्रशः ।
गिरिमेघनिकाशानां छादयन्ति वसुंधराम्

ṛkṣavānarasaṅghānāmanīkāni sahasraśaḥ |
girimeghanikāśānāṃ chādayanti vasuṃdharām

राक्षसानां बलौघस्य वानरेन्द्रबलस्य च ।
नैतयोर्विद्यते संधिर्देवदानवयोरिव

rākṣasānāṃ balaughasya vānarendrabalasya ca |
naitayorvidyate saṃdhirdevadānavayoriva

पुरा प्राकारमायान्ति क्षिप्रमेकतरं कुरु ।
सीतां चास्मै प्रयच्छाशु युद्धं वापि प्रदीयताम्

purā prākāramāyānti kṣipramekataraṃ kuru |
sītāṃ cāsmai prayacchāśu yuddhaṃ vāpi pradīyatām

शुकस्य वचनं श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् ।
रोषसंरक्तनयनो निर्दहन्निव चक्षुषा

śukasya vacanaṃ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt |
roṣasaṃraktanayano nirdahanniva cakṣuṣā

यदि मां प्रति युद्धेरन् देवगन्धर्वदानवाः ।
नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि

yadi māṃ prati yuddheran devagandharvadānavāḥ |
naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayādapi

कदा समभिधावन्त मामका राघवं शराः ।
वसन्ते पुष्पितं मत्ता भ्रमरा इव पादपम्

kadā samabhidhāvanta māmakā rāghavaṃ śarāḥ |
vasante puṣpitaṃ mattā bhramarā iva pādapam

कदा शोणितदिग्धाङ्गं दीप्तैः कार्मुकविच्युतैः ।
शरैरादीपयिष्यामि उल्काभिरिव कुञ्जरम्

kadā śoṇitadigdhāṅgaṃ dīptaiḥ kārmukavicyutaiḥ |
śarairādīpayiṣyāmi ulkābhiriva kuñjaram

तच्चास्य बलमादास्ये बलेन महता वृतः ।
ज्योतिषामिव सर्वेषां प्रभामुद्यन् दिवाकरः

taccāsya balamādāsye balena mahatā vṛtaḥ |
jyotiṣāmiva sarveṣāṃ prabhāmudyan divākaraḥ

सागरस्येव मे वेगो मारुतस्येव मे बलम् ।
न च दाशरथिर्वेद तेन मां योद्धुमिच्छति

sāgarasyeva me vego mārutasyeva me balam |
na ca dāśarathirveda tena māṃ yoddhumicchati

न मे तूणीशयान् बाणान् सविषानिव पन्नगान् ।
रामः पश्यति संग्रामे तेन मां योद्धुमिच्छति

na me tūṇīśayān bāṇān saviṣāniva pannagān |
rāmaḥ paśyati saṃgrāme tena māṃ yoddhumicchati

न जानाति पुरा वीर्यं मम युद्धे स राघवः ।
मम चापमयीं वीणां शरकोणैः प्रवादिताम्

na jānāti purā vīryaṃ mama yuddhe sa rāghavaḥ |
mama cāpamayīṃ vīṇāṃ śarakoṇaiḥ pravāditām

ज्याशब्दतुमुलां घोरामार्तगीतमहास्वनाम् ।
नाराचतलसंनादां नदीमहितवाहिनीम् ।
अवगाह्य महारङ्गं वादयिष्याम्यहं रणे

jyāśabdatumulāṃ ghorāmārtagītamahāsvanām |
nārācatalasaṃnādāṃ nadīmahitavāhinīm |
avagāhya mahāraṅgaṃ vādayiṣyāmyahaṃ raṇe

न वासवेनापि सहस्रचक्षुषा
युद्धेऽस्मि शक्यो वरुणेन वा स्वयम् ।
यमेन वा धर्षयितुं शराग्निना
महाहवे वैश्रवणेन वा पुनः

na vāsavenāpi sahasracakṣuṣā
yuddhe'smi śakyo varuṇena vā svayam |
yamena vā dharṣayituṃ śarāgninā
mahāhave vaiśravaṇena vā punaḥ