Sarga 3: Hanuman overcomes Lankini

स लम्बशिखरे लम्बे लम्बतोयदसंनिभे ।
सत्त्वमास्थाय मेधावी हनुमान् मारुतात्मजः

sa lambaśikhare lambe lambatoyadasaṃnibhe |
sattvamāsthāya medhāvī hanumān mārutātmajaḥ

निशि लंकां महासत्त्वो विवेश कपिकुञ्जरः ।
रम्यकाननतोयाढ्यां पुरीं रावणपालिताम्

niśi laṃkāṃ mahāsattvo viveśa kapikuñjaraḥ |
ramyakānanatoyāḍhyāṃ purīṃ rāvaṇapālitām

शारदाम्बुधरप्रख्यैर्भवनैरुपशोभिताम् ।
सागरोपमनिर्घोषां सागरानिलसेविताम्

śāradāmbudharaprakhyairbhavanairupaśobhitām |
sāgaropamanirghoṣāṃ sāgarānilasevitām

सुपुष्टबलसम्पुष्टां यथैव विटपावतीम् ।
चारुतोरणनिर्यूहां पाण्डुरद्वारतोरणाम्

supuṣṭabalasampuṣṭāṃ yathaiva viṭapāvatīm |
cārutoraṇaniryūhāṃ pāṇḍuradvāratoraṇām

भुजगाचरितां गुप्तां शुभां भोगवतीमिव ।
तां सविद्युद्घनाकीर्णां ज्योतिर्गणनिषेविताम्

bhujagācaritāṃ guptāṃ śubhāṃ bhogavatīmiva |
tāṃ savidyudghanākīrṇāṃ jyotirgaṇaniṣevitām

चण्डमारुतनिर्ह्रादां यथा चाप्यमरावतीम् ।
शातकुम्भेन महता प्राकारेणाभिसंवृताम्

caṇḍamārutanirhrādāṃ yathā cāpyamarāvatīm |
śātakumbhena mahatā prākāreṇābhisaṃvṛtām

किङ्किणीजालघोषाभिः पताकाभिरलंकृताम् ।
आसाद्य सहसा हृष्टः प्राकारमभिपेदिवान्

kiṅkiṇījālaghoṣābhiḥ patākābhiralaṃkṛtām |
āsādya sahasā hṛṣṭaḥ prākāramabhipedivān

विस्मयाविष्टहृदयः पुरीमालोक्य सर्वतः ।
जाम्बूनदमयैर्द्वारैर्वैदूर्यकृतवेदिकैः

vismayāviṣṭahṛdayaḥ purīmālokya sarvataḥ |
jāmbūnadamayairdvārairvaidūryakṛtavedikaiḥ

वज्रस्फटिकमुक्ताभिर्मणिकुट्टिमभूषितैः ।
तप्तहाटकनिर्यूहै राजतामलपाण्डुरैः

vajrasphaṭikamuktābhirmaṇikuṭṭimabhūṣitaiḥ |
taptahāṭakaniryūhai rājatāmalapāṇḍuraiḥ

वैदूर्यकृतसोपानैः स्फाटिकान्तरपांसुभिः ।
चारुसंजवनोपेतैः खमिवोत्पतितैः शुभैः

vaidūryakṛtasopānaiḥ sphāṭikāntarapāṃsubhiḥ |
cārusaṃjavanopetaiḥ khamivotpatitaiḥ śubhaiḥ

क्रौञ्चबर्हिणसंघुष्टै राजहंसनिषेवितैः ।
तूर्याभरणनिर्घोषैः सर्वतः परिनादिताम्

krauñcabarhiṇasaṃghuṣṭai rājahaṃsaniṣevitaiḥ |
tūryābharaṇanirghoṣaiḥ sarvataḥ parināditām

वस्वोकसारप्रतिमां समीक्ष्य नगरीं ततः ।
खमिवोत्पतितां लंकां जहर्ष हनुमान् कपिः

vasvokasārapratimāṃ samīkṣya nagarīṃ tataḥ |
khamivotpatitāṃ laṃkāṃ jaharṣa hanumān kapiḥ

तां समीक्ष्य पुरीं लंकां राक्षसाधिपतेः शुभाम् ।
अनुत्तमामृद्धिमतीं चिन्तयामास वीर्यवान्

tāṃ samīkṣya purīṃ laṃkāṃ rākṣasādhipateḥ śubhām |
anuttamāmṛddhimatīṃ cintayāmāsa vīryavān

नेयमन्येन नगरी शक्या धर्षयितुं बलात् ।
रक्षिता रावणबलैरुद्यतायुधपाणिभिः

neyamanyena nagarī śakyā dharṣayituṃ balāt |
rakṣitā rāvaṇabalairudyatāyudhapāṇibhiḥ

कुमुदाङ्गदयोर्वापि सुषेणस्य महाकपेः ।
प्रसिद्धेयं भवेद् भूमिर्मैन्दद्विविदयोरपि

kumudāṅgadayorvāpi suṣeṇasya mahākapeḥ |
prasiddheyaṃ bhaved bhūmirmaindadvividayorapi

विवस्वतस्तनूजस्य हरेश्च कुशपर्वणः ।
ऋक्षस्य कपिमुख्यस्य मम चैव गतिर्भवेत्

vivasvatastanūjasya hareśca kuśaparvaṇaḥ |
ṛkṣasya kapimukhyasya mama caiva gatirbhavet

समीक्ष्य च महाबाहो राघवस्य पराक्रमम् ।
लक्ष्मणस्य च विक्रान्तमभवत् प्रीतिमान् कपिः

samīkṣya ca mahābāho rāghavasya parākramam |
lakṣmaṇasya ca vikrāntamabhavat prītimān kapiḥ

तां रत्नवसनोपेतां गोष्ठागारावतंसिकाम् ।
यन्त्रागारस्तनीमृद्धां प्रमदामिव भूषिताम्

tāṃ ratnavasanopetāṃ goṣṭhāgārāvataṃsikām |
yantrāgārastanīmṛddhāṃ pramadāmiva bhūṣitām

तां नष्टतिमिरां दीपैर्भास्वरैश्च महाग्रहैः ।
नगरीं राक्षसेन्द्रस्य स ददर्श महाकपिः

tāṃ naṣṭatimirāṃ dīpairbhāsvaraiśca mahāgrahaiḥ |
nagarīṃ rākṣasendrasya sa dadarśa mahākapiḥ

अथ सा हरिशार्दूलं प्रविशन्तं महाकपिम् ।
नगरी स्वेन रूपेण ददर्श पवनात्मजम्

atha sā hariśārdūlaṃ praviśantaṃ mahākapim |
nagarī svena rūpeṇa dadarśa pavanātmajam

सा तं हरिवरं दृष्ट्वा लंका रावणपालिता ।
स्वयमेवोत्थिता तत्र विकृताननदर्शना

sā taṃ harivaraṃ dṛṣṭvā laṃkā rāvaṇapālitā |
svayamevotthitā tatra vikṛtānanadarśanā

पुरस्तात् तस्य वीरस्य वायुसूनोरतिष्ठत ।
मुञ्चमाना महानादमब्रवीत् पवनात्मजम्

purastāt tasya vīrasya vāyusūnoratiṣṭhata |
muñcamānā mahānādamabravīt pavanātmajam

कस्त्वं केन च कार्येण इह प्राप्तो वनालय ।
कथयस्वेह यत् तत्त्वं यावत् प्राणा धरन्ति ते

kastvaṃ kena ca kāryeṇa iha prāpto vanālaya |
kathayasveha yat tattvaṃ yāvat prāṇā dharanti te

न शक्यं खल्वियं लंका प्रवेष्टुं वानर त्वया ।
रक्षिता रावणबलैरभिगुप्ता समन्ततः

na śakyaṃ khalviyaṃ laṃkā praveṣṭuṃ vānara tvayā |
rakṣitā rāvaṇabalairabhiguptā samantataḥ

अथ तामब्रवीद् वीरो हनुमानग्रतः स्थिताम् ।
कथयिष्यामि तत् तत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसे

atha tāmabravīd vīro hanumānagrataḥ sthitām |
kathayiṣyāmi tat tattvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchase

का त्वं विरूपनयना पुरद्वारेऽवतिष्ठसे ।
किमर्थं चापि मां क्रोधान्निर्भर्त्सयसि दारुणे

kā tvaṃ virūpanayanā puradvāre'vatiṣṭhase |
kimarthaṃ cāpi māṃ krodhānnirbhartsayasi dāruṇe

हनुमद्वचनं श्रुत्वा लंका सा कामरूपिणी ।
उवाच वचनं क्रुद्धा परुषं पवनात्मजम्

hanumadvacanaṃ śrutvā laṃkā sā kāmarūpiṇī |
uvāca vacanaṃ kruddhā paruṣaṃ pavanātmajam

अहं राक्षसराजस्य रावणस्य महात्मनः ।
आज्ञाप्रतीक्षा दुर्धर्षा रक्षामि नगरीमिमाम्

ahaṃ rākṣasarājasya rāvaṇasya mahātmanaḥ |
ājñāpratīkṣā durdharṣā rakṣāmi nagarīmimām

न शक्यं मामवज्ञाय प्रवेष्टुं नगरीमिमाम् ।
अद्य प्राणैः परित्यक्तः स्वप्स्यसे निहतो मया

na śakyaṃ māmavajñāya praveṣṭuṃ nagarīmimām |
adya prāṇaiḥ parityaktaḥ svapsyase nihato mayā

अहं हि नगरी लंका स्वयमेव प्लवङ्गम ।
सर्वतः परिरक्षामि अतस्ते कथितं मया

ahaṃ hi nagarī laṃkā svayameva plavaṅgama |
sarvataḥ parirakṣāmi ataste kathitaṃ mayā

लंकाया वचनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः ।
यत्नवान् स हरिश्रेष्ठः स्थितः शैल इवापरः

laṃkāyā vacanaṃ śrutvā hanumān mārutātmajaḥ |
yatnavān sa hariśreṣṭhaḥ sthitaḥ śaila ivāparaḥ

स तां स्त्रीरूपविकृतां दृष्ट्वा वानरपुङ्गवः ।
आबभाषेऽथ मेधावी सत्त्ववान् प्लवगर्षभः

sa tāṃ strīrūpavikṛtāṃ dṛṣṭvā vānarapuṅgavaḥ |
ābabhāṣe'tha medhāvī sattvavān plavagarṣabhaḥ

द्रक्ष्यामि नगरीं लंकां साट्टप्राकारतोरणाम् ।
इत्यर्थमिह सम्प्राप्तः परं कौतूहलं हि मे

drakṣyāmi nagarīṃ laṃkāṃ sāṭṭaprākāratoraṇām |
ityarthamiha samprāptaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me

वनान्युपवनानीह लंकायाः काननानि च ।
सर्वतो गृहमुख्यानि द्रष्टुमागमनं हि मे

vanānyupavanānīha laṃkāyāḥ kānanāni ca |
sarvato gṛhamukhyāni draṣṭumāgamanaṃ hi me

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लंका सा कामरूपिणी ।
भूय एव पुनर्वाक्यं बभाषे परुषाक्षरम्

tasya tad vacanaṃ śrutvā laṃkā sā kāmarūpiṇī |
bhūya eva punarvākyaṃ babhāṣe paruṣākṣaram

मामनिर्जित्य दुर्बुद्धे राक्षसेश्वरपालिताम् ।
न शक्यं ह्यद्य ते द्रष्टुं पुरीयं वानराधम

māmanirjitya durbuddhe rākṣaseśvarapālitām |
na śakyaṃ hyadya te draṣṭuṃ purīyaṃ vānarādhama

ततः स हरिशार्दूलस्तामुवाच निशाचरीम् ।
दृष्ट्वा पुरीमिमां भद्रे पुनर्यास्ये यथागतम्

tataḥ sa hariśārdūlastāmuvāca niśācarīm |
dṛṣṭvā purīmimāṃ bhadre punaryāsye yathāgatam

ततः कृत्वा महानादं सा वै लंका भयंकरम् ।
तलेन वानरश्रेष्ठं ताडयामास वेगिता

tataḥ kṛtvā mahānādaṃ sā vai laṃkā bhayaṃkaram |
talena vānaraśreṣṭhaṃ tāḍayāmāsa vegitā

ततः स हरिशार्दूलो लंकया ताडितो भृशम् ।
ननाद सुमहानादं वीर्यवान् मारुतात्मजः

tataḥ sa hariśārdūlo laṃkayā tāḍito bhṛśam |
nanāda sumahānādaṃ vīryavān mārutātmajaḥ

ततः संवर्तयामास वामहस्तस्य सोऽङ्गुलीः ।
मुष्टिनाभिजघानैनां हनुमान् क्रोधर्मूच्छितः

tataḥ saṃvartayāmāsa vāmahastasya so'ṅgulīḥ |
muṣṭinābhijaghānaināṃ hanumān krodharmūcchitaḥ

स्त्री चेति मन्यमानेन नातिक्रोधः स्वयं कृतः ।
सा तु तेन प्रहारेण विह्वलाङ्गी निशाचरी ।
पपात सहसा भूमौ विकृताननदर्शना

strī ceti manyamānena nātikrodhaḥ svayaṃ kṛtaḥ |
sā tu tena prahāreṇa vihvalāṅgī niśācarī |
papāta sahasā bhūmau vikṛtānanadarśanā

ततस्तु हनुमान् वीरस्तां दृष्ट्वा विनिपातिताम् ।
कृपां चकार तेजस्वी मन्यमानः स्त्रियं च ताम्

tatastu hanumān vīrastāṃ dṛṣṭvā vinipātitām |
kṛpāṃ cakāra tejasvī manyamānaḥ striyaṃ ca tām

ततो वै भृशमुद्विग्ना लंका सा गद्गदाक्षरम् ।
उवाचागर्वितं वाक्यं हनुमन्तं प्लवङ्गमम्

tato vai bhṛśamudvignā laṃkā sā gadgadākṣaram |
uvācāgarvitaṃ vākyaṃ hanumantaṃ plavaṅgamam

प्रसीद सुमहाबाहो त्रायस्व हरिसत्तम ।
समये सौम्य तिष्ठन्ति सत्त्ववन्तो महाबलाः

prasīda sumahābāho trāyasva harisattama |
samaye saumya tiṣṭhanti sattvavanto mahābalāḥ

अहं तु नगरी लंका स्वयमेव प्लवङ्गम ।
निर्जिताहं त्वया वीर विक्रमेण महाबल

ahaṃ tu nagarī laṃkā svayameva plavaṅgama |
nirjitāhaṃ tvayā vīra vikrameṇa mahābala

इदं च तथ्यं शृणु मे ब्रुवन्त्या वै हरीश्वर ।
स्वयं स्वयम्भुवा दत्तं वरदानं यथा मम

idaṃ ca tathyaṃ śṛṇu me bruvantyā vai harīśvara |
svayaṃ svayambhuvā dattaṃ varadānaṃ yathā mama

यदा त्वां वानरः कश्चिद् विक्रमाद् वशमानयेत् ।
तदा त्वया हि विज्ञेयं रक्षसां भयमागतम्

yadā tvāṃ vānaraḥ kaścid vikramād vaśamānayet |
tadā tvayā hi vijñeyaṃ rakṣasāṃ bhayamāgatam

स हि मे समयः सौम्य प्राप्तोऽद्य तव दर्शनात् ।
स्वयम्भूविहितः सत्यो न तस्यास्ति व्यतिक्रमः

sa hi me samayaḥ saumya prāpto'dya tava darśanāt |
svayambhūvihitaḥ satyo na tasyāsti vyatikramaḥ

सीतानिमित्तं राज्ञस्तु रावणस्य दुरात्मनः ।
रक्षसां चैव सर्वेषां विनाशः समुपागतः

sītānimittaṃ rājñastu rāvaṇasya durātmanaḥ |
rakṣasāṃ caiva sarveṣāṃ vināśaḥ samupāgataḥ

तत् प्रविश्य हरिश्रेष्ठ पुरीं रावणपालिताम् ।
विधत्स्व सर्वकार्याणि यानि यानीह वाञ्छसि

tat praviśya hariśreṣṭha purīṃ rāvaṇapālitām |
vidhatsva sarvakāryāṇi yāni yānīha vāñchasi

प्रविश्य शापोपहतां हरीश्वर
पुरीं शुभां राक्षसमुख्यपालिताम् ।
यदृच्छया त्वं जनकात्मजां सतीं
विमार्ग सर्वत्र गतो यथासुखम्

praviśya śāpopahatāṃ harīśvara
purīṃ śubhāṃ rākṣasamukhyapālitām |
yadṛcchayā tvaṃ janakātmajāṃ satīṃ
vimārga sarvatra gato yathāsukham