Sarga 65: Valmiki tells of Kalmashapada

प्रस्थाप्य च बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि ।
एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितं तदा

prasthāpya ca balaṃ sarvaṃ māsamātroṣitaḥ pathi |
eka evāśu śatrughno jagāma tvaritaṃ tadā

द्विरात्रमन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः ।
वाल्मीकेराश्रमं पुण्यमगच्छद्वासमुत्तमम्

dvirātramantare śūra uṣya rāghavanandanaḥ |
vālmīkerāśramaṃ puṇyamagacchadvāsamuttamam

सो ऽभिवाद्य महात्मानं वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् ।
कृताञ्जलिरथो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

so 'bhivādya mahātmānaṃ vālmīkiṃ munisattamam |
kṛtāñjaliratho bhūtvā vākyametaduvāca ha

भगवन्वस्तुमिच्छामि गुरोः कृत्यादिहागतः ।
श्वः प्रभाते गमिष्यामि प्रतीचीं वारुणीं दिशम्

bhagavanvastumicchāmi guroḥ kṛtyādihāgataḥ |
śvaḥ prabhāte gamiṣyāmi pratīcīṃ vāruṇīṃ diśam

शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः ।
प्रत्युवाच महात्मानं स्वागतं ते महायशः

śatrughnasya vacaḥ śrutvā prahasya munipuṅgavaḥ |
pratyuvāca mahātmānaṃ svāgataṃ te mahāyaśaḥ

स्वमाश्रममिदं सौम्य राघवाणां कुलस्य हि ।
आसनं पाद्यमर्ध्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे

svamāśramamidaṃ saumya rāghavāṇāṃ kulasya hi |
āsanaṃ pādyamardhyaṃ ca nirviśaṅkaḥ pratīccha me

प्रतिगृह्य तदा पूजां फलमूलं च भोजनम् ।
भक्षयामास काकुत्स्थस्तृप्तिं च परमां गतः

pratigṛhya tadā pūjāṃ phalamūlaṃ ca bhojanam |
bhakṣayāmāsa kākutsthastṛptiṃ ca paramāṃ gataḥ

स भुक्त्वा फलमूलं च महर्षिं तमुवाच ह ।
इयं यज्ञविभूतिस्ते कस्याश्रमसमीपतः

sa bhuktvā phalamūlaṃ ca maharṣiṃ tamuvāca ha |
iyaṃ yajñavibhūtiste kasyāśramasamīpataḥ

तत्तस्य भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत् ।
शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा

tattasya bhāṣitaṃ śrutvā vālmīkirvākyamabravīt |
śatrughna śṛṇu yasyedaṃ babhūvāyatanaṃ purā

युष्माकं पूर्वको राजा सौदासस्तस्य भूपतेः ।
पुत्रो वीरसहो नाम वीर्यवानतिधार्मिकः

yuṣmākaṃ pūrvako rājā saudāsastasya bhūpateḥ |
putro vīrasaho nāma vīryavānatidhārmikaḥ

स बाल एव सौदासो मृगयामुपचक्रमे ।
चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम्

sa bāla eva saudāso mṛgayāmupacakrame |
cañcūryamāṇaṃ dadṛśe sa śūro rākṣasadvayam

शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान्बहुसहस्रशः ।
भक्षमाणावसन्तुष्टौ पर्याप्तिं नैव जग्मतुः

śārdūlarūpiṇau ghorau mṛgānbahusahasraśaḥ |
bhakṣamāṇāvasantuṣṭau paryāptiṃ naiva jagmatuḥ

स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम् ।
क्रोधेन महता ऽ ऽविष्टो जघानैकं महेषुणा

sa tu tau rākṣasau dṛṣṭvā nirmṛgaṃ ca vanaṃ kṛtam |
krodhena mahatā ' 'viṣṭo jaghānaikaṃ maheṣuṇā

विनिपात्य तमेकं तु सौदासः पुरुषर्षभः ।
विज्वरो विगतामार्षो हतं रक्षो ह्युदैक्षत

vinipātya tamekaṃ tu saudāsaḥ puruṣarṣabhaḥ |
vijvaro vigatāmārṣo hataṃ rakṣo hyudaikṣata

निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायं तस्य रक्षसः ।
सन्तापमकरोद्घोरं सौदासं चेदमब्रवीत्

nirīkṣamāṇaṃ taṃ dṛṣṭvā sahāyaṃ tasya rakṣasaḥ |
santāpamakarodghoraṃ saudāsaṃ cedamabravīt

यस्मादनपराधं त्वं सहायं मम जघ्निवान् ।
तस्मात्तवापि पापिष्ठ प्रदास्यामि प्रतिक्रियाम्

yasmādanaparādhaṃ tvaṃ sahāyaṃ mama jaghnivān |
tasmāttavāpi pāpiṣṭha pradāsyāmi pratikriyām

एवमुक्त्वा तु तद्राक्षस्तत्रैवान्तरधीयत ।
कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहो ऽभवत्

evamuktvā tu tadrākṣastatraivāntaradhīyata |
kālaparyāyayogena rājā mitrasaho 'bhavat

राजापि यजते यज्ञमस्याश्रमसमीपतः ।
अश्वमेधं महायज्ञं तं वसिष्ठो ऽभ्यपालयत्

rājāpi yajate yajñamasyāśramasamīpataḥ |
aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ taṃ vasiṣṭho 'bhyapālayat

तत्र यज्ञो महानासीद्बहुवर्षगणायुतः ।
समृद्धः परया लक्ष्म्या देवयज्ञसमो ऽभवत्

tatra yajño mahānāsīdbahuvarṣagaṇāyutaḥ |
samṛddhaḥ parayā lakṣmyā devayajñasamo 'bhavat

अथावसाने यज्ञस्य पूर्ववैरमनुस्मरन् ।
वसिष्ठरूपी राजानमिति होवाच राक्षसः

athāvasāne yajñasya pūrvavairamanusmaran |
vasiṣṭharūpī rājānamiti hovāca rākṣasaḥ

अस्य यज्ञस्य जातो ऽन्तः सामिषं भोजनं मम ।
दीयतामिह शीघ्रं वै नात्र कार्या विचारणा

asya yajñasya jāto 'ntaḥ sāmiṣaṃ bhojanaṃ mama |
dīyatāmiha śīghraṃ vai nātra kāryā vicāraṇā

तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं रक्षसा ब्रह्मरूपिणा ।
भक्ष्यसंस्कारकुशलमुवाच पृथिवीपतिः

tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rakṣasā brahmarūpiṇā |
bhakṣyasaṃskārakuśalamuvāca pṛthivīpatiḥ

हविष्यं सामिषं स्वादु यथा भवति भोजनम् ।
तथा कुरुष्व शीघ्रं वै परितुष्येद्यथा गुरुः

haviṣyaṃ sāmiṣaṃ svādu yathā bhavati bhojanam |
tathā kuruṣva śīghraṃ vai parituṣyedyathā guruḥ

शासनात्पार्थिवेन्द्रस्य सूदः सम्भ्रान्तमानसः ।
स राक्षसः पुनस्तत्र सूदवेषमथाकरोत्

śāsanātpārthivendrasya sūdaḥ sambhrāntamānasaḥ |
sa rākṣasaḥ punastatra sūdaveṣamathākarot

स मानुषमथो मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत् ।
इदं स्वादु हविष्यं च सामिषं चान्नमाहृतम्

sa mānuṣamatho māṃsaṃ pārthivāya nyavedayat |
idaṃ svādu haviṣyaṃ ca sāmiṣaṃ cānnamāhṛtam

स भोजनं वसिष्ठाय पत्न्या सार्धमुपाहरत् ।
मदयन्त्या नरव्याघ्र सामिषं रक्षसा हृतम्

sa bhojanaṃ vasiṣṭhāya patnyā sārdhamupāharat |
madayantyā naravyāghra sāmiṣaṃ rakṣasā hṛtam

ज्ञात्वा तदामिषं विप्रो मानुषं भाजनं गतम् ।
क्रोधेन महता ऽ ऽविष्टो व्याहर्तुमुपचक्रमे

jñātvā tadāmiṣaṃ vipro mānuṣaṃ bhājanaṃ gatam |
krodhena mahatā ' 'viṣṭo vyāhartumupacakrame

यस्मात्त्वं भोजनं राजन्ममैतद्दातुमिच्छसि ।
तस्माद्भोजनमेतत्ते भविष्यति न संशयः

yasmāttvaṃ bhojanaṃ rājanmamaitaddātumicchasi |
tasmādbhojanametatte bhaviṣyati na saṃśayaḥ

ततः क्रुद्धस्तु सौदासस्तोयं जग्राह पाणिना ।
वसिष्ठं शप्तुमारेभे भार्या चैनमवारयत्

tataḥ kruddhastu saudāsastoyaṃ jagrāha pāṇinā |
vasiṣṭhaṃ śaptumārebhe bhāryā cainamavārayat

राजन्प्रभुर्यतो ऽस्माकं वसिष्ठो भगवानृषिः ।
प्रतिशप्तुं न शक्तस्त्वं देवतुल्यं पुरोधसम्

rājanprabhuryato 'smākaṃ vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
pratiśaptuṃ na śaktastvaṃ devatulyaṃ purodhasam

ततः क्रोधमयं तोयं तेजोबलसमन्वितम् ।
व्यसर्जयत धर्मात्मा ततः पादौ सिषेच च

tataḥ krodhamayaṃ toyaṃ tejobalasamanvitam |
vyasarjayata dharmātmā tataḥ pādau siṣeca ca

तेनास्य राज्ञस्तौ पादौ तदा कल्माषतां गतौ ।
तदाप्रभृति राजा ऽसौ सौदासः सुमहायशाः ।
कल्माषपादः संवृत्तः ख्यातश्चैव तथा नृपः

tenāsya rājñastau pādau tadā kalmāṣatāṃ gatau |
tadāprabhṛti rājā 'sau saudāsaḥ sumahāyaśāḥ |
kalmāṣapādaḥ saṃvṛttaḥ khyātaścaiva tathā nṛpaḥ

स राजा सह पत्न्या वै प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ।
पुनर्वसिष्ठं प्रोवाच यदुक्तं ब्रह्मरूपिणा

sa rājā saha patnyā vai praṇipatya muhurmuhuḥ |
punarvasiṣṭhaṃ provāca yaduktaṃ brahmarūpiṇā

तच्छ्रुत्वा पार्थिवेन्द्रस्य रक्षसा विकृतं च तत् ।
पुनः प्रोवाच राजानं वसिष्ठः पुरुषर्षभम्

tacchrutvā pārthivendrasya rakṣasā vikṛtaṃ ca tat |
punaḥ provāca rājānaṃ vasiṣṭhaḥ puruṣarṣabham

मया रोषपरीतेन यदिदं व्याहृतं वचः ।
नैतच्छक्यं वृथा कर्तुं प्रदास्यामि च ते वरम्

mayā roṣaparītena yadidaṃ vyāhṛtaṃ vacaḥ |
naitacchakyaṃ vṛthā kartuṃ pradāsyāmi ca te varam

कालो द्वादश वर्षाणि शापस्यान्तो भविष्यति ।
मत्प्रासादाच्च राजेन्द्र व्यतीतं न स्मरिष्यसि

kālo dvādaśa varṣāṇi śāpasyānto bhaviṣyati |
matprāsādācca rājendra vyatītaṃ na smariṣyasi

एवं स राजा तं शापमुपभुज्यारिसूदनः ।
प्रतिलेभे पुना राज्यं प्रजाश्चैवान्वपालयत्

evaṃ sa rājā taṃ śāpamupabhujyārisūdanaḥ |
pratilebhe punā rājyaṃ prajāścaivānvapālayat

तस्य कल्माषपादस्य यज्ञस्यायतनं शुभम् ।
आश्रमस्य समीपे ऽस्य यन्मां पृच्छसि राघव

tasya kalmāṣapādasya yajñasyāyatanaṃ śubham |
āśramasya samīpe 'sya yanmāṃ pṛcchasi rāghava

तस्य तां पार्थिवेन्द्रस्य कथां श्रुत्वा सुदारुणाम् ।
विवेश पर्णशालायां महर्षिमभिवाद्य च

tasya tāṃ pārthivendrasya kathāṃ śrutvā sudāruṇām |
viveśa parṇaśālāyāṃ maharṣimabhivādya ca