Sarga 15: Kubera's defeat and the seized Pushpaka

ततस्ताँल्लक्ष्य वित्रस्तान्यक्षेन्द्रांश्च सहस्रशः ।
धनाध्यक्षो महायक्षं माणिचारमथाब्रवीत्

tatastām̐llakṣya vitrastānyakṣendrāṃśca sahasraśaḥ |
dhanādhyakṣo mahāyakṣaṃ māṇicāramathābravīt

रावणं जहि यक्षेन्द्र दुर्वृत्तं पापचेतसम् ।
शरणं भव वीराणां यक्षाणां युद्धशालिनाम्

rāvaṇaṃ jahi yakṣendra durvṛttaṃ pāpacetasam |
śaraṇaṃ bhava vīrāṇāṃ yakṣāṇāṃ yuddhaśālinām

एवमुक्तो महाबाहुर्माणिभद्रः सुदुर्जयः ।
वृतो यक्षसहस्रैस्तु चतुर्भिः समयोधयत्

evamukto mahābāhurmāṇibhadraḥ sudurjayaḥ |
vṛto yakṣasahasraistu caturbhiḥ samayodhayat

ते गदामुसलप्रासैः शक्तितोमरमुद्गरैः ।
अभिघ्नन्तस्तदा यक्षा राक्षसान्समुपाद्रवन्

te gadāmusalaprāsaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ |
abhighnantastadā yakṣā rākṣasānsamupādravan

कुर्वन्तस्तुमुलं युद्धं चरन्तः श्येनवल्लघु ।
बाढं प्रयच्छन्नेच्छामि दीयतामिति भाषिणः

kurvantastumulaṃ yuddhaṃ carantaḥ śyenavallaghu |
bāḍhaṃ prayacchannecchāmi dīyatāmiti bhāṣiṇaḥ

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयो ब्रह्मवादिनः ।
दृष्ट्वा तत्तुमुलं युद्धं परं विस्मयमागमन्

tato devāḥ sagandharvā ṛṣayo brahmavādinaḥ |
dṛṣṭvā tattumulaṃ yuddhaṃ paraṃ vismayamāgaman

यक्षाणां तु प्रहस्तेन सहस्रं निहतं रणे ।
महोदरेण चानिन्द्यं सहस्रमपरं हतम्

yakṣāṇāṃ tu prahastena sahasraṃ nihataṃ raṇe |
mahodareṇa cānindyaṃ sahasramaparaṃ hatam

क्रुद्धेन च तदा राजन्मारीचेन युयुत्सुना ।
निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते

kruddhena ca tadā rājanmārīcena yuyutsunā |
nimeṣāntaramātreṇa dve sahasre nipātite

क्व च यक्षार्जवं युद्धं क्व च मायाबलाश्रयम् ।
रक्षसां पुरुषव्याघ्र तेन ते ऽभ्यधिका युधि

kva ca yakṣārjavaṃ yuddhaṃ kva ca māyābalāśrayam |
rakṣasāṃ puruṣavyāghra tena te 'bhyadhikā yudhi

धूम्राक्षेण समागम्य माणिभद्रो महारणे ।
मुसलेनोरसि क्रोधात्तडितो न च कम्पितः

dhūmrākṣeṇa samāgamya māṇibhadro mahāraṇe |
musalenorasi krodhāttaḍito na ca kampitaḥ

ततो गदां समाविध्य माणिभद्रेण राक्षसः ।
धूम्राक्षस्ताडितो मूर्ध्नि विह्वलः स पपात ह

tato gadāṃ samāvidhya māṇibhadreṇa rākṣasaḥ |
dhūmrākṣastāḍito mūrdhni vihvalaḥ sa papāta ha

धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् ।
अभ्यधावत सङ्ग्रामे माणिभद्रं दशाननः

dhūmrākṣaṃ tāḍitaṃ dṛṣṭvā patitaṃ śoṇitokṣitam |
abhyadhāvata saṅgrāme māṇibhadraṃ daśānanaḥ

तं क्रुद्धमभिधावन्तं माणिभद्रो दशाननम् ।
शक्तिभिस्ताडयामास तिसृभिर्यक्षपुङ्गवः

taṃ kruddhamabhidhāvantaṃ māṇibhadro daśānanam |
śaktibhistāḍayāmāsa tisṛbhiryakṣapuṅgavaḥ

ताडितो माणिभद्रस्य मुकुटे प्राहरद्रणे ।
तस्य तेन प्रहारेम मुकुटं पार्श्वमागतम्

tāḍito māṇibhadrasya mukuṭe prāharadraṇe |
tasya tena prahārema mukuṭaṃ pārśvamāgatam

ततः संयुध्यमानेन विष्टब्धो न व्यकम्पत ।
तदाप्रभृति यक्षो ऽसौ पार्श्वमौलिरिति स्मृतः ।
सन्नादः सुमहान्राजंस्तस्मिन्शैले ऽभ्यवर्तत

tataḥ saṃyudhyamānena viṣṭabdho na vyakampata |
tadāprabhṛti yakṣo 'sau pārśvamauliriti smṛtaḥ |
sannādaḥ sumahānrājaṃstasminśaile 'bhyavartata

ततो दूरात्प्रददृशे धनाध्यक्षो गदाधरः ।
शुक्रप्रौष्ठपदाभ्यां च पद्मशङ्खसमावृतः

tato dūrātpradadṛśe dhanādhyakṣo gadādharaḥ |
śukraprauṣṭhapadābhyāṃ ca padmaśaṅkhasamāvṛtaḥ

स दृष्ट्वा भ्रातरं सङ्ख्ये शापाद्विभ्रष्टगौरवम् ।
उवाच वचनं धीमान्युक्तं पैतामहे कुले

sa dṛṣṭvā bhrātaraṃ saṅkhye śāpādvibhraṣṭagauravam |
uvāca vacanaṃ dhīmānyuktaṃ paitāmahe kule

यन्मया वार्यमाणस्त्वं नावगच्छसि दुर्मते ।
पश्चादस्य फलं प्राप्य ज्ञास्यसे निरयं गतः

yanmayā vāryamāṇastvaṃ nāvagacchasi durmate |
paścādasya phalaṃ prāpya jñāsyase nirayaṃ gataḥ

यो हि मोहाद्विषं पीत्वा नावगच्छति दुर्मतिः ।
स तस्य परिणामान्ते जानीते कर्मणः फलम्

yo hi mohādviṣaṃ pītvā nāvagacchati durmatiḥ |
sa tasya pariṇāmānte jānīte karmaṇaḥ phalam

देवता नाभिनन्दन्ति धर्मयुक्तेन केनचित् ।
येन त्वमीदृशं भावं नीतस्सन्नावबुद्ध्यसे

devatā nābhinandanti dharmayuktena kenacit |
yena tvamīdṛśaṃ bhāvaṃ nītassannāvabuddhyase

मातरं पितरं यो हि आचार्यं चावमन्यते ।
स पश्यति फलं तस्य प्रेतराजवशं गतः

mātaraṃ pitaraṃ yo hi ācāryaṃ cāvamanyate |
sa paśyati phalaṃ tasya pretarājavaśaṃ gataḥ

अध्रुवे हि शरीरे यो न करोति तपोर्जनम् ।
स पश्चात्तप्यते मूढो मृतो दृष्ट्वा ऽ ऽत्मनो गतिम्

adhruve hi śarīre yo na karoti taporjanam |
sa paścāttapyate mūḍho mṛto dṛṣṭvā ' 'tmano gatim

धर्माद्राज्यं धनं सौख्यमधर्माद्दुःखमेव च ।
तस्माद्धर्मं सुखार्थाय कुर्यात्पापं विसर्जयेत्

dharmādrājyaṃ dhanaṃ saukhyamadharmādduḥkhameva ca |
tasmāddharmaṃ sukhārthāya kuryātpāpaṃ visarjayet

पापस्य हि फलं दुःखं तद्भोक्तव्यमिहात्मना ।
तस्मादात्मापघातार्थं मूढः पापं करिष्यति

pāpasya hi phalaṃ duḥkhaṃ tadbhoktavyamihātmanā |
tasmādātmāpaghātārthaṃ mūḍhaḥ pāpaṃ kariṣyati

कस्य चिन्न हि दुर्बुद्धेश्छन्दतो जायते मतिः ।
देवं चेष्टयते सर्वं हतो दैवेन हन्यते ।
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते

kasya cinna hi durbuddheśchandato jāyate matiḥ |
devaṃ ceṣṭayate sarvaṃ hato daivena hanyate |
yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamaśnute

बुद्धिरूपं फलं पुत्राञ्छौर्यं धीरत्वमेव च ।
प्राप्नुवन्ति नरा लोके निर्जितं पुण्यकर्मभिः

buddhirūpaṃ phalaṃ putrāñchauryaṃ dhīratvameva ca |
prāpnuvanti narā loke nirjitaṃ puṇyakarmabhiḥ

एवं निरयगामी त्वं यस्य ते मतिरीदृशी ।
न त्वां समभिभाषिष्ये ऽसद्वृत्तेष्वेव निर्णयः

evaṃ nirayagāmī tvaṃ yasya te matirīdṛśī |
na tvāṃ samabhibhāṣiṣye 'sadvṛtteṣveva nirṇayaḥ

एवमुक्तास्ततस्तेन तस्यामात्याः समाहताः ।
मारीचप्रमुखाः सर्वे विमुखा विप्रदुद्रुवुः

evamuktāstatastena tasyāmātyāḥ samāhatāḥ |
mārīcapramukhāḥ sarve vimukhā vipradudruvuḥ

ततस्तेन दशग्रीवो यक्षेन्द्रेण महात्मना ।
गदयाभिहतो मूर्ध्नि न च स्थानात्प्रकम्पितः

tatastena daśagrīvo yakṣendreṇa mahātmanā |
gadayābhihato mūrdhni na ca sthānātprakampitaḥ

ततस्तौ राम निघ्नन्तौ तदान्योन्यं महामृधे ।
न विह्वलौ न च श्रान्तौ बभूवतुरमर्षणौ

tatastau rāma nighnantau tadānyonyaṃ mahāmṛdhe |
na vihvalau na ca śrāntau babhūvaturamarṣaṇau

आग्नेयमस्त्रं तस्मै स मुमोच धनदस्तदा ।
राक्षसेन्द्रो वारुणेन तदस्त्रं प्रत्यवारयत्

āgneyamastraṃ tasmai sa mumoca dhanadastadā |
rākṣasendro vāruṇena tadastraṃ pratyavārayat

ततो मायां प्रविष्टो ऽसौ राक्षसीं राक्षसेश्वरः ।
रूपाणां शतसाहस्रं विनाशाय चकार च

tato māyāṃ praviṣṭo 'sau rākṣasīṃ rākṣaseśvaraḥ |
rūpāṇāṃ śatasāhasraṃ vināśāya cakāra ca

व्याघ्रो वराहो जीमूतः पर्वतः सागरो द्रुमः ।
यक्षो दैत्यस्वरूपी च सो ऽदृश्यत दशाननः

vyāghro varāho jīmūtaḥ parvataḥ sāgaro drumaḥ |
yakṣo daityasvarūpī ca so 'dṛśyata daśānanaḥ

बहूनि च करोति स्म दृश्यन्ते न त्वसौ ततः ।
प्रतिगृह्य ततो राम महदस्त्रं दशाननः

bahūni ca karoti sma dṛśyante na tvasau tataḥ |
pratigṛhya tato rāma mahadastraṃ daśānanaḥ

जघान मूर्ध्नि धनदं व्याविद्ध्य महतीं गदाम् ।
एवं स तेनाभिहतो विह्वलः शोणितोक्षितः

jaghāna mūrdhni dhanadaṃ vyāviddhya mahatīṃ gadām |
evaṃ sa tenābhihato vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ

कृत्तमूल इवाशोको निपपात धनाधिपः

kṛttamūla ivāśoko nipapāta dhanādhipaḥ

ततः पद्मादिभिस्तत्र निधिभिः स तदा वृतः ।
धनदोच्छ्वासितस्तैस्तु वनमानीय नन्दनम्

tataḥ padmādibhistatra nidhibhiḥ sa tadā vṛtaḥ |
dhanadocchvāsitastaistu vanamānīya nandanam

निर्जित्य राक्षसेन्द्रस्तं धनदं हृष्टमानसः ।
पुष्पकं तस्य जग्राह विमानं जयलक्षणम्

nirjitya rākṣasendrastaṃ dhanadaṃ hṛṣṭamānasaḥ |
puṣpakaṃ tasya jagrāha vimānaṃ jayalakṣaṇam

काञ्चनस्तम्भसंवीतं वैडूर्यमणितोरणम् ।
मुक्ताजालप्रतिच्छन्नं सर्वकामफलद्रुमम्

kāñcanastambhasaṃvītaṃ vaiḍūryamaṇitoraṇam |
muktājālapraticchannaṃ sarvakāmaphaladrumam

मनोजवं कामगमं कामरूपं विहङ्गमम् ।
मणिकाञ्चनसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्

manojavaṃ kāmagamaṃ kāmarūpaṃ vihaṅgamam |
maṇikāñcanasopānaṃ taptakāñcanavedikam

देवोपवाह्यमक्षय्यं सदादृष्टिमनःसुखम् ।
बह्वाश्चर्यं भक्तिचित्रं ब्रह्मणा परिनिर्मितम्

devopavāhyamakṣayyaṃ sadādṛṣṭimanaḥsukham |
bahvāścaryaṃ bhakticitraṃ brahmaṇā parinirmitam

निर्मितं सर्वकामैस्तु मनोहरमनुत्तमम् ।
न तु शीतं न चोष्णं च सर्वर्तुसुखदं शुभम्

nirmitaṃ sarvakāmaistu manoharamanuttamam |
na tu śītaṃ na coṣṇaṃ ca sarvartusukhadaṃ śubham

स तं राजा समारुह्य कामगं वीर्यनिर्जितम् ।
जितं त्रिभुवनं मेने दर्पोत्सेकात्सुदुर्मतिः

sa taṃ rājā samāruhya kāmagaṃ vīryanirjitam |
jitaṃ tribhuvanaṃ mene darpotsekātsudurmatiḥ

जित्वा वैश्रवणं देवं कैलासात्समवातरत्

jitvā vaiśravaṇaṃ devaṃ kailāsātsamavātarat

स्वतेजसा विपुलमवाप्य तं जयं प्रतापवान्विमलकिरीटहारवान् ।
रराज वै परमविमानमास्थितो निशाचरः सदसि गतो यथानलः

svatejasā vipulamavāpya taṃ jayaṃ pratāpavānvimalakirīṭahāravān |
rarāja vai paramavimānamāsthito niśācaraḥ sadasi gato yathānalaḥ