Sarga 22: Ravana's two-month ultimatum

सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसेश्वरः ।
प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम्

sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ rākṣaseśvaraḥ |
pratyuvāca tataḥ sītāṃ vipriyaṃ priyadarśanām

यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा ।
यथा यथा प्रियं वक्ता परिभूतस्तथा तथा

yathā yathā sāntvayitā vaśyaḥ strīṇāṃ tathā tathā |
yathā yathā priyaṃ vaktā paribhūtastathā tathā

संनियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः ।
द्रवतो मार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः

saṃniyacchati me krodhaṃ tvayi kāmaḥ samutthitaḥ |
dravato mārgamāsādya hayāniva susārathiḥ

वामः कामो मनुष्याणां यस्मिन् किल निबध्यते ।
जने तस्मिंस्त्वनुक्रोशः स्नेहश्च किल जायते

vāmaḥ kāmo manuṣyāṇāṃ yasmin kila nibadhyate |
jane tasmiṃstvanukrośaḥ snehaśca kila jāyate

एतस्मात् कारणान्न त्वां घातयामि वरानने ।
वधार्हामवमानार्हां मिथ्या प्रव्रजने रताम्

etasmāt kāraṇānna tvāṃ ghātayāmi varānane |
vadhārhāmavamānārhāṃ mithyā pravrajane ratām

परुषाणि हि वाक्यानि यानि यानि ब्रवीषि माम् ।
तेषु तेषु वधो युक्तस्तव मैथिलि दारुणः

paruṣāṇi hi vākyāni yāni yāni bravīṣi mām |
teṣu teṣu vadho yuktastava maithili dāruṇaḥ

एवमुक्त्वा तु वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः ।
क्रोधसंरम्भसंयुक्तः सीतामुत्तरमब्रवीत्

evamuktvā tu vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
krodhasaṃrambhasaṃyuktaḥ sītāmuttaramabravīt

द्वौ मासौ रक्षितव्यौ मे योऽवधिस्ते मया कृतः ।
ततः शयनमारोह मम त्वं वरवर्णिनि

dvau māsau rakṣitavyau me yo'vadhiste mayā kṛtaḥ |
tataḥ śayanamāroha mama tvaṃ varavarṇini

द्वाभ्यामूर्ध्वं तु मासाभ्यां भर्तारं मामनिच्छतीम् ।
मम त्वां प्रातराशार्थे सूदाश्छेत्स्यन्ति खण्डशः

dvābhyāmūrdhvaṃ tu māsābhyāṃ bhartāraṃ māmanicchatīm |
mama tvāṃ prātarāśārthe sūdāśchetsyanti khaṇḍaśaḥ

तां भर्त्स्यमानां सम्प्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम् ।
देवगन्धर्वकन्यास्ता विषेदुर्विकृतेक्षणाः

tāṃ bhartsyamānāṃ samprekṣya rākṣasendreṇa jānakīm |
devagandharvakanyāstā viṣedurvikṛtekṣaṇāḥ

ओष्ठप्रकारैरपरा नेत्रैर्वक्त्रैस्तथापराः ।
सीतामाश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा

oṣṭhaprakārairaparā netrairvaktraistathāparāḥ |
sītāmāśvāsayāmāsustarjitāṃ tena rakṣasā

ताभिराश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम् ।
उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौटीर्यगर्वितम्

tābhirāśvāsitā sītā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
uvācātmahitaṃ vākyaṃ vṛttaśauṭīryagarvitam

नूनं न ते जनः कश्चिदस्मिन्निःश्रेयसि स्थितः ।
निवारयति यो न त्वां कर्मणोऽस्माद् विगर्हितात्

nūnaṃ na te janaḥ kaścidasminniḥśreyasi sthitaḥ |
nivārayati yo na tvāṃ karmaṇo'smād vigarhitāt

मां हि धर्मात्मनः पत्नीं शचीमिव शचीपतेः ।
त्वदन्यस्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयेन्मनसापि कः

māṃ hi dharmātmanaḥ patnīṃ śacīmiva śacīpateḥ |
tvadanyastriṣu lokeṣu prārthayenmanasāpi kaḥ

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।
उक्तवानसि यत् पापं क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे

rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ |
uktavānasi yat pāpaṃ kva gatastasya mokṣyase

यथा दृप्तश्च मातंगः शशश्च सहितौ वने ।
तथा द्विरदवद् रामस्त्वं नीच शशवत् स्मृतः

yathā dṛptaśca mātaṃgaḥ śaśaśca sahitau vane |
tathā dviradavad rāmastvaṃ nīca śaśavat smṛtaḥ

स त्वमिक्ष्वाकुनाथं वै क्षिपन्निह न लज्जसे ।
चक्षुषो विषये तस्य न यावदुपगच्छसि

sa tvamikṣvākunāthaṃ vai kṣipanniha na lajjase |
cakṣuṣo viṣaye tasya na yāvadupagacchasi

इमे ते नयने क्रूरे विकृते कृष्णपिंगले ।
क्षितौ न पतिते कस्मान्मामनार्य निरीक्षतः

ime te nayane krūre vikṛte kṛṣṇapiṃgale |
kṣitau na patite kasmānmāmanārya nirīkṣataḥ

तस्य धर्मात्मनः पत्नी स्नुषा दशरथस्य च ।
कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा पाप शीर्यति

tasya dharmātmanaḥ patnī snuṣā daśarathasya ca |
kathaṃ vyāharato māṃ te na jihvā pāpa śīryati

असंदेशात्तु रामस्य तपसश्चानुपालनात् ।
न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भस्मार्हतेजसा

asaṃdeśāttu rāmasya tapasaścānupālanāt |
na tvāṃ kurmi daśagrīva bhasma bhasmārhatejasā

नापहर्तुमहं शक्या तस्य रामस्य धीमतः ।
विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः

nāpahartumahaṃ śakyā tasya rāmasya dhīmataḥ |
vidhistava vadhārthāya vihito nātra saṃśayaḥ

शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च ।
अपोह्य रामं कस्माच्चिद् दारचौर्यं त्वया कृतम्

śūreṇa dhanadabhrātrā balaiḥ samuditena ca |
apohya rāmaṃ kasmāccid dāracauryaṃ tvayā kṛtam

सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः ।
विवृत्य नयने क्रूरे जानकीमन्ववैक्षत

sītāyā vacanaṃ śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
vivṛtya nayane krūre jānakīmanvavaikṣata

नीलजीमूतसंकाशो महाभुजशिरोधरः ।
सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान् दीप्तजिह्वोग्रलोचनः

nīlajīmūtasaṃkāśo mahābhujaśirodharaḥ |
siṃhasattvagatiḥ śrīmān dīptajihvogralocanaḥ

चलाग्रमुकुटप्रांशुश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।
रक्तमाल्याम्बरधरस्तप्तांगदविभूषणः

calāgramukuṭaprāṃśuścitramālyānulepanaḥ |
raktamālyāmbaradharastaptāṃgadavibhūṣaṇaḥ

श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन सुसंवृतः ।
अमृतोत्पादने नद्धो भुजंगेनेव मन्दरः

śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena susaṃvṛtaḥ |
amṛtotpādane naddho bhujaṃgeneva mandaraḥ

ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः ।
शुशुभेऽचलसंकाशः शृंगाभ्यामिव मन्दरः

tābhyāṃ sa paripūrṇābhyāṃ bhujābhyāṃ rākṣaseśvaraḥ |
śuśubhe'calasaṃkāśaḥ śṛṃgābhyāmiva mandaraḥ

तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः ।
रक्तपल्लवपुष्पाभ्यामशोकाभ्यामिवाचलः

taruṇādityavarṇābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitaḥ |
raktapallavapuṣpābhyāmaśokābhyāmivācalaḥ

स कल्पवृक्षप्रतिमो वसन्त इव मूर्तिमान् ।
श्मशानचैत्यप्रतिमो भूषितोऽपि भयंकरः

sa kalpavṛkṣapratimo vasanta iva mūrtimān |
śmaśānacaityapratimo bhūṣito'pi bhayaṃkaraḥ

अवेक्षमाणो वैदेहीं कोपसंरक्तलोचनः ।
उवाच रावणः सीतां भुजंग इव निःश्वसन्

avekṣamāṇo vaidehīṃ kopasaṃraktalocanaḥ |
uvāca rāvaṇaḥ sītāṃ bhujaṃga iva niḥśvasan

अनयेनाभिसम्पन्नमर्थहीनमनुव्रते ।
नाशयाम्यहमद्य त्वां सूर्यः संध्यामिवौजसा

anayenābhisampannamarthahīnamanuvrate |
nāśayāmyahamadya tvāṃ sūryaḥ saṃdhyāmivaujasā

इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः ।
संददर्श ततः सर्वा राक्षसीर्घोरदर्शनाः

ityuktvā maithilīṃ rājā rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
saṃdadarśa tataḥ sarvā rākṣasīrghoradarśanāḥ

एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा ।
गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम्

ekākṣīmekakarṇāṃ ca karṇaprāvaraṇāṃ tathā |
gokarṇīṃ hastikarṇīṃ ca lambakarṇīmakarṇikām

हस्तिपद्यश्वपद्यौ च गोपदीं पादचूलिकाम् ।
एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम्

hastipadyaśvapadyau ca gopadīṃ pādacūlikām |
ekākṣīmekapādīṃ ca pṛthupādīmapādikām

अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम् ।
अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वानखामपि

atimātraśirogrīvāmatimātrakucodarīm |
atimātrāsyanetrāṃ ca dīrghajihvānakhāmapi

अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम् ।
यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी

anāsikāṃ siṃhamukhīṃ gomukhīṃ sūkarīmukhīm |
yathā madvaśagā sītā kṣipraṃ bhavati jānakī

तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य वा ।
प्रतिलोमानुलोमैश्च सामदानादिभेदनैः

tathā kuruta rākṣasyaḥ sarvāḥ kṣipraṃ sametya vā |
pratilomānulomaiśca sāmadānādibhedanaiḥ

आवर्जयत वैदेहीं दण्डस्योद्यमनेन च ।
इति प्रतिसमादिश्य राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः

āvarjayata vaidehīṃ daṇḍasyodyamanena ca |
iti pratisamādiśya rākṣasendraḥ punaḥ punaḥ

काममन्युपरीतात्मा जानकीं प्रति गर्जत ।
उपगम्य ततः क्षिप्रं राक्षसी धान्यमालिनी

kāmamanyuparītātmā jānakīṃ prati garjata |
upagamya tataḥ kṣipraṃ rākṣasī dhānyamālinī

परिष्वज्य दशग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ।
मया क्रीड महाराज सीतया किं तवानया

pariṣvajya daśagrīvamidaṃ vacanamabravīt |
mayā krīḍa mahārāja sītayā kiṃ tavānayā

विवर्णया कृपणया मानुष्या राक्षसेश्वर ।
नूनमस्यां महाराज न देवा भोगसत्तमान्

vivarṇayā kṛpaṇayā mānuṣyā rākṣaseśvara |
nūnamasyāṃ mahārāja na devā bhogasattamān

विदधत्यमरश्रेष्ठास्तव बाहुबलार्जितान् ।
अकामां कामयानस्य शरीरमुपतप्यते

vidadhatyamaraśreṣṭhāstava bāhubalārjitān |
akāmāṃ kāmayānasya śarīramupatapyate

इच्छतीं कामयानस्य प्रीतिर्भवति शोभना ।
एवमुक्तस्तु राक्षस्या समुत्क्षिप्तस्ततो बली ।
प्रहसन् मेघसंकाशो राक्षसः स न्यवर्तत

icchatīṃ kāmayānasya prītirbhavati śobhanā |
evamuktastu rākṣasyā samutkṣiptastato balī |
prahasan meghasaṃkāśo rākṣasaḥ sa nyavartata

प्रस्थितः स दशग्रीवः कम्पयन्निव मेदिनीम् ।
ज्वलद्भास्करसंकाशं प्रविवेश निवेशनम्

prasthitaḥ sa daśagrīvaḥ kampayanniva medinīm |
jvaladbhāskarasaṃkāśaṃ praviveśa niveśanam

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च तास्ततः ।
परिवार्य दशग्रीवं प्रविशुस्ता गृहोत्तमम्

devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca tāstataḥ |
parivārya daśagrīvaṃ praviśustā gṛhottamam

स मैथिलीं धर्मपरामवस्थितां
प्रवेपमानां परिभर्त्स्य रावणः ।
विहाय सीतां मदनेन मोहितः
स्वमेव वेश्म प्रविवेश रावणः

sa maithilīṃ dharmaparāmavasthitāṃ
pravepamānāṃ paribhartsya rāvaṇaḥ |
vihāya sītāṃ madanena mohitaḥ
svameva veśma praviveśa rāvaṇaḥ