Sarga 63: Dasharatha recalls the youth on the Sarayu

प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोक उपहत चेतनः ।
अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत

pratibuddho muhur tena śoka upahata cetanaḥ |
atha rājā daśarathaḥ sa cintām abhyapadyata

राम लक्ष्मणयोः चैव विवासात् वासव उपमम् ।
आविवेश उपसर्गः तम् तमः सूर्यम् इव आसुरम्

rāma lakṣmaṇayoḥ caiva vivāsāt vāsava upamam |
āviveśa upasargaḥ tam tamaḥ sūryam iva āsuram

सभार्ये निर्गते रामे कौसल्याम् कोसलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गाम् स्मृवा दुष्कृतमात्मनः

sabhārye nirgate rāme kausalyām kosaleśvaraḥ |
vivakṣurasitāpāṅgām smṛvā duṣkṛtamātmanaḥ

स राजा रजनीम् षष्ठीम् रामे प्रव्रजिते वनम् ।
अर्ध रात्रे दशरथः सम्स्मरन् दुष्कृतम् कृतम्

sa rājā rajanīm ṣaṣṭhīm rāme pravrajite vanam |
ardha rātre daśarathaḥ samsmaran duṣkṛtam kṛtam

स राजा पुत्रशोकार्तः स्मरन् दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्याम् पुत्र शोक आर्ताम् इदम् वचनम् अब्रवीत्

sa rājā putraśokārtaḥ smaran duṣkṛtamātmanaḥ |
kausalyām putra śoka ārtām idam vacanam abravīt

यद् आचरति कल्याणि शुभम् वा यदि वा अशुभम् ।
तत् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः

yad ācarati kalyāṇi śubham vā yadi vā aśubham |
tat eva labhate bhadre kartā karmajam ātmanaḥ

गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणाम् फलम् ।
दोषम् वा यो न जानाति स बालैति ह उच्यते

guru lāghavam arthānām ārambhe karmaṇām phalam |
doṣam vā yo na jānāti sa bālaiti ha ucyate

कश्चित् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च निषिन्चति ।
पुष्पम् दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फल आगमे

kaścit āmra vaṇam cittvā palāśāmaḥ ca niṣincati |
puṣpam dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ sa śocati phala āgame

अविज्ञाय फलम् यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेलायाम् यथा किम्शुकसेचकः

avijñāya phalam yo hi karma tvevānudhāvati |
sa śocetphalavelāyām yathā kimśukasecakaḥ

सो अहम् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च न्यषेचयम् ।
रामम् फल आगमे त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि दुर्मतिः

so aham āmra vaṇam cittvā palāśāmaḥ ca nyaṣecayam |
rāmam phala āgame tyaktvā paścāt śocāmi durmatiḥ

लब्ध शब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारः शब्द वेधी इति मया पापम् इदम् कृतम्

labdha śabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā |
kumāraḥ śabda vedhī iti mayā pāpam idam kṛtam

तत् इदम् मे अनुसम्प्राप्तम् देवि दुह्खम् स्वयम् कृतम् ।
सम्मोहात् इह बालेन यथा स्यात् भक्षितम् विषम्

tat idam me anusamprāptam devi duhkham svayam kṛtam |
sammohāt iha bālena yathā syāt bhakṣitam viṣam

यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।
एवम् मम अपि अविज्ञातम् शब्द वेध्यमयम् फलम्

yathānyaḥ puruṣaḥ kaścitpalāśairmohito bhavet |
evam mama api avijñātam śabda vedhyamayam phalam

देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युव राजो भवाम्य् अहम् ।
ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मद काम विवर्धिनी

devy anūḍhā tvam abhavo yuva rājo bhavāmy aham |
tataḥ prāvṛḍ anuprāptā mada kāma vivardhinī

उपास्यहि रसान् भौमाम्स् तप्त्वा च जगद् अम्शुभिः ।
परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम्

upāsyahi rasān bhaumāms taptvā ca jagad amśubhiḥ |
pareta ācaritām bhīmām ravir āviśate diśam

उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः

uṣṇam antar dadhe sadyaḥ snigdhā dadṛśire ghanāḥ |
tataḥ jahṛṣire sarve bheka sāranga barhiṇaḥ

क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे

klinnapakṣottarāḥ snātāḥ kṛccrādiva vatatriṇaḥ |
vṛṣṭivātāvadhūtāgrān pādapānabhipedire

पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् ।
आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः

patitena ambhasā cannaḥ patamānena ca asakṛt |
ābabhau matta sārangaḥ toya rāśir iva acalaḥ

पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत्

pāṇḍurāruṇavarṇāni srotāmsi vimalānyapi |
susruvurgiridhātubhyaḥ sabhasmāni bhujaṅgavat

आकुलारुणतोयानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे

ākulāruṇatoyāni srotāmsi vimalānyapi |
unmārgajalavāhīni babhūvurjaladāgame

तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी ।
व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम्

tasminn atisukhe kāle dhanuṣmān iṣumān rathī |
vyāyāma kṛta samkalpaḥ sarayūm anvagām nadīm

निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् ।
अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः

nipāne mahiṣam rātrau gajam vā abhyāgatam nadīm |
anyam vā śvā padam kamcij jighāmsur ajita indriyaḥ

तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ।
तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम्

tasmimstatrāhamekānte rātrau vivṛtakārmukaḥ |
tatrāham samvṛtam vanyam hatavāmstīramāgatam

अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् ।
अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः

anyam cāpi mṛgam himsram śabdam śrutvābhu pāgatam |
atha andha kāre tu aśrauṣam jale kumbhasya paryataḥ

अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः ।
ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम्

acakṣur viṣaye ghoṣam vāraṇasya iva nardataḥ |
tataḥ aham śaram uddhṛtya dīptam āśī viṣa upamam

शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ।
अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम्

śabdam prati gajaprepsurabhilakṣya tvapātayam |
amuncam niśitam bāṇam aham āśī viṣa upamam

तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः ।
हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः

tatra vāg uṣasi vyaktā prādur āsīd vana okasaḥ |
hā hā iti patataḥ toye bāṇābhihatamarmaṇaḥ

तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि

tasminnipatite bāṇe vāgabhūttatra mānuṣī |
katham asmad vidhe śastram nipatet tu tapasvini

प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः ।
इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया

praviviktām nadīm rātrāv udāhāraḥ aham āgataḥ |
iṣuṇā abhihataḥ kena kasya vā kim kṛtam mayā

ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते

ṛṣer hi nyasta daṇḍasya vane vanyena jīvataḥ |
katham nu śastreṇa vadho mad vidhasya vidhīyate

जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः ।
को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया

jaṭā bhāra dharasya eva valkala ajina vāsasaḥ |
ko vadhena mama arthī syāt kim vā asya apakṛtam mayā

एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् ।
न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम्

evam niṣphalam ārabdham kevala anartha samhitam |
na kaścit sādhu manyeta yathaiva guru talpagam

नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः ।
मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे

naham tathā anuśocāmi jīvita kṣayam ātmanaḥ |
mātaram pitaram ca ubhāv anuśocāmi mad vidhe

तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया ।
मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति

tat etān mithunam vṛddham cira kālabhṛtam mayā |
mayi pancatvam āpanne kām vṛttim vartayiṣyati

वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः ।
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना

vṛddhau ca mātā pitarāv aham ca eka iṣuṇā hataḥ |
kena sma nihatāḥ sarve subālena akṛta ātmanā

तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः ।
कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि

tam giram karuṇām śrutvā mama dharma anukānkṣiṇaḥ |
karābhyām saśaram cāpam vyathitasya apatat bhuvi

तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु ।
सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः

tasyāham karuṇam śrutvā niśi lālapato bahu |
sambhrānataḥ śokavegena bhṛśamāsa vicetanaḥ

तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः ।
अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम्

tam deśam aham āgamya dīna sattvaḥ sudurmanāḥ |
apaśyam iṣuṇā tīre sarayvāḥ tāpasam hatam

अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् ।
पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम्

avakīrṇajaṭābhāram praviddhakalaśodakam |
pāsuśoṇitadigdhāṅgam śayānam śalyapīḍitam

स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् ।
इति उवाच वचः क्रूरम् दिधक्षन्न् इव तेजसा

sa mām udvīkṣya netrābhyām trastam asvastha cetasam |
iti uvāca vacaḥ krūram didhakṣann iva tejasā

किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया ।
जिहीर्षिउर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया

kim tava apakṛtam rājan vane nivasatā mayā |
jihīrṣiur ambho gurv artham yad aham tāḍitaḥ tvayā

एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि ।
द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे

ekena khalu bāṇena marmaṇi abhihate mayi |
dvāv andhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me

तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः

tau nūnam durbalāv andhau mat pratīkṣau pipāsitau |
ciram āśā kṛtām tṛṣṇām kaṣṭām samdhārayiṣyataḥ

न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा ।
पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि

na nūnam tapaso vā asti phala yogaḥ śrutasya vā |
pitā yan mām na jānāti śayānam patitam bhuvi

जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः ।
चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम्

jānann api ca kim kuryāt aśaktir aparikramaḥ |
cidyamānam iva aśaktaḥ trātum anyo nago nagam

पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव ।
न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः

pitus tvam eva me gatvā śīghram ācakṣva rāghava |
na tvām anudahet kruddho vanam vahnir iva edhitaḥ

इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः ।
तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत्

iyam eka padī rājan yataḥ me pitur āśramaḥ |
tam prasādaya gatvā tvam na tvām sa kupitaḥ śapet

विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः ।
रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा

viśalyam kuru mām rājan marma me niśitaḥ śaraḥ |
ruṇaddhi mṛdu sa utsedham tīram ambu rayo yathā

सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।
इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे

saśalyaḥ kliśyate prāṇairviśalyo vinaśiṣyati |
iti māmaviśaccintā tasya śalyāpakarṣaṇe

दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा

duḥkhitasya ca dīnasya mama śokāturasya ca |
lakṣyāmāsa hṛdaye cintām munisuta stadā

ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् ।
सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम्

tāmyamānaḥ sa mām duḥkhāduvāca paramārtavat |
sīdamāno vivṛttāṅgo veṣṭamāno gataḥ kṣayam

सम्स्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम्

samstabhya dhairyeṇa sthiracitto bhavāmyaham |
brahmahatyākṛtam pāpam hṛdayādapanīyatām

न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप

na dvijātir aham rājan mā bhūt te manaso vyathā |
śūdrāyām asmi vaiśyena jātaḥ jana pada adhipa

इति इव वदतः कृच्च्रात् बाण अभिहत मर्मणः ।
विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमाचस्य भूतले

iti iva vadataḥ kṛccrāt bāṇa abhihata marmaṇaḥ |
vighūrṇato viceṣṭasya vepamācasya bhūtale

तस्य तु आनम्यमानस्य तम् बाणम् अहम् उद्धरम् ।
तस्य त्वानम्यमानस्य तम् बाणामहमुद्धरम्

tasya tu ānamyamānasya tam bāṇam aham uddharam |
tasya tvānamyamānasya tam bāṇāmahamuddharam

जल आर्द्र गात्रम् तु विलप्य कृच्चान् ।
मर्म व्रणम् सम्ततम् उच्चसन्तम् ।
ततः सरय्वाम् तम् अहम् शयानम् ।
समीक्ष्य भद्रे सुभृशम् विषण्णः

jala ārdra gātram tu vilapya kṛccān |
marma vraṇam samtatam uccasantam |
tataḥ sarayvām tam aham śayānam |
samīkṣya bhadre subhṛśam viṣaṇṇaḥ