Sarga 51: Swayamprabha tells the story of the cave

इत्युक्त्वा हनुमांस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ।
अब्रवीत् तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्

ityuktvā hanumāṃstatra cīrakṛṣṇājināmbarām |
abravīt tāṃ mahābhāgāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm

इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् ।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्ताः परिखिन्नाश्च सर्वशः

idaṃ praviṣṭāḥ sahasā bilaṃ timirasaṃvṛtam |
kṣutpipāsāpariśrāntāḥ parikhinnāśca sarvaśaḥ

महद् धरण्या विवरं प्रविष्टाः स्म पिपासिताः ।
इमांस्त्वेवंविधान् भावान् विविधानद्भुतोपमान्

mahad dharaṇyā vivaraṃ praviṣṭāḥ sma pipāsitāḥ |
imāṃstvevaṃvidhān bhāvān vividhānadbhutopamān

दृष्ट्वा वयं प्रव्यथिताः सम्भ्रान्ता नष्टचेतसः ।
कस्यैते काञ्चना वृक्षास्तरुणादित्यसंनिभाः

dṛṣṭvā vayaṃ pravyathitāḥ sambhrāntā naṣṭacetasaḥ |
kasyaite kāñcanā vṛkṣāstaruṇādityasaṃnibhāḥ

शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ।
काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च

śucīnyabhyavahārāṇi mūlāni ca phalāni ca |
kāñcanāni vimānāni rājatāni gṛhāṇi ca

तपनीयगवाक्षाणि मणिजालावृतानि च ।
पुष्पिताः फलवन्तश्च पुण्याः सुरभिगन्धयः

tapanīyagavākṣāṇi maṇijālāvṛtāni ca |
puṣpitāḥ phalavantaśca puṇyāḥ surabhigandhayaḥ

इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा ।
काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले

ime jāmbūnadamayāḥ pādapāḥ kasya tejasā |
kāñcanāni ca padmāni jātāni vimale jale

कथं मत्स्याश्च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः ।
आत्मनस्त्वनुभावाद् वा कस्य चैतत्तपोबलम्

kathaṃ matsyāśca sauvarṇā dṛśyante saha kacchapaiḥ |
ātmanastvanubhāvād vā kasya caitattapobalam

अजानतां नः सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि ।
एवमुक्ता हनुमता तापसी धर्मचारिणी

ajānatāṃ naḥ sarveṣāṃ sarvamākhyātumarhasi |
evamuktā hanumatā tāpasī dharmacāriṇī

प्रत्युवाच हनूमन्तं सर्वभूतहिते रता ।
मयो नाम महातेजा मायावी वानरर्षभ

pratyuvāca hanūmantaṃ sarvabhūtahite ratā |
mayo nāma mahātejā māyāvī vānararṣabha

तेनेदं निर्मितं सर्वं मायया काञ्चनं वनम् ।
पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव ह

tenedaṃ nirmitaṃ sarvaṃ māyayā kāñcanaṃ vanam |
purā dānavamukhyānāṃ viśvakarmā babhūva ha

येनेदं काञ्चनं दिव्यं निर्मितं भवनोत्तमम् ।
स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महद्वने

yenedaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nirmitaṃ bhavanottamam |
sa tu varṣasahasrāṇi tapastaptvā mahadvane

पितामहाद् वरं लेभे सर्वमौशनसं धनम् ।
विधाय सर्वं बलवान् सर्वकामेश्वरस्तदा

pitāmahād varaṃ lebhe sarvamauśanasaṃ dhanam |
vidhāya sarvaṃ balavān sarvakāmeśvarastadā

उवास सुखितः कालं कंचिदस्मिन् महावने ।
तमप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुङ्गवम्

uvāsa sukhitaḥ kālaṃ kaṃcidasmin mahāvane |
tamapsarasi hemāyāṃ saktaṃ dānavapuṅgavam

विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेशः पुरंदरः ।
इदं च ब्रह्मणा दत्तं हेमायै वनमुत्तमम्

vikramyaivāśaniṃ gṛhya jaghāneśaḥ puraṃdaraḥ |
idaṃ ca brahmaṇā dattaṃ hemāyai vanamuttamam

शाश्वतः कामभोगश्च गृहं चेदं हिरण्मयम् ।
दुहिता मेरुसावर्णेरहं तस्याः स्वयंप्रभा

śāśvataḥ kāmabhogaśca gṛhaṃ cedaṃ hiraṇmayam |
duhitā merusāvarṇerahaṃ tasyāḥ svayaṃprabhā

इदं रक्षामि भवनं हेमाया वानरोत्तम ।
मम प्रियसखी हेमा नृत्तगीतविशारदा

idaṃ rakṣāmi bhavanaṃ hemāyā vānarottama |
mama priyasakhī hemā nṛttagītaviśāradā

तयादत्तवरा चास्मि रक्षामि भवनं महत् ।
किं कार्यं कस्य वा हेतोः कान्ताराणि प्रपद्यथ

tayādattavarā cāsmi rakṣāmi bhavanaṃ mahat |
kiṃ kāryaṃ kasya vā hetoḥ kāntārāṇi prapadyatha

कथं चेदं वनं दुर्गं युष्माभिरुपलक्षितम् ।
शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ।
भुक्त्वा पीत्वा च पानीयं सर्वं मे वक्तुमर्हसि

kathaṃ cedaṃ vanaṃ durgaṃ yuṣmābhirupalakṣitam |
śucīnyabhyavahārāṇi mūlāni ca phalāni ca |
bhuktvā pītvā ca pānīyaṃ sarvaṃ me vaktumarhasi