Sarga 24: Sugriva's remorse; Tara begs for death

तामाशु वेगेन दुरासदेन
त्वभिप्लुतां शोकमहार्णवेन ।
पश्यंस्तदा वाल्यनुजस्तरस्वी
भ्रातुर्वधेनाप्रतिमेन तेपे

tāmāśu vegena durāsadena
tvabhiplutāṃ śokamahārṇavena |
paśyaṃstadā vālyanujastarasvī
bhrāturvadhenāpratimena tepe

स बाष्पपूर्णेन मुखेन पश्यन्
क्षणेन निर्विण्णमना मनस्वी ।
जगाम रामस्य शनैः समीपं
भृत्यैर्वृतः सम्परिदूयमानः

sa bāṣpapūrṇena mukhena paśyan
kṣaṇena nirviṇṇamanā manasvī |
jagāma rāmasya śanaiḥ samīpaṃ
bhṛtyairvṛtaḥ samparidūyamānaḥ

स तं समासाद्य गृहीतचाप-
मुदात्तमाशीविषतुल्यबाणम् ।
यशस्विनं लक्षणलक्षिताङ्ग-
मवस्थितं राघवमित्युवाच

sa taṃ samāsādya gṛhītacāpa-
mudāttamāśīviṣatulyabāṇam |
yaśasvinaṃ lakṣaṇalakṣitāṅga-
mavasthitaṃ rāghavamityuvāca

यथा प्रतिज्ञातमिदं नरेन्द्र
कृतं त्वया दृष्टफलं च कर्म ।
ममाद्य भोगेषु नरेन्द्रसूनो
मनो निवृत्तं हतजीवितेन

yathā pratijñātamidaṃ narendra
kṛtaṃ tvayā dṛṣṭaphalaṃ ca karma |
mamādya bhogeṣu narendrasūno
mano nivṛttaṃ hatajīvitena

अस्यां महिष्यां तु भृशं रुदत्यां
पुरेऽतिविक्रोशति दुःखतप्ते ।
हते नृपे संशयितेऽङ्गदे च
न राम राज्ये रमते मनो मे

asyāṃ mahiṣyāṃ tu bhṛśaṃ rudatyāṃ
pure'tivikrośati duḥkhatapte |
hate nṛpe saṃśayite'ṅgade ca
na rāma rājye ramate mano me

क्रोधादमर्षादतिविप्रधर्षाद्
भ्रातुर्वधो मेऽनुमतः पुरस्तात् ।
हते त्विदानीं हरियूथपेऽस्मिन्
सुतीक्ष्णमिक्ष्वाकुवर प्रतप्स्ये

krodhādamarṣādativipradharṣād
bhrāturvadho me'numataḥ purastāt |
hate tvidānīṃ hariyūthape'smin
sutīkṣṇamikṣvākuvara pratapsye

श्रेयोऽद्य मन्ये मम शैलमुख्ये
तस्मिन् हि वासश्चिरमृष्यमूके ।
यथा तथा वर्तयतः स्ववृत्त्या
नेमं निहत्य त्रिदिवस्य लाभः

śreyo'dya manye mama śailamukhye
tasmin hi vāsaściramṛṣyamūke |
yathā tathā vartayataḥ svavṛttyā
nemaṃ nihatya tridivasya lābhaḥ

न त्वा जिघांसामि चरेति यन्मा-
मयं महात्मा मतिमानुवाच ।
तस्यैव तद् राम वचोऽनुरूप-
मिदं वचः कर्म च मेऽनुरूपम्

na tvā jighāṃsāmi careti yanmā-
mayaṃ mahātmā matimānuvāca |
tasyaiva tad rāma vaco'nurūpa-
midaṃ vacaḥ karma ca me'nurūpam

भ्राता कथं नाम महागुणस्य
भ्रातुर्वधं राम विरोचयेत ।
राज्यस्य दुःखस्य च वीर सारं
विचिन्तयन् कामपुरस्कृतोऽपि

bhrātā kathaṃ nāma mahāguṇasya
bhrāturvadhaṃ rāma virocayeta |
rājyasya duḥkhasya ca vīra sāraṃ
vicintayan kāmapuraskṛto'pi

वधो हि मे मतो नासीत् स्वमाहात्म्यव्यतिक्रमात् ।
ममासीद् बुद्धिदौरात्म्यात् प्राणहारी व्यतिक्रमः

vadho hi me mato nāsīt svamāhātmyavyatikramāt |
mamāsīd buddhidaurātmyāt prāṇahārī vyatikramaḥ

द्रुमशाखावभग्नोऽहं मुहूर्तं परिनिष्टनन् ।
सान्त्वयित्वा त्वनेनोक्तो न पुनः कर्तुमर्हसि

drumaśākhāvabhagno'haṃ muhūrtaṃ pariniṣṭanan |
sāntvayitvā tvanenokto na punaḥ kartumarhasi

भ्रातृत्वमार्यभावश्च धर्मश्चानेन रक्षितः ।
मया क्रोधश्च कामश्च कपित्वं च प्रदर्शितम्

bhrātṛtvamāryabhāvaśca dharmaścānena rakṣitaḥ |
mayā krodhaśca kāmaśca kapitvaṃ ca pradarśitam

अचिन्तनीयं परिवर्जनीय-
मनीप्सनीयं स्वनवेक्षणीयम् ।
प्राप्तोऽस्मि पाप्मानमिदं वयस्य
भ्रातुर्वधात् त्वाष्ट्रवधादिवेन्द्रः

acintanīyaṃ parivarjanīya-
manīpsanīyaṃ svanavekṣaṇīyam |
prāpto'smi pāpmānamidaṃ vayasya
bhrāturvadhāt tvāṣṭravadhādivendraḥ

पाप्मानमिन्द्रस्य मही जलं च
वृक्षाश्च कामं जगृहुः स्त्रियश्च ।
को नाम पाप्मानमिमं सहेत
शाखामृगस्य प्रतिपत्तुमिच्छेत्

pāpmānamindrasya mahī jalaṃ ca
vṛkṣāśca kāmaṃ jagṛhuḥ striyaśca |
ko nāma pāpmānamimaṃ saheta
śākhāmṛgasya pratipattumicchet

नार्हामि सम्मानमिमं प्रजानां
न यौवराज्यं कुत एव राज्यम् ।
अधर्मयुक्तं कुलनाशयुक्त-
मेवंविधं राघव कर्म कृत्वा

nārhāmi sammānamimaṃ prajānāṃ
na yauvarājyaṃ kuta eva rājyam |
adharmayuktaṃ kulanāśayukta-
mevaṃvidhaṃ rāghava karma kṛtvā

पापस्य कर्तास्मि विगर्हितस्य
क्षुद्रस्य लोकापकृतस्य लोके ।
शोको महान् मामभिवर्ततेऽयं
वृष्टेर्यथा निम्नमिवाम्बुवेगः

pāpasya kartāsmi vigarhitasya
kṣudrasya lokāpakṛtasya loke |
śoko mahān māmabhivartate'yaṃ
vṛṣṭeryathā nimnamivāmbuvegaḥ

सोदर्यघातापरगात्रवालः
संतापहस्ताक्षिशिरोविषाणः ।
एनोमयो मामभिहन्ति हस्ती
दृप्तो नदीकूलमिव प्रवृद्धः

sodaryaghātāparagātravālaḥ
saṃtāpahastākṣiśiroviṣāṇaḥ |
enomayo māmabhihanti hastī
dṛpto nadīkūlamiva pravṛddhaḥ

अंहो बतेदं नृवराविषह्यं
निवर्तते मे हृदि साधुवृत्तम् ।
अग्नौ विवर्णं परितप्यमानं
किट्टं यथा राघव जातरूपम्

aṃho batedaṃ nṛvarāviṣahyaṃ
nivartate me hṛdi sādhuvṛttam |
agnau vivarṇaṃ paritapyamānaṃ
kiṭṭaṃ yathā rāghava jātarūpam

महाबलानां हरियूथपाना-
मिदं कुलं राघव मन्निमित्तम् ।
अस्याङ्गदस्यापि च शोकतापा-
दर्धस्थितप्राणमितीव मन्ये

mahābalānāṃ hariyūthapānā-
midaṃ kulaṃ rāghava mannimittam |
asyāṅgadasyāpi ca śokatāpā-
dardhasthitaprāṇamitīva manye

सुतः सुलभ्यः सुजनः सुवश्यः
कुतस्तु पुत्रः सदृशोऽङ्गदेन ।
न चापि विद्येत स वीर देशो
यस्मिन् भवेत् सोदरसंनिकर्षः

sutaḥ sulabhyaḥ sujanaḥ suvaśyaḥ
kutastu putraḥ sadṛśo'ṅgadena |
na cāpi vidyeta sa vīra deśo
yasmin bhavet sodarasaṃnikarṣaḥ

अद्याङ्गदो वीरवरो न जीवे-
ज्जीवेत माता परिपालनार्थम् ।
विना तु पुत्रं परितापदीना
सा नैव जीवेदिति निश्चितं मे

adyāṅgado vīravaro na jīve-
jjīveta mātā paripālanārtham |
vinā tu putraṃ paritāpadīnā
sā naiva jīvediti niścitaṃ me

सोऽहं प्रवेक्ष्याम्यतिदीप्तमग्निं
भ्रात्रा च पुत्रेण च सख्यमिच्छन् ।
इमे विचेष्यन्ति हरिप्रवीराः
सीतां निदेशे परिवर्तमानाः

so'haṃ pravekṣyāmyatidīptamagniṃ
bhrātrā ca putreṇa ca sakhyamicchan |
ime viceṣyanti haripravīrāḥ
sītāṃ nideśe parivartamānāḥ

कृत्स्नं तु ते सेत्स्यति कार्यमेत-
न्मय्यप्यतीते मनुजेन्द्रपुत्र ।
कुलस्य हन्तारमजीवनार्हं
रामानुजानीहि कृतागसं माम्

kṛtsnaṃ tu te setsyati kāryameta-
nmayyapyatīte manujendraputra |
kulasya hantāramajīvanārhaṃ
rāmānujānīhi kṛtāgasaṃ mām

इत्येवमार्तस्य रघुप्रवीरः
श्रुत्वा वचो वालिजघन्यजस्य ।
संजातबाष्पः परवीरहन्ता
रामो मुहूर्तं विमना बभूव

ityevamārtasya raghupravīraḥ
śrutvā vaco vālijaghanyajasya |
saṃjātabāṣpaḥ paravīrahantā
rāmo muhūrtaṃ vimanā babhūva

तस्मिन् क्षणेऽभीक्ष्णमवेक्षमाणः
क्षितिक्षमावान् भुवनस्य गोप्ता ।
रामो रुदन्तीं व्यसने निमग्नां
समुत्सुकः सोऽथ ददर्श ताराम्

tasmin kṣaṇe'bhīkṣṇamavekṣamāṇaḥ
kṣitikṣamāvān bhuvanasya goptā |
rāmo rudantīṃ vyasane nimagnāṃ
samutsukaḥ so'tha dadarśa tārām

तां चारुनेत्रां कपिसिंहनाथां
पतिं समाश्लिष्य तदा शयानाम् ।
उत्थापयामासुरदीनसत्त्वां
मन्त्रिप्रधानाः कपिराजपत्नीम्

tāṃ cārunetrāṃ kapisiṃhanāthāṃ
patiṃ samāśliṣya tadā śayānām |
utthāpayāmāsuradīnasattvāṃ
mantripradhānāḥ kapirājapatnīm

सा विस्फुरन्ती परिरभ्यमाणा
भर्तुः समीपादपनीयमाना ।
ददर्श रामं शरचापपाणिं
स्वतेजसा सूर्यमिव ज्वलन्तम्

sā visphurantī parirabhyamāṇā
bhartuḥ samīpādapanīyamānā |
dadarśa rāmaṃ śaracāpapāṇiṃ
svatejasā sūryamiva jvalantam

सुसंवृतं पार्थिवलक्षणैश्च
तं चारुनेत्रं मृगशावनेत्रा ।
अदृष्टपूर्वं पुरुषप्रधान-
मयं स काकुत्स्थ इति प्रजज्ञे

susaṃvṛtaṃ pārthivalakṣaṇaiśca
taṃ cārunetraṃ mṛgaśāvanetrā |
adṛṣṭapūrvaṃ puruṣapradhāna-
mayaṃ sa kākutstha iti prajajñe

तस्येन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य
महानुभावस्य समीपमार्या ।
आर्तातितूर्णं व्यसनं प्रपन्ना
जगाम तारा परिविह्वलन्ती

tasyendrakalpasya durāsadasya
mahānubhāvasya samīpamāryā |
ārtātitūrṇaṃ vyasanaṃ prapannā
jagāma tārā parivihvalantī

तं सा समासाद्य विशुद्धसत्त्वं
शोकेन सम्भ्रान्तशरीरभावा ।
मनस्विनी वाक्यमुवाच तारा
रामं रणोत्कर्षणलब्धलक्ष्यम्

taṃ sā samāsādya viśuddhasattvaṃ
śokena sambhrāntaśarīrabhāvā |
manasvinī vākyamuvāca tārā
rāmaṃ raṇotkarṣaṇalabdhalakṣyam

त्वमप्रमेयश्च दुरासदश्च
जितेन्द्रियश्चोत्तमधर्मकश्च ।
अक्षीणकीर्तिश्च विचक्षणश्च
क्षितिक्षमावान् क्षतजोपमाक्षः

tvamaprameyaśca durāsadaśca
jitendriyaścottamadharmakaśca |
akṣīṇakīrtiśca vicakṣaṇaśca
kṣitikṣamāvān kṣatajopamākṣaḥ

त्वमात्तबाणासनबाणपाणि-
र्महाबलः संहननोपपन्नः ।
मनुष्यदेहाभ्युदयं विहाय
दिव्येन देहाभ्युदयेन युक्तः

tvamāttabāṇāsanabāṇapāṇi-
rmahābalaḥ saṃhananopapannaḥ |
manuṣyadehābhyudayaṃ vihāya
divyena dehābhyudayena yuktaḥ

येनैव बाणेन हतः प्रियो मे
तेनैव बाणेन हि मां जहीहि ।
हता गमिष्यामि समीपमस्य
न मां विना वीर रमेत वाली

yenaiva bāṇena hataḥ priyo me
tenaiva bāṇena hi māṃ jahīhi |
hatā gamiṣyāmi samīpamasya
na māṃ vinā vīra rameta vālī

स्वर्गेऽपि पद्मामलपत्रनेत्र
समेत्य सम्प्रेक्ष्य च मामपश्यन् ।
न ह्येष उच्चावचताम्रचूडा
विचित्रवेषाप्सरसोऽभजिष्यत्

svarge'pi padmāmalapatranetra
sametya samprekṣya ca māmapaśyan |
na hyeṣa uccāvacatāmracūḍā
vicitraveṣāpsaraso'bhajiṣyat

स्वर्गेऽपि शोकं च विवर्णतां च
मया विना प्राप्स्यति वीर वाली ।
रम्ये नगेन्द्रस्य तटावकाशे
विदेहकन्यारहितो यथा त्वम्

svarge'pi śokaṃ ca vivarṇatāṃ ca
mayā vinā prāpsyati vīra vālī |
ramye nagendrasya taṭāvakāśe
videhakanyārahito yathā tvam

त्वं वेत्थ तावद् वनिताविहीनः
प्राप्नोति दुःखं पुरुषः कुमारः ।
तत् त्वं प्रजानञ्जहि मां न वाली
दुःखं ममादर्शनजं भजेत

tvaṃ vettha tāvad vanitāvihīnaḥ
prāpnoti duḥkhaṃ puruṣaḥ kumāraḥ |
tat tvaṃ prajānañjahi māṃ na vālī
duḥkhaṃ mamādarśanajaṃ bhajeta

यच्चापि मन्येत भवान् महात्मा
स्त्रीघातदोषस्तु भवेन्न मह्यम् ।
आत्मेयमस्येति हि मां जहि त्वं
न स्त्रीवधः स्यान्मनुजेन्द्रपुत्र

yaccāpi manyeta bhavān mahātmā
strīghātadoṣastu bhavenna mahyam |
ātmeyamasyeti hi māṃ jahi tvaṃ
na strīvadhaḥ syānmanujendraputra

शास्त्रप्रयोगाद् विविधाश्च वेदा-
दनन्यरूपाः पुरुषस्य दाराः ।
दारप्रदानाद्धि न दानमन्यत्
प्रदृश्यते ज्ञानवतां हि लोके

śāstraprayogād vividhāśca vedā-
dananyarūpāḥ puruṣasya dārāḥ |
dārapradānāddhi na dānamanyat
pradṛśyate jñānavatāṃ hi loke

त्वं चापि मां तस्य मम प्रियस्य
प्रदास्यसे धर्ममवेक्ष्य वीर ।
अनेन दानेन न लप्स्यसे त्व-
मधर्मयोगं मम वीर घातात्

tvaṃ cāpi māṃ tasya mama priyasya
pradāsyase dharmamavekṣya vīra |
anena dānena na lapsyase tva-
madharmayogaṃ mama vīra ghātāt

आर्तामनाथामपनीयमाना-
मेवंगतां नार्हसि मामहन्तुम् ।
अहं हि मातङ्गविलासगामिना
प्लवंगमानामृषभेण धीमता ।
विना वरार्होत्तमहेममालिना
चिरं न शक्ष्यामि नरेन्द्र जीवितुम्

ārtāmanāthāmapanīyamānā-
mevaṃgatāṃ nārhasi māmahantum |
ahaṃ hi mātaṅgavilāsagāminā
plavaṃgamānāmṛṣabheṇa dhīmatā |
vinā varārhottamahemamālinā
ciraṃ na śakṣyāmi narendra jīvitum

इत्येवमुक्तस्तु विभुर्महात्मा
तारां समाश्वास्य हितं बभाषे ।
मा वीरभार्ये विमतिं कुरुष्व
लोको हि सर्वो विहितो विधात्रा

ityevamuktastu vibhurmahātmā
tārāṃ samāśvāsya hitaṃ babhāṣe |
mā vīrabhārye vimatiṃ kuruṣva
loko hi sarvo vihito vidhātrā

तं चैव सर्वं सुखदुःखयोगं
लोकोऽब्रवीत् तेन कृतं विधात्रा ।
त्रयोऽपि लोका विहितं विधानं
नातिक्रमन्ते वशगा हि तस्य

taṃ caiva sarvaṃ sukhaduḥkhayogaṃ
loko'bravīt tena kṛtaṃ vidhātrā |
trayo'pi lokā vihitaṃ vidhānaṃ
nātikramante vaśagā hi tasya

प्रीतिं परां प्राप्स्यसि तां तथैव
पुत्रश्च ते प्राप्स्यति यौवराज्यम् ।
धात्रा विधानं विहितं तथैव
न शूरपत्न्यः परिदेवयन्ति

prītiṃ parāṃ prāpsyasi tāṃ tathaiva
putraśca te prāpsyati yauvarājyam |
dhātrā vidhānaṃ vihitaṃ tathaiva
na śūrapatnyaḥ paridevayanti

आश्वासिता तेन महात्मना तु
प्रभावयुक्तेन परंतपेन ।
सा वीरपत्नी ध्वनता मुखेन
सुवेषरूपा विरराम तारा

āśvāsitā tena mahātmanā tu
prabhāvayuktena paraṃtapena |
sā vīrapatnī dhvanatā mukhena
suveṣarūpā virarāma tārā