Sarga 67: The brahmins describe a land without a king

आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकम्ठजनाविला ।
आयोध्यायामतितता सा व्यतीयाय शर्वरी

ākranditanirānandā sāsrakamṭhajanāvilā |
āyodhyāyāmatitatā sā vyatīyāya śarvarī

व्यतीतायाम् तु शर्वर्याम् आदित्यस्य उदये ततः ।
समेत्य राज कर्तारः सभाम् ईयुर् द्विजातयः

vyatītāyām tu śarvaryām ādityasya udaye tataḥ |
sametya rāja kartāraḥ sabhām īyur dvijātayaḥ

मार्कण्डेयो अथ मौद्गल्यो वामदेवः च काश्यपः ।
कात्ययनो गौतमः च जाबालिः च महा यशाः

mārkaṇḍeyo atha maudgalyo vāmadevaḥ ca kāśyapaḥ |
kātyayano gautamaḥ ca jābāliḥ ca mahā yaśāḥ

एते द्विजाः सह अमात्यैः पृथग् वाचम् उदीरयन् ।
वसिष्ठम् एव अभिमुखाः श्रेष्ठः राज पुरोहितम्

ete dvijāḥ saha amātyaiḥ pṛthag vācam udīrayan |
vasiṣṭham eva abhimukhāḥ śreṣṭhaḥ rāja purohitam

अतीता शर्वरी दुह्खम् या नो वर्ष शत उपमा ।
अस्मिन् पन्चत्वम् आपन्ने पुत्र शोकेन पार्थिवे

atītā śarvarī duhkham yā no varṣa śata upamā |
asmin pancatvam āpanne putra śokena pārthive

स्वर् गतः च महा राजो रामः च अरण्यम् आश्रितः ।
लक्ष्मणः च अपि तेजस्वी रामेण एव गतः सह

svar gataḥ ca mahā rājo rāmaḥ ca araṇyam āśritaḥ |
lakṣmaṇaḥ ca api tejasvī rāmeṇa eva gataḥ saha

उभौ भरत शत्रुघ्नौ क्केकयेषु परम् तपौ ।
पुरे राज गृहे रम्ये मातामह निवेशने

ubhau bharata śatrughnau kkekayeṣu param tapau |
pure rāja gṛhe ramye mātāmaha niveśane

इक्ष्वाकूणाम् इह अद्य एव कश्चित् राजा विधीयताम् ।
अराजकम् हि नो राष्ट्रम् न विनाशम् अवाप्नुयात्

ikṣvākūṇām iha adya eva kaścit rājā vidhīyatām |
arājakam hi no rāṣṭram na vināśam avāpnuyāt

न अराजले जन पदे विद्युन् माली महा स्वनः ।
अभिवर्षति पर्जन्यो महीम् दिव्येन वारिणा

na arājale jana pade vidyun mālī mahā svanaḥ |
abhivarṣati parjanyo mahīm divyena vāriṇā

न अराजके जन पदे बीज मुष्टिः प्रकीर्यते ।
न अराकके पितुः पुत्रः भार्या वा वर्तते वशे

na arājake jana pade bīja muṣṭiḥ prakīryate |
na arākake pituḥ putraḥ bhāryā vā vartate vaśe

अराजके धनम् न अस्ति न अस्ति भार्या अपि अराजके ।
इदम् अत्याहितम् च अन्यत् कुतः सत्यम् अराजके

arājake dhanam na asti na asti bhāryā api arājake |
idam atyāhitam ca anyat kutaḥ satyam arājake

न अराजके जन पदे कारयन्ति सभाम् नराः ।
उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्य गृहाणि च

na arājake jana pade kārayanti sabhām narāḥ |
udyānāni ca ramyāṇi hṛṣṭāḥ puṇya gṛhāṇi ca

न अराजके जन पदे यज्ञ शीला द्विजातयः ।
सत्राणि अन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः सम्शित व्रताः

na arājake jana pade yajña śīlā dvijātayaḥ |
satrāṇi anvāsate dāntā brāhmaṇāḥ samśita vratāḥ

न अराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः ।
ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः

na arājake janapade mahāyajñeṣu yajvanaḥ |
brāhmaṇā vasusampannā visṛjantyāptadakṣiṇāḥ

न अराजके जन पदे प्रभूत नट नर्तकाः ।
उत्सवाः च समाजाः च वर्धन्ते राष्ट्र वर्धनाः

na arājake jana pade prabhūta naṭa nartakāḥ |
utsavāḥ ca samājāḥ ca vardhante rāṣṭra vardhanāḥ

न अरजके जन पदे सिद्ध अर्था व्यवहारिणः ।
कथाभिर् अनुरज्यन्ते कथा शीलाः कथा प्रियैः

na arajake jana pade siddha arthā vyavahāriṇaḥ |
kathābhir anurajyante kathā śīlāḥ kathā priyaiḥ

न अराजके जनपदे उद्यानानि समागताः ।
सायाह्ने क्रीडितुम् यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः

na arājake janapade udyānāni samāgatāḥ |
sāyāhne krīḍitum yānti kumāryo hemabhūṣitāḥ

न अराजके जन पदे वाहनैः शीघ्र गामिभिः ।
नरा निर्यान्ति अरण्यानि नारीभिः सह कामिनः

na arājake jana pade vāhanaiḥ śīghra gāmibhiḥ |
narā niryānti araṇyāni nārībhiḥ saha kāminaḥ

न अराकजे जन पदे धनवन्तः सुरक्षिताः ।
शेरते विवृत द्वाराः कृषि गो रक्ष जीविनः

na arākaje jana pade dhanavantaḥ surakṣitāḥ |
śerate vivṛta dvārāḥ kṛṣi go rakṣa jīvinaḥ

न अराजके जनपदे बद्दघण्टा विषाणीनः ।
आटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जराः षष्टिहायनाः

na arājake janapade baddaghaṇṭā viṣāṇīnaḥ |
āṭanti rājamārgeṣu kuñjarāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ

न अराजके जनपदे शरान् सम्ततमस्यताम् ।
श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने

na arājake janapade śarān samtatamasyatām |
śrūyate talanirghoṣa iṣvastrāṇāmupāsane

न अराजके जन पदे वणिजो दूर गामिनः ।
गच्चन्ति क्षेमम् अध्वानम् बहु पुण्य समाचिताः

na arājake jana pade vaṇijo dūra gāminaḥ |
gaccanti kṣemam adhvānam bahu puṇya samācitāḥ

न अराजके जन पदे चरति एक चरः वशी ।
भावयन्न् आत्मना आत्मानम् यत्र सायम् गृहो मुनिः

na arājake jana pade carati eka caraḥ vaśī |
bhāvayann ātmanā ātmānam yatra sāyam gṛho muniḥ

न अराजके जन पदे योग क्षेमम् प्रवर्तते ।
न च अपि अराजके सेना शत्रून् विषहते युधि

na arājake jana pade yoga kṣemam pravartate |
na ca api arājake senā śatrūn viṣahate yudhi

न अराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः ।
नराः सम्यान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः

na arājake janapade hṛṣṭaiḥ paramavājibhiḥ |
narāḥ samyānti sahasā rathaiśca parimaṇḍitāḥ

न अराजके जनपदे नराः शास्त्रविशारदाः ।
सम्पदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च

na arājake janapade narāḥ śāstraviśāradāḥ |
sampadanto'vatiṣṭhante vaneṣūpavaneṣu ca

न अराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः ।
देवताभ्यर्चनार्थय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः

na arājake janapade mālyamodakadakṣiṇāḥ |
devatābhyarcanārthaya kalpyante niyatairjanaiḥ

न अराजके जनपदे चन्दनागुरुरूषिताः ।
राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः

na arājake janapade candanāgururūṣitāḥ |
rājaputrā virājante vasanta iva śākhinaḥ

यथा हि अनुदका नद्यो यथा वा अपि अतृणम् वनम् ।
अगोपाला यथा गावः तथा राष्ट्रम् अराजकम्

yathā hi anudakā nadyo yathā vā api atṛṇam vanam |
agopālā yathā gāvaḥ tathā rāṣṭram arājakam

ध्वजो रथस्य प्रज्ञानम् धूमो ज्ञानम् विभावसोः ।
तेषाम् यो नो ध्वजो राज स देवत्वमितो गतः

dhvajo rathasya prajñānam dhūmo jñānam vibhāvasoḥ |
teṣām yo no dhvajo rāja sa devatvamito gataḥ

न अराजके जन पदे स्वकम् भवति कस्यचित् ।
मत्स्याइव नरा नित्यम् भक्षयन्ति परस्परम्

na arājake jana pade svakam bhavati kasyacit |
matsyāiva narā nityam bhakṣayanti parasparam

येहि सम्भिन्न मर्यादा नास्तिकाः चिन्न सम्शयाः ।
ते अपि भावाय कल्पन्ते राज दण्ड निपीडिताः

yehi sambhinna maryādā nāstikāḥ cinna samśayāḥ |
te api bhāvāya kalpante rāja daṇḍa nipīḍitāḥ

यथा दृष्टिः शरीरस्य नित्यमेवप्रवर्तते ।
तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवः सत्यधर्मयोः

yathā dṛṣṭiḥ śarīrasya nityamevapravartate |
tathā narendro rāṣṭrasya prabhavaḥ satyadharmayoḥ

राजा सत्यम् च धर्मश्च राजा कुलवताम् कुलम् ।
राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम्

rājā satyam ca dharmaśca rājā kulavatām kulam |
rājā mātā pitā caiva rājā hitakaro nṛṇām

यमो वैश्रवणः शक्रो वरुणश्च महाबलः ।
विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महाता ततः

yamo vaiśravaṇaḥ śakro varuṇaśca mahābalaḥ |
viśeṣyante narendreṇa vṛttena mahātā tataḥ

अहो तमैव इदम् स्यान् न प्रज्ञायेत किम्चन ।
राजा चेन् न भवेन् लोके विभजन् साध्व् असाधुनी

aho tamaiva idam syān na prajñāyeta kimcana |
rājā cen na bhaven loke vibhajan sādhv asādhunī

जीवति अपि महा राजे तव एव वचनम् वयम् ।
न अतिक्रमामहे सर्वे वेलाम् प्राप्य इव सागरः

jīvati api mahā rāje tava eva vacanam vayam |
na atikramāmahe sarve velām prāpya iva sāgaraḥ

स नः समीक्ष्य द्विज वर्य वृत्तम् ।
नृपम् विना राज्यम् अरण्य भूतम् ।
कुमारम् इक्ष्वाकु सुतम् वदान्यम् ।
त्वम् एव राजानम् इह अभिषिन्चय

sa naḥ samīkṣya dvija varya vṛttam |
nṛpam vinā rājyam araṇya bhūtam |
kumāram ikṣvāku sutam vadānyam |
tvam eva rājānam iha abhiṣincaya