Sarga 25: Rama consoles them; Vali's funeral

स सुग्रीवं च तारां च साङ्गदां सहलक्ष्मणः ।
समानशोकः काकुत्स्थः सान्त्वयन्निदमब्रवीत्

sa sugrīvaṃ ca tārāṃ ca sāṅgadāṃ sahalakṣmaṇaḥ |
samānaśokaḥ kākutsthaḥ sāntvayannidamabravīt

न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः ।
यदत्रानन्तरं कार्यं तत् समाधातुमर्हथ

na śokaparitāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ |
yadatrānantaraṃ kāryaṃ tat samādhātumarhatha

लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम् ।
न कालादुत्तरं किंचित् कर्मशक्यमुपासितुम्

lokavṛttamanuṣṭheyaṃ kṛtaṃ vo bāṣpamokṣaṇam |
na kālāduttaraṃ kiṃcit karmaśakyamupāsitum

नियतिः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम् ।
नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम्

niyatiḥ kāraṇaṃ loke niyatiḥ karmasādhanam |
niyatiḥ sarvabhūtānāṃ niyogeṣviha kāraṇam

न कर्ता कस्यचित् कश्चिन्नियोगे नापि चेश्वरः ।
स्वभावे वर्तते लोकस्तस्य कालः परायणम्

na kartā kasyacit kaścinniyoge nāpi ceśvaraḥ |
svabhāve vartate lokastasya kālaḥ parāyaṇam

न कालः कालमत्येति न कालः परिहीयते ।
स्वभावं च समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते

na kālaḥ kālamatyeti na kālaḥ parihīyate |
svabhāvaṃ ca samāsādya na kaścidativartate

न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर्न पराक्रमः ।
न मित्रज्ञातिसम्बन्धः कारणं नात्मनो वशः

na kālasyāsti bandhutvaṃ na heturna parākramaḥ |
na mitrajñātisambandhaḥ kāraṇaṃ nātmano vaśaḥ

किं तु कालपरीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता ।
धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः

kiṃ tu kālaparīṇāmo draṣṭavyaḥ sādhu paśyatā |
dharmaścārthaśca kāmaśca kālakramasamāhitāḥ

इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम् ।
सामदानार्थसंयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वरः

itaḥ svāṃ prakṛtiṃ vālī gataḥ prāptaḥ kriyāphalam |
sāmadānārthasaṃyogaiḥ pavitraṃ plavageśvaraḥ

स्वधर्मस्य च संयोगाज्जितस्तेन महात्मना ।
स्वर्गः परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता

svadharmasya ca saṃyogājjitastena mahātmanā |
svargaḥ parigṛhītaśca prāṇānaparirakṣatā

एषा वै नियतिः श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः ।
तदलं परितापेन प्राप्तकालमुपास्यताम्

eṣā vai niyatiḥ śreṣṭhā yāṃ gato hariyūthapaḥ |
tadalaṃ paritāpena prāptakālamupāsyatām

वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा ।
अवदत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसम्

vacanānte tu rāmasya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
avadat praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ gatacetasam

कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम् ।
ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति

kuru tvamasya sugrīva pretakāryamanantaram |
tārāṅgadābhyāṃ sahito vālino dahanaṃ prati

समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च ।
चन्दनानि च दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात्

samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāṇi ca bahūni ca |
candanāni ca divyāni vālisaṃskārakāraṇāt

समाश्वासय दीनं त्वमङ्गदं दीनचेतसम् ।
मा भूर्बालिशबुद्धिस्त्वं त्वदधीनमिदं पुरम्

samāśvāsaya dīnaṃ tvamaṅgadaṃ dīnacetasam |
mā bhūrbāliśabuddhistvaṃ tvadadhīnamidaṃ puram

अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च ।
घृतं तैलमथो गन्धान् यच्चात्र समनन्तरम्

aṅgadastvānayenmālyaṃ vastrāṇi vividhāni ca |
ghṛtaṃ tailamatho gandhān yaccātra samanantaram

त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छ सम्भ्रमात् ।
त्वरा गुणवती युक्ता ह्यस्मिन् काले विशेषतः

tvaṃ tāra śibikāṃ śīghramādāyāgaccha sambhramāt |
tvarā guṇavatī yuktā hyasmin kāle viśeṣataḥ

सज्जीभवन्तु प्लवगाः शिबिकावाहनोचिताः ।
समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम्

sajjībhavantu plavagāḥ śibikāvāhanocitāḥ |
samarthā balinaścaiva nirhariṣyanti vālinam

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः ।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा

evamuktvā tu sugrīvaṃ sumitrānandavardhanaḥ |
tasthau bhrātṛsamīpastho lakṣmaṇaḥ paravīrahā

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः सम्भ्रान्तमानसः ।
प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā tāraḥ sambhrāntamānasaḥ |
praviveśa guhāṃ śīghraṃ śibikāsaktamānasaḥ

आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापतत् पुनः ।
वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः

ādāya śibikāṃ tāraḥ sa tu paryāpatat punaḥ |
vānarairuhyamānāṃ tāṃ śūrairudvahanocitaiḥ

दिव्यां भद्रासनयुतां शिबिकां स्यन्दनोपमाम् ।
पक्षिकर्मभिराचित्रां द्रुमकर्मविभूषिताम्

divyāṃ bhadrāsanayutāṃ śibikāṃ syandanopamām |
pakṣikarmabhirācitrāṃ drumakarmavibhūṣitām

आचितां चित्रपत्तीभिः सुनिविष्टां समन्ततः ।
विमानमिव सिद्धानां जालवातायनायुताम्

ācitāṃ citrapattībhiḥ suniviṣṭāṃ samantataḥ |
vimānamiva siddhānāṃ jālavātāyanāyutām

सुनियुक्तां विशालां च सुकृतां शिल्पिभिः कृताम् ।
दारुपर्वतकोपेतां चारुकर्मपरिष्कृताम्

suniyuktāṃ viśālāṃ ca sukṛtāṃ śilpibhiḥ kṛtām |
dāruparvatakopetāṃ cārukarmapariṣkṛtām

वराभरणहारैश्च चित्रमाल्योपशोभिताम् ।
गुहागहनसंछन्नां रक्तचन्दनभूषिताम्

varābharaṇahāraiśca citramālyopaśobhitām |
guhāgahanasaṃchannāṃ raktacandanabhūṣitām

पुष्पौघैः समभिच्छन्नां पद्ममालाभिरेव च ।
तरुणादित्यवर्णाभिर्भ्राजमानाभिरावृताम्

puṣpaughaiḥ samabhicchannāṃ padmamālābhireva ca |
taruṇādityavarṇābhirbhrājamānābhirāvṛtām

ईदृशीं शिबिकां दृष्ट्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
क्षिप्रं विनीयतां वाली प्रेतकार्यं विधीयताम्

īdṛśīṃ śibikāṃ dṛṣṭvā rāmo lakṣmaṇamabravīt |
kṣipraṃ vinīyatāṃ vālī pretakāryaṃ vidhīyatām

ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा ।
आरोपयत विक्रोशन्नङ्गदेन सहैव तु

tato vālinamudyamya sugrīvaḥ śibikāṃ tadā |
āropayata vikrośannaṅgadena sahaiva tu

आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम् ।
अलंकारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च भूषितम्

āropya śibikāṃ caiva vālinaṃ gatajīvitam |
alaṃkāraiśca vividhairmālyairvastraiśca bhūṣitam

आज्ञापयत् तदा राजा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
और्ध्वदेहिकमार्यस्य क्रियतामनुकूलतः

ājñāpayat tadā rājā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ |
aurdhvadehikamāryasya kriyatāmanukūlataḥ

विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च ।
अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तदनन्तरम्

viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūni ca |
agrataḥ plavagā yāntu śibikā tadanantaram

राज्ञामृद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः ।
तादृशैरिह कुर्वन्तु वानरा भर्तृसत्क्रियाम्

rājñāmṛddhiviśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ |
tādṛśairiha kurvantu vānarā bhartṛsatkriyām

तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदेहिकम् ।
अङ्गदं परिरभ्याशु तारप्रभृतयस्तदा

tādṛśaṃ vālinaḥ kṣipraṃ prākurvannaurdhvadehikam |
aṅgadaṃ parirabhyāśu tāraprabhṛtayastadā

क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हतबान्धवाः ।
ततः प्रणिहिताः सर्वा वानर्योऽस्य वशानुगाः

krośantaḥ prayayuḥ sarve vānarā hatabāndhavāḥ |
tataḥ praṇihitāḥ sarvā vānaryo'sya vaśānugāḥ

चुक्रुशुर्वीरवीरेति भूयः क्रोशन्ति ताः प्रियम् ।
ताराप्रभृतयः सर्वा वानर्यो हतबान्धवाः

cukruśurvīravīreti bhūyaḥ krośanti tāḥ priyam |
tārāprabhṛtayaḥ sarvā vānaryo hatabāndhavāḥ

अनुजग्मुश्च भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः ।
तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे

anujagmuśca bhartāraṃ krośantyaḥ karuṇasvanāḥ |
tāsāṃ ruditaśabdena vānarīṇāṃ vanāntare

वनानि गिरयश्चैव विक्रोशन्तीव सर्वतः ।
पुलिने गिरिनद्यास्तु विविक्ते जलसंवृते

vanāni girayaścaiva vikrośantīva sarvataḥ |
puline girinadyāstu vivikte jalasaṃvṛte

चितां चक्रुः सुबहवो वानरा वनचारिणः ।
अवरोप्य ततः स्कन्धाच्छिबिकां वानरोत्तमाः

citāṃ cakruḥ subahavo vānarā vanacāriṇaḥ |
avaropya tataḥ skandhācchibikāṃ vānarottamāḥ

तस्थुरेकान्तमाश्रित्य सर्वे शोकपरायणाः ।
ततस्तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम्

tasthurekāntamāśritya sarve śokaparāyaṇāḥ |
tatastārā patiṃ dṛṣṭvā śibikātalaśāyinam

आरोप्याङ्के शिरस्तस्य विललाप सुदुःखिता ।
हा वानरमहाराज हा नाथ मम वत्सल

āropyāṅke śirastasya vilalāpa suduḥkhitā |
hā vānaramahārāja hā nātha mama vatsala

हा महार्ह महाबाहो हा मम प्रिय पश्य माम् ।
जनं न पश्यसीमं त्वं कस्माच्छोकाभिपीडितम्

hā mahārha mahābāho hā mama priya paśya mām |
janaṃ na paśyasīmaṃ tvaṃ kasmācchokābhipīḍitam

प्रहृष्टमिह ते वक्त्रं गतासोरपि मानद ।
अस्तार्कसमवर्णं च दृश्यते जीवतो यथा

prahṛṣṭamiha te vaktraṃ gatāsorapi mānada |
astārkasamavarṇaṃ ca dṛśyate jīvato yathā

एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर ।
येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एकेषुणा रणे

eṣa tvāṃ rāmarūpeṇa kālaḥ karṣati vānara |
yena sma vidhavāḥ sarvāḥ kṛtā ekeṣuṇā raṇe

इमास्तास्तव राजेन्द्र वानर्योऽप्लवगास्तव ।
पादैर्विकृष्टमध्वानमागताः किं न बुध्यसे

imāstāstava rājendra vānaryo'plavagāstava |
pādairvikṛṣṭamadhvānamāgatāḥ kiṃ na budhyase

तवेष्टा ननु चैवेमा भार्याश्चन्द्रनिभाननाः ।
इदानीं नेक्षसे कस्मात् सुग्रीवं प्लवगेश्वर

taveṣṭā nanu caivemā bhāryāścandranibhānanāḥ |
idānīṃ nekṣase kasmāt sugrīvaṃ plavageśvara

एते हि सचिवा राजंस्तारप्रभृतयस्तव ।
पुरवासिजनश्चायं परिवार्य विषीदति

ete hi sacivā rājaṃstāraprabhṛtayastava |
puravāsijanaścāyaṃ parivārya viṣīdati

विसर्जयैनान् सचिवान् यथापुरमरिंदम ।
ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदनोत्कटाः

visarjayainān sacivān yathāpuramariṃdama |
tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madanotkaṭāḥ

एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरीवृताम् ।
उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोककर्शिताः

evaṃ vilapatīṃ tārāṃ patiśokaparīvṛtām |
utthāpayanti sma tadā vānaryaḥ śokakarśitāḥ

सुग्रीवेण ततः सार्धं सोऽङ्गदः पितरं रुदन् ।
चितामारोपयामास शोकेनाभिप्लुतेन्द्रियः

sugrīveṇa tataḥ sārdhaṃ so'ṅgadaḥ pitaraṃ rudan |
citāmāropayāmāsa śokenābhiplutendriyaḥ

ततोऽग्निं विधिवद् दत्त्वा सोऽपसव्यं चकार ह ।
पितरं दीर्घमध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः

tato'gniṃ vidhivad dattvā so'pasavyaṃ cakāra ha |
pitaraṃ dīrghamadhvānaṃ prasthitaṃ vyākulendriyaḥ

संस्कृत्य वालिनं तं तु विधिवत् प्लवगर्षभाः ।
आजग्मुरुदकं कर्तुं नदीं शुभजलां शिवाम्

saṃskṛtya vālinaṃ taṃ tu vidhivat plavagarṣabhāḥ |
ājagmurudakaṃ kartuṃ nadīṃ śubhajalāṃ śivām

ततस्ते सहितास्तत्र ह्यङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः ।
सुग्रीवतारासहिताः सिषिचुर्वालिने जलम्

tataste sahitāstatra hyaṅgadaṃ sthāpya cāgrataḥ |
sugrīvatārāsahitāḥ siṣicurvāline jalam

सुग्रीवेणैव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः ।
समानशोकः काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्यकारयत्

sugrīveṇaiva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ |
samānaśokaḥ kākutsthaḥ pretakāryāṇyakārayat

ततोऽथ तं वालिनमग्र्यपौरुषं
प्रकाशमिक्ष्वाकुवरेषुणा हतम् ।
प्रदीप्य दीप्ताग्निसमौजसं तदा
सलक्ष्मणं राममुपेयिवान् हरिः

tato'tha taṃ vālinamagryapauruṣaṃ
prakāśamikṣvākuvareṣuṇā hatam |
pradīpya dīptāgnisamaujasaṃ tadā
salakṣmaṇaṃ rāmamupeyivān hariḥ