Sarga 65: The palace wakes to find the king dead

अथ रात्र्याम् व्यतीतायाम् प्रातर् एव अपरे अहनि ।
वन्दिनः पर्युपातिष्ठम्स् तत् पार्थिव निवेशनम्

atha rātryām vyatītāyām prātar eva apare ahani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhams tat pārthiva niveśanam

सूताः परमसम्स्काराः मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।
गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्

sūtāḥ paramasamskārāḥ maṅgalāścottamaśrutāḥ |
gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak

राजानम् स्तुताम् तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् ।
प्रासादाभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दो ह्यवर्तत

rājānam stutām teṣāmudāttābhihitāśiṣām |
prāsādābhogavistīrṇaḥ stutiśabdo hyavartata

ततस्तु स्तुवताम् तेषाम् सूतानाम् पाणिवादकाः ।
अवदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन्

tatastu stuvatām teṣām sūtānām pāṇivādakāḥ |
avadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan

तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः ।
शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः

tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |
śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ

व्याहृताः पुण्य्शब्दाश्च वीणानाम् चापि निस्स्वनाः ।
आशीर्गेयम् च गाथानाम् पूरयामास वेश्म तत

vyāhṛtāḥ puṇyśabdāśca vīṇānām cāpi nissvanāḥ |
āśīrgeyam ca gāthānām pūrayāmāsa veśma tata

ततः शुचि समाचाराः पर्युपस्थान कोविदः ।
स्त्री वर्ष वर भूयिष्ठाउपतस्थुर् यथा पुरम्

tataḥ śuci samācārāḥ paryupasthāna kovidaḥ |
strī varṣa vara bhūyiṣṭhāupatasthur yathā puram

हरि चन्दन सम्पृक्तम् उदकम् कान्चनैः घटैः ।
आनिन्युः स्नान शिक्षा आज्ञा यथा कालम् यथा विधि

hari candana sampṛktam udakam kāncanaiḥ ghaṭaiḥ |
āninyuḥ snāna śikṣā ājñā yathā kālam yathā vidhi

मन्गल आलम्भनीयानि प्राशनीयान् उपस्करान् ।
उपनिन्युस् तथा अपि अन्याः कुमारी बहुलाः स्त्रियः

mangala ālambhanīyāni prāśanīyān upaskarān |
upaninyus tathā api anyāḥ kumārī bahulāḥ striyaḥ

सर्वलक्षणसम्पन्नम् सर्वम् विधिवदर्चितम् ।
सर्वम् सुगुणलक्स्मीवत्तद्भभूवाभिहारिकम्

sarvalakṣaṇasampannam sarvam vidhivadarcitam |
sarvam suguṇalaksmīvattadbhabhūvābhihārikam

ततः सूर्योदयम् यावत्सर्वम् परिसमुत्सुकम् ।
तस्थावनुपसम्प्राप्तम् किम् स्विदित्युपश्

tataḥ sūryodayam yāvatsarvam parisamutsukam |
tasthāvanupasamprāptam kim svidityupaś

अथ याः कोसल इन्द्रस्य शयनम् प्रत्यनन्तराः ।
ताः स्त्रियः तु समागम्य भर्तारम् प्रत्यबोधयन्

atha yāḥ kosala indrasya śayanam pratyanantarāḥ |
tāḥ striyaḥ tu samāgamya bhartāram pratyabodhayan

तथाप्युचितवृत्तास्ता विनयेन नयेन च ।
न ह्यस्य शयनम् स्पृष्ट्वा किम् चिदप्युपलेभिरे

tathāpyucitavṛttāstā vinayena nayena ca |
na hyasya śayanam spṛṣṭvā kim cidapyupalebhire

ताः स्त्रीयः स्वप्नशीलज्ञास्चेष्टासम्चलनादिषु ।
ता वेपथु परीताः च राज्ञः प्राणेषु शन्किताः

tāḥ strīyaḥ svapnaśīlajñāsceṣṭāsamcalanādiṣu |
tā vepathu parītāḥ ca rājñaḥ prāṇeṣu śankitāḥ

प्रतिस्रोतः तृण अग्राणाम् सदृशम् सम्चकम्पिरे ।
अथ सम्वेपमनानाम् स्त्रीणाम् दृष्ट्वा च पार्थिवम्

pratisrotaḥ tṛṇa agrāṇām sadṛśam samcakampire |
atha samvepamanānām strīṇām dṛṣṭvā ca pārthivam

यत् तत् आशन्कितम् पापम् तस्य जज्ञे विनिश्चयः ।
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकपराजिते

yat tat āśankitam pāpam tasya jajñe viniścayaḥ |
kausalyā ca sumitrā ca putraśokaparājite

प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते ।
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता

prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite |
niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā

न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता ।
कौसल्यानन्तरम् राज्ञः सुमित्रा तदन्तनरम्

na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā |
kausalyānantaram rājñaḥ sumitrā tadantanaram

न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ।
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तम् नृपम्

na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā |
te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca tam nṛpam

सुप्तमे वोद्गतप्राणमन्तः पुरमन्यत ।
ततः प्रचुक्रुशुर् दीनाः सस्वरम् ता वर अन्गनाः

suptame vodgataprāṇamantaḥ puramanyata |
tataḥ pracukruśur dīnāḥ sasvaram tā vara anganāḥ

करेणवैव अरण्ये स्थान प्रच्युत यूथपाः ।
तासाम् आक्रन्द शब्देन सहसा उद्गत चेतने

kareṇavaiva araṇye sthāna pracyuta yūthapāḥ |
tāsām ākranda śabdena sahasā udgata cetane

कौसल्या च सुमित्राच त्यक्त निद्रे बभूवतुः ।
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम्

kausalyā ca sumitrāca tyakta nidre babhūvatuḥ |
kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam

हा नाथ इति परिक्रुश्य पेततुर् धरणी तले ।
सा कोसल इन्द्र दुहिता वेष्टमाना मही तले

hā nātha iti parikruśya petatur dharaṇī tale |
sā kosala indra duhitā veṣṭamānā mahī tale

न बभ्राज रजो ध्वस्ता तारा इव गगन च्युता ।
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्याम् पतिताम् भुवि

na babhrāja rajo dhvastā tārā iva gagana cyutā |
nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyām patitām bhuvi

आपश्यम्स्ताः स्त्रियः सर्वा हताम् नागवधूमिव ।
ततः सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः

āpaśyamstāḥ striyaḥ sarvā hatām nāgavadhūmiva |
tataḥ sarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ

रुदन्त्यः शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ।
ताभिः स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः

rudantyaḥ śokasantaptā nipeturgatacetanāḥ |
tābhiḥ sa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ

येन स्फीतीकृतो भूयस्तद्गृहम् समनादयत् ।
तत् समुत्त्रस्त सम्भ्रान्तम् पर्युत्सुक जन आकुलम्

yena sphītīkṛto bhūyastadgṛham samanādayat |
tat samuttrasta sambhrāntam paryutsuka jana ākulam

सर्वतः तुमुल आक्रन्दम् परिताप आर्त बान्धवम् ।
सद्यो निपतित आनन्दम् दीन विक्लव दर्शनम्

sarvataḥ tumula ākrandam paritāpa ārta bāndhavam |
sadyo nipatita ānandam dīna viklava darśanam

बभूव नर देवस्य सद्म दिष्ट अन्तम् ईयुषः ।
अतीतम् आज्ञाय तु पार्थिव ऋषभम् ।
यशस्विनम् सम्परिवार्य पत्नयः ।
भृशम् रुदन्त्यः करुणम् सुदुह्खिताः ।
प्रगृह्य बाहू व्यलपन्न् अनाथवत्

babhūva nara devasya sadma diṣṭa antam īyuṣaḥ |
atītam ājñāya tu pārthiva ṛṣabham |
yaśasvinam samparivārya patnayaḥ |
bhṛśam rudantyaḥ karuṇam suduhkhitāḥ |
pragṛhya bāhū vyalapann anāthavat