Sarga 2: Hanuman beholds Lanka

स सागरमनाधृष्यमतिक्रम्य महाबलः ।
त्रिकूटस्य तटे लंकां स्थितः स्वस्थो ददर्श ह

sa sāgaramanādhṛṣyamatikramya mahābalaḥ |
trikūṭasya taṭe laṃkāṃ sthitaḥ svastho dadarśa ha

ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान् ।
अभिवृष्टस्ततस्तत्र बभौ पुष्पमयो हरिः

tataḥ pādapamuktena puṣpavarṣeṇa vīryavān |
abhivṛṣṭastatastatra babhau puṣpamayo hariḥ

योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः ।
अनिःश्वसन् कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति

yojanānāṃ śataṃ śrīmāṃstīrtvāpyuttamavikramaḥ |
aniḥśvasan kapistatra na glānimadhigacchati

शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि ।
किं पुनः सागरस्यान्तं संख्यातं शतयोजनम्

śatānyahaṃ yojanānāṃ krameyaṃ subahūnyapi |
kiṃ punaḥ sāgarasyāntaṃ saṃkhyātaṃ śatayojanam

स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवतामपि चोत्तमः ।
जगाम वेगवाँल्लंकां लङ्घयित्वा महोदधिम्

sa tu vīryavatāṃ śreṣṭhaḥ plavatāmapi cottamaḥ |
jagāma vegavām̐llaṃkāṃ laṅghayitvā mahodadhim

शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च ।
मधुमन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च

śādvalāni ca nīlāni gandhavanti vanāni ca |
madhumanti ca madhyena jagāma nagavanti ca

शैलांश्च तरुसंछन्नान् वनराजीश्च पुष्पिताः ।
अभिचक्राम तेजस्वी हनूमान् प्लवगर्षभः

śailāṃśca tarusaṃchannān vanarājīśca puṣpitāḥ |
abhicakrāma tejasvī hanūmān plavagarṣabhaḥ

स तस्मिन्नचले तिष्ठन् वनान्युपवनानि च ।
स नगाग्रे स्थितां लंकां ददर्श पवनात्मजः

sa tasminnacale tiṣṭhan vanānyupavanāni ca |
sa nagāgre sthitāṃ laṃkāṃ dadarśa pavanātmajaḥ

सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान् ।
प्रियालान् मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि

saralān karṇikārāṃśca kharjūrāṃśca supuṣpitān |
priyālān muculindāṃśca kuṭajān ketakānapi

प्रियङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा ।
असनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्

priyaṅgūn gandhapūrṇāṃśca nīpān saptacchadāṃstathā |
asanān kovidārāṃśca karavīrāṃśca puṣpitān

पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि ।
पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्

puṣpabhāranibaddhāṃśca tathā mukulitānapi |
pādapān vihagākīrṇān pavanādhūtamastakān

हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्पलावृताः ।
आक्रीडान् विविधान् रम्यान् विविधांश्च जलाशयान्

haṃsakāraṇḍavākīrṇā vāpīḥ padmotpalāvṛtāḥ |
ākrīḍān vividhān ramyān vividhāṃśca jalāśayān

संततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः ।
उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः

saṃtatān vividhairvṛkṣaiḥ sarvartuphalapuṣpitaiḥ |
udyānāni ca ramyāṇi dadarśa kapikuñjaraḥ

समासाद्य च लक्ष्मीवाँल्लंकां रावणपालिताम् ।
परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलंकृताम्

samāsādya ca lakṣmīvām̐llaṃkāṃ rāvaṇapālitām |
parikhābhiḥ sapadmābhiḥ sotpalābhiralaṃkṛtām

सीतापहरणात् तेन रावणेन सुरक्षिताम् ।
समन्ताद् विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्वभिः

sītāpaharaṇāt tena rāvaṇena surakṣitām |
samantād vicaradbhiśca rākṣasairugradhanvabhiḥ

काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम् ।
गृहैश्च गिरिसंकाशैः शारदाम्बुदसंनिभैः

kāñcanenāvṛtāṃ ramyāṃ prākāreṇa mahāpurīm |
gṛhaiśca girisaṃkāśaiḥ śāradāmbudasaṃnibhaiḥ

पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम् ।
अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजशोभिताम्

pāṇḍurābhiḥ pratolībhiruccābhirabhisaṃvṛtām |
aṭṭālakaśatākīrṇāṃ patākādhvajaśobhitām

तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्क्तिविराजितैः ।
ददर्श हनुमाँल्लंकां देवो देवपुरीमिव

toraṇaiḥ kāñcanairdivyairlatāpaṅktivirājitaiḥ |
dadarśa hanumām̐llaṃkāṃ devo devapurīmiva

गिरिमूर्ध्नि स्थितां लंकां पाण्डुरैर्भवनैः शुभैः ।
ददर्श स कपिः श्रीमान् पुरीमाकाशगामिव

girimūrdhni sthitāṃ laṃkāṃ pāṇḍurairbhavanaiḥ śubhaiḥ |
dadarśa sa kapiḥ śrīmān purīmākāśagāmiva

पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा ।
प्लवमानामिवाकाशे ददर्श हनुमान् कपिः

pālitāṃ rākṣasendreṇa nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
plavamānāmivākāśe dadarśa hanumān kapiḥ

वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुवनाम्बराम् ।
शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकावतंसकाम्

vapraprākārajaghanāṃ vipulāmbuvanāmbarām |
śataghnīśūlakeśāntāmaṭṭālakāvataṃsakām

मनसेव कृतां लंकां निर्मितां विश्वकर्मणा ।
द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः

manaseva kṛtāṃ laṃkāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
dvāramuttaramāsādya cintayāmāsa vānaraḥ

कैलासनिलयप्रख्यमालिखन्तमिवाम्बरम् ।
ध्रियमाणमिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः

kailāsanilayaprakhyamālikhantamivāmbaram |
dhriyamāṇamivākāśamucchritairbhavanottamaiḥ

सम्पूर्णा राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव ।
अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा

sampūrṇā rākṣasairghorairnāgairbhogavatīmiva |
acintyāṃ sukṛtāṃ spaṣṭāṃ kuberādhyuṣitāṃ purā

दंष्ट्राभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टिशपाणिभिः ।
रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव

daṃṣṭrābhirbahubhiḥ śūraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ |
rakṣitāṃ rākṣasairghorairguhāmāśīviṣairiva

तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः ।
रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः

tasyāśca mahatīṃ guptiṃ sāgaraṃ ca nirīkṣya saḥ |
rāvaṇaṃ ca ripuṃ ghoraṃ cintayāmāsa vānaraḥ

आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः ।
नहि युद्धेन वै लंका शक्या जेतुं सुरैरपि

āgatyāpīha harayo bhaviṣyanti nirarthakāḥ |
nahi yuddhena vai laṃkā śakyā jetuṃ surairapi

इमां त्वविषमां लंकां दुर्गां रावणपालिताम् ।
प्राप्यापि सुमहाबाहुः किं करिष्यति राघवः

imāṃ tvaviṣamāṃ laṃkāṃ durgāṃ rāvaṇapālitām |
prāpyāpi sumahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ

अवकाशो न साम्नस्तु राक्षसेष्वभिगम्यते ।
न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते

avakāśo na sāmnastu rākṣaseṣvabhigamyate |
na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate

चतुर्णामेव हि गतिर्वानराणां तरस्विनाम् ।
वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः

caturṇāmeva hi gatirvānarāṇāṃ tarasvinām |
vāliputrasya nīlasya mama rājñaśca dhīmataḥ

यावज्जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा न वा ।
तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम्

yāvajjānāmi vaidehīṃ yadi jīvati vā na vā |
tatraiva cintayiṣyāmi dṛṣṭvā tāṃ janakātmajām

ततः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।
गिरेः शृङ्गे स्थितस्तस्मिन् रामस्याभ्युदयं ततः

tataḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ |
gireḥ śṛṅge sthitastasmin rāmasyābhyudayaṃ tataḥ

अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी ।
प्रवेष्टुं राक्षसैर्गुप्ता क्रूरैर्बलसमन्वितैः

anena rūpeṇa mayā na śakyā rakṣasāṃ purī |
praveṣṭuṃ rākṣasairguptā krūrairbalasamanvitaiḥ

महौजसो महावीर्या बलवन्तश्च राक्षसाः ।
वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गता

mahaujaso mahāvīryā balavantaśca rākṣasāḥ |
vañcanīyā mayā sarve jānakīṃ parimārgatā

लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लंकापुरी मया ।
प्राप्तकालं प्रवेष्टुं मे कृत्यं साधयितुं महत्

lakṣyālakṣyeṇa rūpeṇa rātrau laṃkāpurī mayā |
prāptakālaṃ praveṣṭuṃ me kṛtyaṃ sādhayituṃ mahat

तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः ।
हनूमांश्चिन्तयामास विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः

tāṃ purīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā durādharṣāṃ surāsuraiḥ |
hanūmāṃścintayāmāsa viniḥśvasya muhurmuhuḥ

केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना

kenopāyena paśyeyaṃ maithilīṃ janakātmajām |
adṛṣṭo rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā

न विनश्येत् कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः ।
एकामेकस्तु पश्येयं रहिते जनकात्मजाम्

na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ |
ekāmekastu paśyeyaṃ rahite janakātmajām

भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः ।
विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा

bhūtāścārthā vinaśyanti deśakālavirodhitāḥ |
viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते ।
घातयन्तीह कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः

arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate |
ghātayantīha kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ

न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् ।
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न भवेद् वृथा

na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet |
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na bhaved vṛthā

मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः ।
भवेद् व्यर्थमिदं कार्यं रावणानर्थमिच्छतः

mayi dṛṣṭe tu rakṣobhī rāmasya viditātmanaḥ |
bhaved vyarthamidaṃ kāryaṃ rāvaṇānarthamicchataḥ

नहि शक्यं क्वचित् स्थातुमविज्ञातेन राक्षसैः ।
अपि राक्षसरूपेण किमुतान्येन केनचित्

nahi śakyaṃ kvacit sthātumavijñātena rākṣasaiḥ |
api rākṣasarūpeṇa kimutānyena kenacit

वायुरप्यत्र नाज्ञातश्चरेदिति मतिर्मम ।
नह्यत्राविदितं किंचिद् रक्षसां भीमकर्मणाम्

vāyurapyatra nājñātaścarediti matirmama |
nahyatrāviditaṃ kiṃcid rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām

इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः ।
विनाशमुपयास्यामि भर्तुरर्थश्च हास्यति

ihāhaṃ yadi tiṣṭhāmi svena rūpeṇa saṃvṛtaḥ |
vināśamupayāsyāmi bharturarthaśca hāsyati

तदहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः ।
लंकामभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये

tadahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ |
laṃkāmabhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye

रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम् ।
प्रविश्य भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम्

rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām |
praviśya bhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām

इति निश्चित्य हनुमान् सूर्यस्यास्तमयं कपिः ।
आचकाङ्क्षे तदा वीरो वैदेह्या दर्शनोत्सुकः

iti niścitya hanumān sūryasyāstamayaṃ kapiḥ |
ācakāṅkṣe tadā vīro vaidehyā darśanotsukaḥ

सूर्ये चास्तं गते रात्रौ देहं संक्षिप्य मारुतिः ।
वृषदंशकमात्रोऽथ बभूवाद्भुतदर्शनः

sūrye cāstaṃ gate rātrau dehaṃ saṃkṣipya mārutiḥ |
vṛṣadaṃśakamātro'tha babhūvādbhutadarśanaḥ

प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णमुत्पत्य वीर्यवान् ।
प्रविवेश पुरीं रम्यां प्रविभक्तमहापथाम्

pradoṣakāle hanumāṃstūrṇamutpatya vīryavān |
praviveśa purīṃ ramyāṃ pravibhaktamahāpathām

प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनसंनिभैः ।
शातकुम्भनिभैर्जालैर्गन्धर्वनगरोपमाम्

prāsādamālāvitatāṃ stambhaiḥ kāñcanasaṃnibhaiḥ |
śātakumbhanibhairjālairgandharvanagaropamām

सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम् ।
तलैः स्फटिकसंकीर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः

saptabhaumāṣṭabhaumaiśca sa dadarśa mahāpurīm |
talaiḥ sphaṭikasaṃkīrṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ

वैदूर्यमणिचित्रैश्च मुक्ताजालविभूषितैः ।
तैस्तैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम्

vaidūryamaṇicitraiśca muktājālavibhūṣitaiḥ |
taistaiḥ śuśubhire tāni bhavanānyatra rakṣasām

काञ्चनानि विचित्राणि तोरणानि च रक्षसाम् ।
लंकामुद्योतयामासुः सर्वतः समलंकृताम्

kāñcanāni vicitrāṇi toraṇāni ca rakṣasām |
laṃkāmudyotayāmāsuḥ sarvataḥ samalaṃkṛtām

अचिन्त्यामद्भुताकारां दृष्ट्वा लंकां महाकपिः ।
आसीद् विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः

acintyāmadbhutākārāṃ dṛṣṭvā laṃkāṃ mahākapiḥ |
āsīd viṣaṇṇo hṛṣṭaśca vaidehyā darśanotsukaḥ

स पाण्डुराविद्धविमानमालिनीं
महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम् ।
यशस्विनीं रावणबाहुपालितां
क्षपाचरैर्भीमबलैः सुपालिताम्

sa pāṇḍurāviddhavimānamālinīṃ
mahārhajāmbūnadajālatoraṇām |
yaśasvinīṃ rāvaṇabāhupālitāṃ
kṣapācarairbhīmabalaiḥ supālitām

चन्द्रोऽपि साचिव्यमिवास्य कुर्वं-
स्तारागणैर्मध्यगतो विराजन् ।
ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोका-
नुत्तिष्ठतेऽनेकसहस्ररश्मिः

candro'pi sācivyamivāsya kurvaṃ-
stārāgaṇairmadhyagato virājan |
jyotsnāvitānena vitatya lokā-
nuttiṣṭhate'nekasahasraraśmiḥ

शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्ण-
मुद्गच्छमानं व्यवभासमानम् ।
ददर्श चन्द्रं स कपिप्रवीरः
पोप्लूयमानं सरसीव हंसम्

śaṅkhaprabhaṃ kṣīramṛṇālavarṇa-
mudgacchamānaṃ vyavabhāsamānam |
dadarśa candraṃ sa kapipravīraḥ
poplūyamānaṃ sarasīva haṃsam