Sarga 20: Tara's lament over Vali

रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम् ।
दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना

rāmacāpavisṛṣṭena śareṇāntakareṇa tam |
dṛṣṭvā vinihataṃ bhūmau tārā tārādhipānanā

सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी ।
इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम्

sā samāsādya bhartāraṃ paryaṣvajata bhāminī |
iṣuṇābhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam

वानरं पर्वतेन्द्राभं शोकसंतप्तमानसा ।
तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयतातुरा

vānaraṃ parvatendrābhaṃ śokasaṃtaptamānasā |
tārā tarumivonmūlaṃ paryadevayatāturā

रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर ।
किमिदानीं पुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे

raṇe dāruṇavikrānta pravīra plavatāṃ vara |
kimidānīṃ purobhāgāmadya tvaṃ nābhibhāṣase

उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम् ।
नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः

uttiṣṭha hariśārdūla bhajasva śayanottamam |
naivaṃvidhāḥ śerate hi bhūmau nṛpatisattamāḥ

अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप ।
गतासुरपि तां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे

atīva khalu te kāntā vasudhā vasudhādhipa |
gatāsurapi tāṃ gātrairmāṃ vihāya niṣevase

व्यक्तमद्य त्वया वीर धर्मतः सम्प्रवर्तता ।
किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता

vyaktamadya tvayā vīra dharmataḥ sampravartatā |
kiṣkindheva purī ramyā svargamārge vinirmitā

यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु ।
विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः

yānyasmābhistvayā sārdhaṃ vaneṣu madhugandhiṣu |
vihṛtāni tvayā kāle teṣāmuparamaḥ kṛtaḥ

निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे ।
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे

nirānandā nirāśāhaṃ nimagnā śokasāgare |
tvayi pañcatvamāpanne mahāyūthapayūthape

हृदयं सुस्थितं मह्यं दृष्ट्वा निपतितं भुवि ।
यन्न शोकाभिसंतप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा

hṛdayaṃ susthitaṃ mahyaṃ dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi |
yanna śokābhisaṃtaptaṃ sphuṭate'dya sahasradhā

सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः ।
यत् तत् तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप

sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ |
yat tat tasya tvayā vyuṣṭiḥ prāpteyaṃ plavagādhipa

निःश्रेयसपरा मोहात् त्वया चाहं विगर्हिता ।
यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी

niḥśreyasaparā mohāt tvayā cāhaṃ vigarhitā |
yaiṣābruvaṃ hitaṃ vākyaṃ vānarendra hitaiṣiṇī

रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद ।
नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि

rūpayauvanadṛptānāṃ dakṣiṇānāṃ ca mānada |
nūnamapsarasāmārya cittāni pramathiṣyasi

कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव ।
बलाद् येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम्

kālo niḥsaṃśayo nūnaṃ jīvitāntakarastava |
balād yenāvapanno'si sugrīvasyāvaśo vaśam

अस्थाने वालिनं हत्वा युध्यमानं परेण च ।
न संतप्यति काकुत्स्थः कृत्वा कर्मसुगर्हितम्

asthāne vālinaṃ hatvā yudhyamānaṃ pareṇa ca |
na saṃtapyati kākutsthaḥ kṛtvā karmasugarhitam

वैधव्यं शोकसंतापं कृपणाकृपणा सती ।
अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत्

vaidhavyaṃ śokasaṃtāpaṃ kṛpaṇākṛpaṇā satī |
aduḥkhopacitā pūrvaṃ vartayiṣyāmyanāthavat

लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः ।
वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्च्छिते

lālitaścāṅgado vīraḥ sukumāraḥ sukhocitaḥ |
vatsyate kāmavasthāṃ me pitṛvye krodhamūrcchite

कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम् ।
दुर्लभं दर्शनं तस्य तव वत्स भविष्यति

kuruṣva pitaraṃ putra sudṛṣṭaṃ dharmavatsalam |
durlabhaṃ darśanaṃ tasya tava vatsa bhaviṣyati

समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व मे ।
मूर्ध्न्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि

samāśvāsaya putraṃ tvaṃ saṃdeśaṃ saṃdiśasva me |
mūrdhnni cainaṃ samāghrāya pravāsaṃ prasthito hyasi

रामेण हि महत् कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता ।
आनृण्यं तु गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे

rāmeṇa hi mahat karma kṛtaṃ tvāmabhinighnatā |
ānṛṇyaṃ tu gataṃ tasya sugrīvasya pratiśrave

सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे ।
भुङ्क्ष्व राज्यमनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस्तव

sakāmo bhava sugrīva rumāṃ tvaṃ pratipatsyase |
bhuṅkṣva rājyamanudvignaḥ śasto bhrātā ripustava

किं मामेवं प्रलपतीं प्रियां त्वं नाभिभाषसे ।
इमाः पश्य वरा बाह्व्यो भार्यास्ते वानरेश्वर

kiṃ māmevaṃ pralapatīṃ priyāṃ tvaṃ nābhibhāṣase |
imāḥ paśya varā bāhvyo bhāryāste vānareśvara

तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश्च ताः ।
परिगृह्याङ्गदं दीना दुःखार्ताः प्रतिचुक्रुशुः

tasyā vilapitaṃ śrutvā vānaryaḥ sarvataśca tāḥ |
parigṛhyāṅgadaṃ dīnā duḥkhārtāḥ praticukruśuḥ

किमङ्गदं साङ्गदवीरबाहो
विहाय यातोऽसि चिरं प्रवासम् ।
न युक्तमेवं गुणसंनिकृष्टं
विहाय पुत्रं प्रियचारुवेषम्

kimaṅgadaṃ sāṅgadavīrabāho
vihāya yāto'si ciraṃ pravāsam |
na yuktamevaṃ guṇasaṃnikṛṣṭaṃ
vihāya putraṃ priyacāruveṣam

यद्यप्रियं किंचिदसम्प्रधार्य
कृतं मया स्यात् तव दीर्घबाहो ।
क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथ
व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ

yadyapriyaṃ kiṃcidasampradhārya
kṛtaṃ mayā syāt tava dīrghabāho |
kṣamasva me taddharivaṃśanātha
vrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau

तथा तु तारा करुणं रुदन्ती
भर्तुः समीपे सह वानरीभिः ।
व्यवस्यत प्रायमनिन्द्यवर्णा
उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली

tathā tu tārā karuṇaṃ rudantī
bhartuḥ samīpe saha vānarībhiḥ |
vyavasyata prāyamanindyavarṇā
upopaveṣṭuṃ bhuvi yatra vālī