Sarga 20: Shuka Carries Ravana's Message to Sugriva

ततो निविष्टां ध्वजिनीं सुग्रीवेणाभिपालिताम् ।
ददर्श राक्षसोऽभ्येत्य शार्दूलो नाम वीर्यवान्

tato niviṣṭāṃ dhvajinīṃ sugrīveṇābhipālitām |
dadarśa rākṣaso'bhyetya śārdūlo nāma vīryavān

चारो राक्षसराजस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
तां दृष्ट्वा सर्वतोऽव्यग्रां प्रतिगम्य स राक्षसः

cāro rākṣasarājasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
tāṃ dṛṣṭvā sarvato'vyagrāṃ pratigamya sa rākṣasaḥ

आविश्य लङ्कां वेगेन राजानमिदमब्रवीत् ।
एष वै वानरर्क्षौघो लङ्कां समभिवर्तते

āviśya laṅkāṃ vegena rājānamidamabravīt |
eṣa vai vānararkṣaugho laṅkāṃ samabhivartate

अगाधश्चाप्रमेयश्च द्वितीय इव सागरः ।
पुत्रौ दशरथस्येमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

agādhaścāprameyaśca dvitīya iva sāgaraḥ |
putrau daśarathasyemau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

उत्तमौ रूपसम्पन्नौ सीतायाः पदमागतौ ।
एतौ सागरमासाद्य संनिविष्टौ महाद्युते

uttamau rūpasampannau sītāyāḥ padamāgatau |
etau sāgaramāsādya saṃniviṣṭau mahādyute

बलं चाकाशमावृत्य सर्वतो दशयोजनम् ।
तत्त्वभूतं महाराज क्षिप्रं वेदितुमर्हसि

balaṃ cākāśamāvṛtya sarvato daśayojanam |
tattvabhūtaṃ mahārāja kṣipraṃ veditumarhasi

तव दूता महाराज क्षिप्रमर्हन्ति वेदितुम् ।
उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदो वात्र प्रयुज्यताम्

tava dūtā mahārāja kṣipramarhanti veditum |
upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedo vātra prayujyatām

शार्दूलस्य वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
उवाच सहसा व्यग्रः सम्प्रधार्यार्थमात्मनः ।
शुकं साधु तदा रक्षो वाक्यमर्थविदां वरम्

śārdūlasya vacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
uvāca sahasā vyagraḥ sampradhāryārthamātmanaḥ |
śukaṃ sādhu tadā rakṣo vākyamarthavidāṃ varam

सुग्रीवं ब्रूहि गत्वाऽऽशु राजानं वचनान्मम ।
यथासंदेशमक्लीबं श्लक्ष्णया परया गिरा

sugrīvaṃ brūhi gatvā''śu rājānaṃ vacanānmama |
yathāsaṃdeśamaklībaṃ ślakṣṇayā parayā girā

त्वं वै महाराजकुलप्रसूतो
महाबलश्चर्क्षरजःसुतश्च ।
न कश्चनार्थस्तव नास्त्यनर्थ-
स्तथापि मे भ्रातृसमो हरीश

tvaṃ vai mahārājakulaprasūto
mahābalaścarkṣarajaḥsutaśca |
na kaścanārthastava nāstyanartha-
stathāpi me bhrātṛsamo harīśa

अहं यद्यहरं भार्यां राजपुत्रस्य धीमतः ।
किं तत्र तव सुग्रीव किष्किन्धां प्रति गम्यताम्

ahaṃ yadyaharaṃ bhāryāṃ rājaputrasya dhīmataḥ |
kiṃ tatra tava sugrīva kiṣkindhāṃ prati gamyatām

नहीयं हरिभिर्लङ्का प्राप्तुं शक्या कथंचन ।
देवैरपि सगन्धर्वैः किं पुनर्नरवानरैः

nahīyaṃ haribhirlaṅkā prāptuṃ śakyā kathaṃcana |
devairapi sagandharvaiḥ kiṃ punarnaravānaraiḥ

स तदा राक्षसेन्द्रेण संदिष्टो रजनीचरः ।
शुको विहंगमो भूत्वा तूर्णमाप्लुत्य चाम्बरम्

sa tadā rākṣasendreṇa saṃdiṣṭo rajanīcaraḥ |
śuko vihaṃgamo bhūtvā tūrṇamāplutya cāmbaram

स गत्वा दूरमध्वानमुपर्युपरि सागरम् ।
संस्थितो ह्यम्बरे वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत्

sa gatvā dūramadhvānamuparyupari sāgaram |
saṃsthito hyambare vākyaṃ sugrīvamidamabravīt

सर्वमुक्तं यथाऽऽदिष्टं रावणेन दुरात्मना ।
तत् प्रापयन्तं वचनं तूर्णमाप्लुत्य वानराः

sarvamuktaṃ yathā''diṣṭaṃ rāvaṇena durātmanā |
tat prāpayantaṃ vacanaṃ tūrṇamāplutya vānarāḥ

प्रापद्यन्त तदा क्षिप्रं लोप्तुं हन्तुं च मुष्टिभिः ।
सर्वैः प्लवंगैः प्रसभं निगृहीतो निशाचरः

prāpadyanta tadā kṣipraṃ loptuṃ hantuṃ ca muṣṭibhiḥ |
sarvaiḥ plavaṃgaiḥ prasabhaṃ nigṛhīto niśācaraḥ

गगनाद् भूतले चाशु प्रतिगृह्यावतारितः ।
वानरैः पीड्यमानस्तु शुको वचनमब्रवीत्

gaganād bhūtale cāśu pratigṛhyāvatāritaḥ |
vānaraiḥ pīḍyamānastu śuko vacanamabravīt

न दूतान् घ्नन्ति काकुत्स्थ वार्यन्तां साधु वानराः ।
यस्तु हित्वा मतं भर्तुः स्वमतं सम्प्रधारयेत् ।
अनुक्तवादी दूतः सन् स दूतो वधमर्हति

na dūtān ghnanti kākutstha vāryantāṃ sādhu vānarāḥ |
yastu hitvā mataṃ bhartuḥ svamataṃ sampradhārayet |
anuktavādī dūtaḥ san sa dūto vadhamarhati

शुकस्य वचनं रामः श्रुत्वा तु परिदेवितम् ।
उवाच मावधिष्टेति घ्नतः शाखामृगर्षभान्

śukasya vacanaṃ rāmaḥ śrutvā tu paridevitam |
uvāca māvadhiṣṭeti ghnataḥ śākhāmṛgarṣabhān

स च पत्रलघुर्भूत्वा हरिभिर्दर्शितेऽभये ।
अन्तरिक्षे स्थितो भूत्वा पुनर्वचनमब्रवीत्

sa ca patralaghurbhūtvā haribhirdarśite'bhaye |
antarikṣe sthito bhūtvā punarvacanamabravīt

सुग्रीव सत्त्वसम्पन्न महाबलपराक्रम ।
किं मया खलु वक्तव्यो रावणो लोकरावणः

sugrīva sattvasampanna mahābalaparākrama |
kiṃ mayā khalu vaktavyo rāvaṇo lokarāvaṇaḥ

स एवमुक्तः प्लवगाधिपस्तदा
प्लवंगमानामृषभो महाबलः ।
उवाच वाक्यं रजनीचरस्य
चारं शुकं शुद्धमदीनसत्त्वः

sa evamuktaḥ plavagādhipastadā
plavaṃgamānāmṛṣabho mahābalaḥ |
uvāca vākyaṃ rajanīcarasya
cāraṃ śukaṃ śuddhamadīnasattvaḥ

न मेऽसि मित्रं न तथानुकम्प्यो
न चोपकर्तासि न मे प्रियोऽसि ।
अरिश्च रामस्य सहानुबन्ध-
स्ततोऽसि वालीव वधार्ह वध्यः

na me'si mitraṃ na tathānukampyo
na copakartāsi na me priyo'si |
ariśca rāmasya sahānubandha-
stato'si vālīva vadhārha vadhyaḥ

निहन्म्यहं त्वां ससुतं सबन्धुं
सज्ञातिवर्गं रजनीचरेश ।
लङ्कां च सर्वां महता बलेन
सर्वैः करिष्यामि समेत्य भस्म

nihanmyahaṃ tvāṃ sasutaṃ sabandhuṃ
sajñātivargaṃ rajanīcareśa |
laṅkāṃ ca sarvāṃ mahatā balena
sarvaiḥ kariṣyāmi sametya bhasma

न मोक्ष्यसे रावण राघवस्य
सुरैः सहेन्द्रैरपि मूढ गुप्तः ।
अन्तर्हितः सूर्यपथं गतोऽपि
तथैव पातालमनुप्रविष्टः ।
गिरीशपादाम्बुजसंगतो वा
हतोऽसि रामेण सहानुजस्त्वम्

na mokṣyase rāvaṇa rāghavasya
suraiḥ sahendrairapi mūḍha guptaḥ |
antarhitaḥ sūryapathaṃ gato'pi
tathaiva pātālamanupraviṣṭaḥ |
girīśapādāmbujasaṃgato vā
hato'si rāmeṇa sahānujastvam

तस्य ते त्रिषु लोकेषु न पिशाचं न राक्षसम् ।
त्रातारं नानुपश्यामि न गन्धर्वं न चासुरम्

tasya te triṣu lokeṣu na piśācaṃ na rākṣasam |
trātāraṃ nānupaśyāmi na gandharvaṃ na cāsuram

अवधीस्त्वं जरावृद्धं गृध्रराजं जटायुषम् ।
किं नु ते रामसांनिध्ये सकाशे लक्ष्मणस्य च ।
हृता सीता विशालाक्षी यां त्वं गृह्य न बुध्यसे

avadhīstvaṃ jarāvṛddhaṃ gṛdhrarājaṃ jaṭāyuṣam |
kiṃ nu te rāmasāṃnidhye sakāśe lakṣmaṇasya ca |
hṛtā sītā viśālākṣī yāṃ tvaṃ gṛhya na budhyase

महाबलं महात्मानं दुराधर्षं सुरैरपि ।
न बुध्यसे रघुश्रेष्ठं यस्ते प्राणान् हरिष्यति

mahābalaṃ mahātmānaṃ durādharṣaṃ surairapi |
na budhyase raghuśreṣṭhaṃ yaste prāṇān hariṣyati

ततोऽब्रवीद् वालिसुतोऽप्यङ्गदो हरिसत्तमः ।
नायं दूतो महाराज चारकः प्रतिभाति मे

tato'bravīd vālisuto'pyaṅgado harisattamaḥ |
nāyaṃ dūto mahārāja cārakaḥ pratibhāti me

तुलितं हि बलं सर्वमनेन तव तिष्ठता ।
गृह्यतां मागमल्लङ्कामेतद्धि मम रोचते

tulitaṃ hi balaṃ sarvamanena tava tiṣṭhatā |
gṛhyatāṃ māgamallaṅkāmetaddhi mama rocate

ततो राज्ञा समादिष्टाः समुत्पत्य वलीमुखाः ।
जगृहुश्च बबन्धुश्च विलपन्तमनाथवत्

tato rājñā samādiṣṭāḥ samutpatya valīmukhāḥ |
jagṛhuśca babandhuśca vilapantamanāthavat

शुकस्तु वानरैश्चण्डैस्तत्र तैः सम्प्रपीडितः ।
व्याचुक्रोश महात्मानं रामं दशरथात्मजम् ।
लुप्येते मे बलात् पक्षौ भिद्येते मे तथाक्षिणी

śukastu vānaraiścaṇḍaistatra taiḥ samprapīḍitaḥ |
vyācukrośa mahātmānaṃ rāmaṃ daśarathātmajam |
lupyete me balāt pakṣau bhidyete me tathākṣiṇī

यां च रात्रिं मरिष्यामि जाये रात्रिं च यामहम् ।
एतस्मिन्नन्तरे काले यन्मया ह्यशुभं कृतम् ।
सर्वं तदुपपद्येथा जह्यां चेद् यदि जीवितम्

yāṃ ca rātriṃ mariṣyāmi jāye rātriṃ ca yāmaham |
etasminnantare kāle yanmayā hyaśubhaṃ kṛtam |
sarvaṃ tadupapadyethā jahyāṃ ced yadi jīvitam

नाघातयत् तदा रामः श्रुत्वा तत्परिदेवितम् ।
वानरानब्रवीद् रामो मुच्यतां दूत आगतः

nāghātayat tadā rāmaḥ śrutvā tatparidevitam |
vānarānabravīd rāmo mucyatāṃ dūta āgataḥ