Sarga 2: Pulastya and the birth of Vishrava

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
कुम्भयोनिर्मिहातेजा राममेतदुवाच ह

tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
kumbhayonirmihātejā rāmametaduvāca ha

शृणु राम कथावृत्तं तस्य तेजोबलं महत् ।
जघान शत्रून्येनासौ न च वध्यः स शत्रुभिः

śṛṇu rāma kathāvṛttaṃ tasya tejobalaṃ mahat |
jaghāna śatrūnyenāsau na ca vadhyaḥ sa śatrubhiḥ

तावत्ते रावणस्येदं कुलं जन्म च राघव ।
वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते

tāvatte rāvaṇasyedaṃ kulaṃ janma ca rāghava |
varapradānaṃ ca tathā tasmai dattaṃ bravīmi te

पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतः प्रभुः ।
पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षादिव पितामहः

purā kṛtayuge rāma prajāpatisutaḥ prabhuḥ |
pulastyo nāma brahmarṣiḥ sākṣādiva pitāmahaḥ

नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा ।
प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः

nānukīrtyā guṇāstasya dharmataḥ śīlatastathā |
prajāpateḥ putra iti vaktuṃ śakyaṃ hi nāmataḥ

प्रजापतिसुतत्वेन देवानां वल्लभो हि सः ।
हृष्टः सर्वस्य लोकस्य गुणैः शुभ्रैर्महामतिः

prajāpatisutatvena devānāṃ vallabho hi saḥ |
hṛṣṭaḥ sarvasya lokasya guṇaiḥ śubhrairmahāmatiḥ

स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः ।
तृणविन्द्वाश्रमं गत्वा न्यवसन्मुनिपुङ्गवः

sa tu dharmaprasaṅgena meroḥ pārśve mahāgireḥ |
tṛṇavindvāśramaṃ gatvā nyavasanmunipuṅgavaḥ

तपस्तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः ।
गत्वाश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः

tapastepe sa dharmātmā svādhyāyaniyatendriyaḥ |
gatvāśramapadaṃ tasya vighnaṃ kurvanti kanyakāḥ

देवपन्नगकन्याश्च राजर्षितनयाश्च याः ।
क्रीडन्त्यो ऽप्सरसश्चैव तं देशमुपपेदिरे

devapannagakanyāśca rājarṣitanayāśca yāḥ |
krīḍantyo 'psarasaścaiva taṃ deśamupapedire

सर्वर्तुषृपभोग्यत्वाद्रम्यत्वात्काननस्य च ।
नित्यशस्तास्तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः

sarvartuṣṛpabhogyatvādramyatvātkānanasya ca |
nityaśastāstu taṃ deśaṃ gatvā krīḍanti kanyakāḥ

देशस्य रमणीयत्वात्पुलस्त्यो यत्र स द्विजः ।
गायन्त्यो वादयन्त्यश्च लासयन्त्यस्तथैव च ।
मुनेस्तपस्विनस्तस्य विघ्नं चक्रुरनिन्दिताः

deśasya ramaṇīyatvātpulastyo yatra sa dvijaḥ |
gāyantyo vādayantyaśca lāsayantyastathaiva ca |
munestapasvinastasya vighnaṃ cakruraninditāḥ

अथ क्रुद्धो महातेजा व्याजहार महामुनिः ।
या मे दर्शनमागच्छेत्सा गर्भं धारयिष्यति

atha kruddho mahātejā vyājahāra mahāmuniḥ |
yā me darśanamāgacchetsā garbhaṃ dhārayiṣyati

तास्तु सर्वाः प्रतिश्रुत्य तस्य वाक्यं महात्मनः ।
ब्रह्मशापभयाद्भीतास्तं देशं नोपचक्रमुः

tāstu sarvāḥ pratiśrutya tasya vākyaṃ mahātmanaḥ |
brahmaśāpabhayādbhītāstaṃ deśaṃ nopacakramuḥ

तृणबिन्दोस्तु राजर्षेस्तनया न शृणोति तत्

tṛṇabindostu rājarṣestanayā na śṛṇoti tat

गत्वाश्रमपदं तत्र विचचार सुनिर्भया ।
न सापश्यत्स्थिता तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम्

gatvāśramapadaṃ tatra vicacāra sunirbhayā |
na sāpaśyatsthitā tatra kāñcidabhyāgatāṃ sakhīm

तस्मिन्काले महातेजाः प्राजापत्यो महानृषिः ।
स्वाध्यायमकरोत्तत्र तपसा भावितः स्वयम्

tasminkāle mahātejāḥ prājāpatyo mahānṛṣiḥ |
svādhyāyamakarottatra tapasā bhāvitaḥ svayam

सा तु वेदश्रुतिं श्रुत्वा दृष्ट्वा वै तपसो निधिम् ।
अभवत्पाण्डुदेहा सा सुव्यञ्जितशरीरजा

sā tu vedaśrutiṃ śrutvā dṛṣṭvā vai tapaso nidhim |
abhavatpāṇḍudehā sā suvyañjitaśarīrajā

वभूव च समुद्विग्ना दृष्ट्वा तद्दोषमात्मनः ।
इदं मे किन्त्विति ज्ञात्वा पितुर्गत्वा ऽ ऽश्रमे स्थिता

vabhūva ca samudvignā dṛṣṭvā taddoṣamātmanaḥ |
idaṃ me kintviti jñātvā piturgatvā ' 'śrame sthitā

तां तु दृष्ट्वा तथाभूतां तृणविन्दुरथाब्रवीत् ।
किं त्वमेतत्त्वसदृशं धारयस्यात्मनो वपुः

tāṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtāṃ tṛṇavindurathābravīt |
kiṃ tvametattvasadṛśaṃ dhārayasyātmano vapuḥ

सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना कन्योवाच तपोधनम् ।
न जाने कारणं तात येन मे रूपमीदृशम्

sā tu kṛtvāñjaliṃ dīnā kanyovāca tapodhanam |
na jāne kāraṇaṃ tāta yena me rūpamīdṛśam

किं तु पूर्वं गतास्म्येका महर्षेर्भावितात्मनः ।
पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यमन्वेष्टुं स्वसखीजनम्

kiṃ tu pūrvaṃ gatāsmyekā maharṣerbhāvitātmanaḥ |
pulastyasyāśramaṃ divyamanveṣṭuṃ svasakhījanam

न च पश्याम्यहं तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम् ।
रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा त्रासादिहागता

na ca paśyāmyahaṃ tatra kāñcidabhyāgatāṃ sakhīm |
rūpasya tu viparyāsaṃ dṛṣṭvā trāsādihāgatā

तृणबिन्दुस्तु राजर्षिस्तपसा द्योतितप्रभः ।
ध्यानं विवेश तच्चापि ह्यपश्यदृषिकर्मजम्

tṛṇabindustu rājarṣistapasā dyotitaprabhaḥ |
dhyānaṃ viveśa taccāpi hyapaśyadṛṣikarmajam

स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर्भावितात्मनः ।
गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यमिदमब्रवीत्

sa tu vijñāya taṃ śāpaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ |
gṛhītvā tanayāṃ gatvā pulastyamidamabravīt

भगवंस्तनयां मे त्वं गुणैः स्वैरेव भूषिताम् ।
भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयमुद्यताम्

bhagavaṃstanayāṃ me tvaṃ guṇaiḥ svaireva bhūṣitām |
bhikṣāṃ pratigṛhāṇemāṃ maharṣe svayamudyatām

तपश्चरणयुक्तस्य श्रम्यमाणेन्द्रियस्य ते ।
शुश्रूषणपरा नित्यं भविष्यति न संशयः

tapaścaraṇayuktasya śramyamāṇendriyasya te |
śuśrūṣaṇaparā nityaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

तं ब्रुवाणं तु तद्वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा ।
जिघृक्षुरब्रवीत्कन्यां बाढमित्येव स द्विजः

taṃ bruvāṇaṃ tu tadvākyaṃ rājarṣiṃ dhārmikaṃ tadā |
jighṛkṣurabravītkanyāṃ bāḍhamityeva sa dvijaḥ

दत्त्वा स तु यथान्यायं स्वमाश्रमपदं गतः ।
सापि तत्रावसत्कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः

dattvā sa tu yathānyāyaṃ svamāśramapadaṃ gataḥ |
sāpi tatrāvasatkanyā toṣayantī patiṃ guṇaiḥ

तस्यास्तु शीलवृत्ताभ्यां तुतोष मुनिपुङ्गवः ।
प्रीतः स तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह

tasyāstu śīlavṛttābhyāṃ tutoṣa munipuṅgavaḥ |
prītaḥ sa tu mahātejā vākyametaduvāca ha

परितुष्टो ऽस्मि सुश्रोणि गुणानां सम्पदा भृशम् ।
तस्माद्देवि ददाम्यद्य पुत्रमात्मसमं तव

parituṣṭo 'smi suśroṇi guṇānāṃ sampadā bhṛśam |
tasmāddevi dadāmyadya putramātmasamaṃ tava

उभयोर्वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम् ।
यस्मात्तु विश्रुतो वेदस्त्वयैषो ऽध्ययतो मम

ubhayorvaṃśakartāraṃ paulastya iti viśrutam |
yasmāttu viśruto vedastvayaiṣo 'dhyayato mama

तस्मात्स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः ।
एवमुक्ता तु सा देवी प्रहृष्टेनान्तरात्मना

tasmātsa viśravā nāma bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
evamuktā tu sā devī prahṛṣṭenāntarātmanā

अचिरेणैव कालेनासूत विश्रवसं सुतम् ।
त्रिषु लोकेषु विख्यातं यशोधर्मसमन्वितम्

acireṇaiva kālenāsūta viśravasaṃ sutam |
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ yaśodharmasamanvitam

श्रुतिमान्समदर्शी च व्रताचाररतस्तथा ।
पितेव तपसा युक्तो ह्यभवद्विश्रवा मुनिः

śrutimānsamadarśī ca vratācāraratastathā |
piteva tapasā yukto hyabhavadviśravā muniḥ