Sarga 115: Shri Rama's Hard Words to Sita

तां तु पार्श्वे स्थितां प्रह्वां रामः सम्प्रेक्ष्य मैथिलीम् ।
हृदयान्तर्गतं भावं व्याहर्तुमुपचक्रमे

tāṃ tu pārśve sthitāṃ prahvāṃ rāmaḥ samprekṣya maithilīm |
hṛdayāntargataṃ bhāvaṃ vyāhartumupacakrame

एषासि निर्जिता भद्रे शत्रुं जित्वा रणाजिरे ।
पौरुषाद् यदनुष्ठेयं मयैतदुपपादितम्

eṣāsi nirjitā bhadre śatruṃ jitvā raṇājire |
pauruṣād yadanuṣṭheyaṃ mayaitadupapāditam

गतोऽस्म्यन्तममर्षस्य धर्षणा सम्प्रमार्जिता ।
अवमानश्च शत्रुश्च युगपन्निहतौ मया

gato'smyantamamarṣasya dharṣaṇā sampramārjitā |
avamānaśca śatruśca yugapannihatau mayā

अद्य मे पौरुषं दृष्टमद्य मे सफलः श्रमः ।
अद्य तीर्णप्रतिज्ञोऽहं प्रभवाम्यद्य चात्मनः

adya me pauruṣaṃ dṛṣṭamadya me saphalaḥ śramaḥ |
adya tīrṇapratijño'haṃ prabhavāmyadya cātmanaḥ

या त्वं विरहिता नीता चलचित्तेन रक्षसा ।
दैवसम्पादितो दोषो मानुषेण मया जितः

yā tvaṃ virahitā nītā calacittena rakṣasā |
daivasampādito doṣo mānuṣeṇa mayā jitaḥ

सम्प्राप्तमवमानं यस्तेजसा न प्रमार्जति ।
कस्तस्य पौरुषेणार्थो महताप्यल्पचेतसः

samprāptamavamānaṃ yastejasā na pramārjati |
kastasya pauruṣeṇārtho mahatāpyalpacetasaḥ

लङ्घनं च समुद्रस्य लङ्कायाश्चापि मर्दनम् ।
सफलं तस्य च श्लाघ्यमद्य कर्म हनूमतः

laṅghanaṃ ca samudrasya laṅkāyāścāpi mardanam |
saphalaṃ tasya ca ślāghyamadya karma hanūmataḥ

युद्धे विक्रमतश्चैव हितं मन्त्रयतस्तथा ।
सुग्रीवस्य ससैन्यस्य सफलोऽद्य परिश्रमः

yuddhe vikramataścaiva hitaṃ mantrayatastathā |
sugrīvasya sasainyasya saphalo'dya pariśramaḥ

विभीषणस्य च तथा सफलोऽद्य परिश्रमः ।
विगुणं भ्रातरं त्यक्त्वा यो मां स्वयमुपस्थितः

vibhīṣaṇasya ca tathā saphalo'dya pariśramaḥ |
viguṇaṃ bhrātaraṃ tyaktvā yo māṃ svayamupasthitaḥ

इत्येवं वदतः श्रुत्वा सीता रामस्य तद् वचः ।
मृगीवोत्फुल्लनयना बभूवाश्रुपरिप्लुता

ityevaṃ vadataḥ śrutvā sītā rāmasya tad vacaḥ |
mṛgīvotphullanayanā babhūvāśrupariplutā

पश्यतस्तां तु रामस्य समीपे हृदयप्रियाम् ।
जनवादभयाद् राज्ञो बभूव हृदयं द्विधा

paśyatastāṃ tu rāmasya samīpe hṛdayapriyām |
janavādabhayād rājño babhūva hṛdayaṃ dvidhā

सीतामुत्पलपत्राक्षीं नीलकुञ्चितमूर्धजाम् ।
अवदद् वै वरारोहां मध्ये वानररक्षसाम्

sītāmutpalapatrākṣīṃ nīlakuñcitamūrdhajām |
avadad vai varārohāṃ madhye vānararakṣasām

यत् कर्तव्यं मनुष्येण धर्षणां प्रतिमार्जता ।
तत् कृतं रावणं हत्वा मयेदं मानकांक्षिणा

yat kartavyaṃ manuṣyeṇa dharṣaṇāṃ pratimārjatā |
tat kṛtaṃ rāvaṇaṃ hatvā mayedaṃ mānakāṃkṣiṇā

निर्जिता जीवलोकस्य तपसा भावितात्मना ।
अगस्त्येन दुराधर्षा मुनिना दक्षिणेव दिक्

nirjitā jīvalokasya tapasā bhāvitātmanā |
agastyena durādharṣā muninā dakṣiṇeva dik

विदितश्चास्तु भद्रं ते योऽयं रणपरिश्रमः ।
सुतीर्णः सुहृदां वीर्यान्न त्वदर्थं मया कृतः

viditaścāstu bhadraṃ te yo'yaṃ raṇapariśramaḥ |
sutīrṇaḥ suhṛdāṃ vīryānna tvadarthaṃ mayā kṛtaḥ

रक्षता तु मया वृत्तमपवादं च सर्वतः ।
प्रख्यातस्यात्मवंशस्य न्यङ्गं च परिमार्जता

rakṣatā tu mayā vṛttamapavādaṃ ca sarvataḥ |
prakhyātasyātmavaṃśasya nyaṅgaṃ ca parimārjatā

प्राप्तचारित्रसंदेहा मम प्रतिमुखे स्थिता ।
दीपो नेत्रातुरस्येव प्रतिकूलासि मे दृढा

prāptacāritrasaṃdehā mama pratimukhe sthitā |
dīpo netrāturasyeva pratikūlāsi me dṛḍhā

तद् गच्छ त्वानुजानेऽद्य यथेष्टं जनकात्मजे ।
एता दश दिशो भद्रे कार्यमस्ति न मे त्वया

tad gaccha tvānujāne'dya yatheṣṭaṃ janakātmaje |
etā daśa diśo bhadre kāryamasti na me tvayā

कः पुमांस्तु कुले जातः स्त्रियं परगृहोषिताम् ।
तेजस्वी पुनरादद्यात् सुहृल्लोभेन चेतसा

kaḥ pumāṃstu kule jātaḥ striyaṃ paragṛhoṣitām |
tejasvī punarādadyāt suhṛllobhena cetasā

रावणाङ्कपरिक्लिष्टां दृष्टां दुष्टेन चक्षुषा ।
कथं त्वां पुनरादद्यां कुलं व्यपदिशन्महत्

rāvaṇāṅkaparikliṣṭāṃ dṛṣṭāṃ duṣṭena cakṣuṣā |
kathaṃ tvāṃ punarādadyāṃ kulaṃ vyapadiśanmahat

यदर्थं निर्जिता मे त्वं सोऽयमासादितो मया ।
नास्ति मे त्वय्यभिष्वङ्गो यथेष्टं गम्यतामिति

yadarthaṃ nirjitā me tvaṃ so'yamāsādito mayā |
nāsti me tvayyabhiṣvaṅgo yatheṣṭaṃ gamyatāmiti

तदद्य व्याहृतं भद्रे मयैतत् कृतबुद्धिना ।
लक्ष्मणे वाथ भरते कुरु बुद्धिं यथासुखम्

tadadya vyāhṛtaṃ bhadre mayaitat kṛtabuddhinā |
lakṣmaṇe vātha bharate kuru buddhiṃ yathāsukham

शत्रुघ्ने वाथ सुग्रीवे राक्षसे वा विभीषणे ।
निवेशय मनः सीते यथा वा सुखमात्मना

śatrughne vātha sugrīve rākṣase vā vibhīṣaṇe |
niveśaya manaḥ sīte yathā vā sukhamātmanā

नहि त्वां रावणो दृष्ट्वा दिव्यरूपां मनोरमाम् ।
मर्षयेत चिरं सीते स्वगृहे पर्यवस्थिताम्

nahi tvāṃ rāvaṇo dṛṣṭvā divyarūpāṃ manoramām |
marṣayeta ciraṃ sīte svagṛhe paryavasthitām

ततः प्रियार्हश्रवणा तदप्रियं
प्रियादुपश्रुत्य चिरस्य मानिनी ।
मुमोच बाष्पं रुदती तदा भृशं
गजेन्द्रहस्ताभिहतेव वल्लरी

tataḥ priyārhaśravaṇā tadapriyaṃ
priyādupaśrutya cirasya māninī |
mumoca bāṣpaṃ rudatī tadā bhṛśaṃ
gajendrahastābhihateva vallarī