Sarga 82: Bharata refuses the throne in the assembly

ताम् आर्य गण सम्पूर्णाम् भरतः प्रग्रहाम् सभाम् ।
ददर्श बुद्धि सम्पन्नः पूर्ण चन्द्राम् निशाम् इव

tām ārya gaṇa sampūrṇām bharataḥ pragrahām sabhām |
dadarśa buddhi sampannaḥ pūrṇa candrām niśām iva

आसनानि यथा न्यायम् आर्याणाम् विशताम् तदा ।
अदृश्यत घन अपाये पूर्ण चन्द्रा इव शर्वरी

āsanāni yathā nyāyam āryāṇām viśatām tadā |
adṛśyata ghana apāye pūrṇa candrā iva śarvarī

सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा ।
अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी

sā vidvajjanasampūrṇā sabhā surucirā tadā |
adṛśyata ghanāpāye pūrṇacandreva śarvarī

राज्ञः तु प्रकृतीः सर्वाः समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् ।
इदम् पुरोहितः वाक्यम् भरतम् मृदु च अब्रवीत्

rājñaḥ tu prakṛtīḥ sarvāḥ samagrāḥ prekṣya dharmavit |
idam purohitaḥ vākyam bharatam mṛdu ca abravīt

तात राजा दशरथः स्वर् गतः धर्मम् आचरन् ।
धन धान्यवतीम् स्फीताम् प्रदाय पृथिवीम् तव

tāta rājā daśarathaḥ svar gataḥ dharmam ācaran |
dhana dhānyavatīm sphītām pradāya pṛthivīm tava

रामः तथा सत्य धृतिः सताम् धर्मम् अनुस्मरन् ।
न अजहात् पितुर् आदेशम् शशी ज्योत्स्नाम् इव उदितः

rāmaḥ tathā satya dhṛtiḥ satām dharmam anusmaran |
na ajahāt pitur ādeśam śaśī jyotsnām iva uditaḥ

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तम् राज्यम् निहत कण्टकम् ।
तत् भुन्क्ष्व मुदित अमात्यः क्षिप्रम् एव अभिषेचय

pitrā bhrātrā ca te dattam rājyam nihata kaṇṭakam |
tat bhunkṣva mudita amātyaḥ kṣipram eva abhiṣecaya

उदीच्याः च प्रतीच्याः च दाक्षिणात्याः च केवलाः ।
कोट्या अपर अन्ताः सामुद्रा रत्नानि अभिहरन्तु ते

udīcyāḥ ca pratīcyāḥ ca dākṣiṇātyāḥ ca kevalāḥ |
koṭyā apara antāḥ sāmudrā ratnāni abhiharantu te

तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् शोकेन अभिपरिप्लुतः ।
जगाम मनसा रामम् धर्मज्ञो धर्म कान्क्षया

tat śrutvā bharataḥ vākyam śokena abhipariplutaḥ |
jagāma manasā rāmam dharmajño dharma kānkṣayā

स बाष्प कलया वाचा कल हम्स स्वरः युवा ।
विललाप सभा मध्ये जगर्हे च पुरोहितम्

sa bāṣpa kalayā vācā kala hamsa svaraḥ yuvā |
vilalāpa sabhā madhye jagarhe ca purohitam

चरित ब्रह्मचर्यस्य विद्या स्नातस्य धीमतः ।
धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यम् मद्विधो हरेत्

carita brahmacaryasya vidyā snātasya dhīmataḥ |
dharme prayatamānasya ko rājyam madvidho haret

कथम् दशरथाज् जातः भवेद् राज्य अपहारकः ।
राज्यम् च अहम् च रामस्य धर्मम् वक्तुम् इह अर्हसि

katham daśarathāj jātaḥ bhaved rājya apahārakaḥ |
rājyam ca aham ca rāmasya dharmam vaktum iha arhasi

ज्येष्ठः श्रेष्ठः च धर्म आत्मा दिलीप नहुष उपमः ।
लब्धुम् अर्हति काकुत्स्थो राज्यम् दशरथो यथा

jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ ca dharma ātmā dilīpa nahuṣa upamaḥ |
labdhum arhati kākutstho rājyam daśaratho yathā

अनार्य जुष्टम् अस्वर्ग्यम् कुर्याम् पापम् अहम् यदि ।
इक्ष्वाकूणाम् अहम् लोके भवेयम् कुल पाम्सनः

anārya juṣṭam asvargyam kuryām pāpam aham yadi |
ikṣvākūṇām aham loke bhaveyam kula pāmsanaḥ

यद्द् हि मात्रा कृतम् पापम् न अहम् तत् अभिरोचये ।
इहस्थो वन दुर्गस्थम् नमस्यामि कृत अन्जलिः

yadd hi mātrā kṛtam pāpam na aham tat abhirocaye |
ihastho vana durgastham namasyāmi kṛta anjaliḥ

रामम् एव अनुगच्चामि स राजा द्विपदाम् वरः ।
त्रयाणाम् अपि लोकानाम् राघवो राज्यम् अर्हति

rāmam eva anugaccāmi sa rājā dvipadām varaḥ |
trayāṇām api lokānām rāghavo rājyam arhati

तत् वाक्यम् धर्म सम्युक्तम् श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।
हर्षान् मुमुचुर् अश्रूणि रामे निहित चेतसः

tat vākyam dharma samyuktam śrutvā sarve sabhāsadaḥ |
harṣān mumucur aśrūṇi rāme nihita cetasaḥ

यदि तु आर्यम् न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुम् वनात् ।
वने तत्र एव वत्स्यामि यथा आर्यो लक्ष्मणः तथा

yadi tu āryam na śakṣyāmi vinivartayitum vanāt |
vane tatra eva vatsyāmi yathā āryo lakṣmaṇaḥ tathā

सर्व उपायम् तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुम् बलात् ।
समक्षम् आर्य मिश्राणाम् साधूनाम् गुण वर्तिनाम्

sarva upāyam tu vartiṣye vinivartayitum balāt |
samakṣam ārya miśrāṇām sādhūnām guṇa vartinām

विष्टिकर्मान्तिकाः सर्वे मार्गशोधनरक्षकाः ।
प्रस्थापिता मया पूर्वम् यात्रापि मम रोचते

viṣṭikarmāntikāḥ sarve mārgaśodhanarakṣakāḥ |
prasthāpitā mayā pūrvam yātrāpi mama rocate

एवम् उक्त्वा तु धर्म आत्मा भरतः भ्रातृ वत्सलः ।
समीपस्थम् उवाच इदम् सुमन्त्रम् मन्त्र कोविदम्

evam uktvā tu dharma ātmā bharataḥ bhrātṛ vatsalaḥ |
samīpastham uvāca idam sumantram mantra kovidam

तूर्णम् उत्थाय गच्च त्वम् सुमन्त्र मम शासनात् ।
यात्राम् आज्ञापय क्षिप्रम् बलम् चैव समानय

tūrṇam utthāya gacca tvam sumantra mama śāsanāt |
yātrām ājñāpaya kṣipram balam caiva samānaya

एवम् उक्तः सुमन्त्रः तु भरतेन महात्मना ।
हृष्टः सो अदिशत् सर्वम् यथा सम्दिष्टम् इष्टवत्

evam uktaḥ sumantraḥ tu bharatena mahātmanā |
hṛṣṭaḥ so adiśat sarvam yathā samdiṣṭam iṣṭavat

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बल अध्यक्षा बलस्य च ।
श्रुत्वा यात्राम् समाज्ञप्ताम् राघवस्य निवर्तने

tāḥ prahṛṣṭāḥ prakṛtayo bala adhyakṣā balasya ca |
śrutvā yātrām samājñaptām rāghavasya nivartane

ततः योध अन्गनाः सर्वा भर्तृऋन् सर्वान् गृहे गृहे ।
यात्रा गमनम् आज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः

tataḥ yodha anganāḥ sarvā bhartṛṛn sarvān gṛhe gṛhe |
yātrā gamanam ājñāya tvarayanti sma harṣitāḥ

ते हयैः गो रथैः शीघ्रैः स्यन्दनैः च मनो जवैः ।
सह योधैः बल अध्यक्षा बलम् सर्वम् अचोदयन्

te hayaiḥ go rathaiḥ śīghraiḥ syandanaiḥ ca mano javaiḥ |
saha yodhaiḥ bala adhyakṣā balam sarvam acodayan

सज्जम् तु तत् बलम् दृष्ट्वा भरतः गुरु सम्निधौ ।
रथम् मे त्वरयस्व इति सुमन्त्रम् पार्श्वतः अब्रवीत्

sajjam tu tat balam dṛṣṭvā bharataḥ guru samnidhau |
ratham me tvarayasva iti sumantram pārśvataḥ abravīt

भरतस्य तु तस्य आज्ञाम् प्रतिगृह्य प्रहर्षितः ।
रथम् गृहीत्वा प्रययौ युक्तम् परम वाजिभिः

bharatasya tu tasya ājñām pratigṛhya praharṣitaḥ |
ratham gṛhītvā prayayau yuktam parama vājibhiḥ

स राघवः सत्य धृतिः प्रतापवान् ।
ब्रुवन् सुयुक्तम् दृढ सत्य विक्रमः ।
गुरुम् महा अरण्य गतम् यशस्विनम् ।
प्रसादयिष्यन् भरतः अब्रवीत् तदा

sa rāghavaḥ satya dhṛtiḥ pratāpavān |
bruvan suyuktam dṛḍha satya vikramaḥ |
gurum mahā araṇya gatam yaśasvinam |
prasādayiṣyan bharataḥ abravīt tadā

तूण समुत्थाय सुमन्त्र गच्च ।
बलस्य योगाय बल प्रधानान् ।
आनेतुम् इच्चामि हि तम् वनस्थम् ।
प्रसाद्य रामम् जगतः हिताय

tūṇa samutthāya sumantra gacca |
balasya yogāya bala pradhānān |
ānetum iccāmi hi tam vanastham |
prasādya rāmam jagataḥ hitāya

स सूत पुत्रः भरतेन सम्यग् ।
आज्ञापितः सम्परिपूर्ण कामः ।
शशास सर्वान् प्रकृति प्रधानान् ।
बलस्य मुख्यामः च सुहृज् जनम् च

sa sūta putraḥ bharatena samyag |
ājñāpitaḥ samparipūrṇa kāmaḥ |
śaśāsa sarvān prakṛti pradhānān |
balasya mukhyāmaḥ ca suhṛj janam ca

ततः समुत्थाय कुले कुले ते ।
राजन्य वैश्या वृषलाः च विप्राः ।
अयूयुजन्न् उष्ट्र रथान् खरामः च ।
नागान् हयामः चैव कुल प्रसूतान्

tataḥ samutthāya kule kule te |
rājanya vaiśyā vṛṣalāḥ ca viprāḥ |
ayūyujann uṣṭra rathān kharāmaḥ ca |
nāgān hayāmaḥ caiva kula prasūtān