Sarga 79: Bharata refuses the crown and orders the march

ततः प्रभात समये दिवसे अथ चतुर्दशे ।
समेत्य राज कर्तारः भरतम् वाक्यम् अब्रुवन्

tataḥ prabhāta samaye divase atha caturdaśe |
sametya rāja kartāraḥ bharatam vākyam abruvan

गतः दशरथः स्वर्गम् यो नो गुरुतरः गुरुः ।
रामम् प्रव्राज्य वै ज्येष्ठम् लक्ष्मणम् च महा बलम्

gataḥ daśarathaḥ svargam yo no gurutaraḥ guruḥ |
rāmam pravrājya vai jyeṣṭham lakṣmaṇam ca mahā balam

त्वम् अद्य भव नो राजा राज पुत्र महा यशः ।
सम्गत्या न अपराध्नोति राज्यम् एतत् अनायकम्

tvam adya bhava no rājā rāja putra mahā yaśaḥ |
samgatyā na aparādhnoti rājyam etat anāyakam

आभिषेचनिकम् सर्वम् इदम् आदाय राघव ।
प्रतीक्षते त्वाम् स्व जनः श्रेणयः च नृप आत्मज

ābhiṣecanikam sarvam idam ādāya rāghava |
pratīkṣate tvām sva janaḥ śreṇayaḥ ca nṛpa ātmaja

राज्यम् गृहाण भरत पितृ पैतामहम् महत् ।
अभिषेचय च आत्मानम् पाहि च अस्मान् नर ऋषभ

rājyam gṛhāṇa bharata pitṛ paitāmaham mahat |
abhiṣecaya ca ātmānam pāhi ca asmān nara ṛṣabha

आभिषेचनिकम् भाण्डम् कृत्वा सर्वम् प्रदक्षिणम् ।
भरतः तम् जनम् सर्वम् प्रत्युवाच धृत व्रतः

ābhiṣecanikam bhāṇḍam kṛtvā sarvam pradakṣiṇam |
bharataḥ tam janam sarvam pratyuvāca dhṛta vrataḥ

ज्येष्ठस्य राजता नित्यम् उचिता हि कुलस्य नः ।
न एवम् भवन्तः माम् वक्तुम् अर्हन्ति कुशला जनाः

jyeṣṭhasya rājatā nityam ucitā hi kulasya naḥ |
na evam bhavantaḥ mām vaktum arhanti kuśalā janāḥ

रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति मही पतिः ।
अहम् तु अरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पन्च च

rāmaḥ pūrvo hi no bhrātā bhaviṣyati mahī patiḥ |
aham tu araṇye vatsyāmi varṣāṇi nava panca ca

युज्यताम् महती सेना चतुर् अन्ग महा बला ।
आनयिष्याम्य् अहम् ज्येष्ठम् भ्रातरम् राघवम् वनात्

yujyatām mahatī senā catur anga mahā balā |
ānayiṣyāmy aham jyeṣṭham bhrātaram rāghavam vanāt

आभिषेचनिकम् चैव सर्वम् एतत् उपस्कृतम् ।
पुरः कृत्य गमिष्यामि राम हेतोर् वनम् प्रति

ābhiṣecanikam caiva sarvam etat upaskṛtam |
puraḥ kṛtya gamiṣyāmi rāma hetor vanam prati

तत्र एव तम् नर व्याघ्रम् अभिषिच्य पुरः कृतम् ।
आनेष्यामि तु वै रामम् हव्य वाहम् इव अध्वरात्

tatra eva tam nara vyāghram abhiṣicya puraḥ kṛtam |
āneṣyāmi tu vai rāmam havya vāham iva adhvarāt

न सकामा करिष्यामि स्वम् इमाम् मातृ गन्धिनीम् ।
वने वत्स्याम्य् अहम् दुर्गे रामः राजा भविष्यति

na sakāmā kariṣyāmi svam imām mātṛ gandhinīm |
vane vatsyāmy aham durge rāmaḥ rājā bhaviṣyati

क्रियताम् शिल्पिभिः पन्थाः समानि विषमाणि च ।
रक्षिणः च अनुसम्यान्तु पथि दुर्ग विचारकाः

kriyatām śilpibhiḥ panthāḥ samāni viṣamāṇi ca |
rakṣiṇaḥ ca anusamyāntu pathi durga vicārakāḥ

एवम् सम्भाषमाणम् तम् राम हेतोर् नृप आत्मजम् ।
प्रत्युवाच जनः सर्वः श्रीमद् वाक्यम् अनुत्तमम्

evam sambhāṣamāṇam tam rāma hetor nṛpa ātmajam |
pratyuvāca janaḥ sarvaḥ śrīmad vākyam anuttamam

एवम् ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीर् उपतिष्ठताम् ।
यः त्वम् ज्येष्ठे नृप सुते पृथिवीम् दातुम् इच्चसि

evam te bhāṣamāṇasya padmā śrīr upatiṣṭhatām |
yaḥ tvam jyeṣṭhe nṛpa sute pṛthivīm dātum iccasi

अनुत्तमम् तत् वचनम् नृप आत्मज ।
प्रभाषितम् सम्श्रवणे निशम्य च ।
प्रहर्षजाः तम् प्रति बाष्प बिन्दवो ।
निपेतुर् आर्य आनन नेत्र सम्भवाः

anuttamam tat vacanam nṛpa ātmaja |
prabhāṣitam samśravaṇe niśamya ca |
praharṣajāḥ tam prati bāṣpa bindavo |
nipetur ārya ānana netra sambhavāḥ

ऊचुस् ते वचनम् इदम् निशम्य हृष्टाः ।
सामात्याः सपरिषदो वियात शोकाः ।
पन्थानम् नर वर भक्तिमान् जनः च ।
व्यादिष्टः तव वचनाच् च शिल्पि वर्गः

ūcus te vacanam idam niśamya hṛṣṭāḥ |
sāmātyāḥ sapariṣado viyāta śokāḥ |
panthānam nara vara bhaktimān janaḥ ca |
vyādiṣṭaḥ tava vacanāc ca śilpi vargaḥ