Sarga 61: Kausalya reproaches King Dasharatha

वनम् गते धर्म परे रामे रमयताम् वरे ।
कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारम् इदम् अब्रवीत्

vanam gate dharma pare rāme ramayatām vare |
kausalyā rudatī svārtā bhartāram idam abravīt

यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितम् ते मयद् यशः ।
सानुक्रोशो वदान्यः च प्रिय वादी च राघवः

yadyapi triṣu lokeṣu prathitam te mayad yaśaḥ |
sānukrośo vadānyaḥ ca priya vādī ca rāghavaḥ

कथम् नर वर श्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया ।
दुह्खितौ सुख सम्वृद्धौ वने दुह्खम् सहिष्यतः

katham nara vara śreṣṭha putrau tau saha sītayā |
duhkhitau sukha samvṛddhau vane duhkham sahiṣyataḥ

सा नूनम् तरुणी श्यामा सुकुमारी सुख उचिता ।
कथम् उष्णम् च शीतम् च मैथिली प्रसहिष्यते

sā nūnam taruṇī śyāmā sukumārī sukha ucitā |
katham uṣṇam ca śītam ca maithilī prasahiṣyate

भुक्त्वा अशनम् विशाल अक्षी सूप दम्श अन्वितम् शुभम् ।
वन्यम् नैवारम् आहारम् कथम् सीता उपभोक्ष्यते

bhuktvā aśanam viśāla akṣī sūpa damśa anvitam śubham |
vanyam naivāram āhāram katham sītā upabhokṣyate

गीत वादित्र निर्घोषम् श्रुत्वा शुभम् अनिन्दिता ।
कथम् क्रव्य अद सिम्हानाम् शब्दम् श्रोष्यति अशोभनम्

gīta vāditra nirghoṣam śrutvā śubham aninditā |
katham kravya ada simhānām śabdam śroṣyati aśobhanam

महा इन्द्र ध्वज सम्काशः क्व नु शेते महा भुजः ।
भुजम् परिघ सम्काशम् उपधाय महा बलः

mahā indra dhvaja samkāśaḥ kva nu śete mahā bhujaḥ |
bhujam parigha samkāśam upadhāya mahā balaḥ

पद्म वर्णम् सुकेश अन्तम् पद्म निह्श्वासम् उत्तमम् ।
कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनम् पुष्कर ईक्षणम्

padma varṇam sukeśa antam padma nihśvāsam uttamam |
kadā drakṣyāmi rāmasya vadanam puṣkara īkṣaṇam

वज्र सारमयम् नूनम् हृदयम् मे न सम्शयः ।
अपश्यन्त्या न तम् यद् वै फलति इदम् सहस्रधा

vajra sāramayam nūnam hṛdayam me na samśayaḥ |
apaśyantyā na tam yad vai phalati idam sahasradhā

यत्त्वया करुणम् कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः ।
निरस्ता परिधावन्ति सुखार्हः कृपणा वने

yattvayā karuṇam karma vyapohya mama bāndhavāḥ |
nirastā paridhāvanti sukhārhaḥ kṛpaṇā vane

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति ।
जह्याद्राज्यम् च कोशम् च भरतो नोपल्स्ख्यते

yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punareṣyati |
jahyādrājyam ca kośam ca bharato nopalskhyate

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वनेव बान्धवान् ।
ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान्

bhojayanti kila śrāddhe kecitsvaneva bāndhavān |
tataḥ paścātsamīkṣante kṛtakāryā dvijarṣabhān

तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वाम्सश्च द्विजातयः ।
न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः

tatra ye guṇavantaśca vidvāmsaśca dvijātayaḥ |
na paścātte'bhimanyante sudhāmapi suropamāḥ

ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुम् द्विजर्षभाः ।
नाभ्युपैतुमलम् प्राज्ञाः शृङ्गच्चेदमिवर्ष्भाः

brāhmaṇeṣvapi tṛpteṣu paścādbhoktum dvijarṣabhāḥ |
nābhyupaitumalam prājñāḥ śṛṅgaccedamivarṣbhāḥ

एवम् कनीयसा भ्रात्रा भुक्तम् राज्यम् विशाम् पते ।
भ्राता ज्येष्ठा वरिष्ठाः च किम् अर्थम् न अवमम्स्यते

evam kanīyasā bhrātrā bhuktam rājyam viśām pate |
bhrātā jyeṣṭhā variṣṭhāḥ ca kim artham na avamamsyate

न परेण आहृतम् भक्ष्यम् व्याघ्रः खादितुम् इच्चति ।
एवम् एव नर व्याघ्रः पर लीढम् न मम्स्यते

na pareṇa āhṛtam bhakṣyam vyāghraḥ khāditum iccati |
evam eva nara vyāghraḥ para līḍham na mamsyate

हविर् आज्यम् पुरोडाशाः कुशा यूपाः च खादिराः ।
न एतानि यात यामानि कुर्वन्ति पुनर् अध्वरे

havir ājyam puroḍāśāḥ kuśā yūpāḥ ca khādirāḥ |
na etāni yāta yāmāni kurvanti punar adhvare

तथा हि आत्तम् इदम् राज्यम् हृत साराम् सुराम् इव ।
न अभिमन्तुम् अलम् रामः नष्ट सोमम् इव अध्वरम्

tathā hi āttam idam rājyam hṛta sārām surām iva |
na abhimantum alam rāmaḥ naṣṭa somam iva adhvaram

न एवम् विधम् असत्कारम् राघवो मर्षयिष्यति ।
बलवान् इव शार्दूलो बालधेर् अभिमर्शनम्

na evam vidham asatkāram rāghavo marṣayiṣyati |
balavān iva śārdūlo bāladher abhimarśanam

नैतस्य सहिता लोका भयम् कुर्युर्महामृधे ।
अधर्मम् त्विह धर्मात्मा लोकम् धर्मेण योजयेत्

naitasya sahitā lokā bhayam kuryurmahāmṛdhe |
adharmam tviha dharmātmā lokam dharmeṇa yojayet

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः ।
युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्

nanvasau kāñcanairbāṇairmahāvīryo mahābhujaḥ |
yugānta iva bhūtāni sāgarānapi nirdahet

स तादृशः सिम्ह बलो वृषभ अक्षो नर ऋषभः ।
स्वयम् एव हतः पित्रा जलजेन आत्मजो यथा

sa tādṛśaḥ simha balo vṛṣabha akṣo nara ṛṣabhaḥ |
svayam eva hataḥ pitrā jalajena ātmajo yathā

द्विजाति चरितः धर्मः शास्त्र दृष्टः सनातनः ।
यदि ते धर्म निरते त्वया पुत्रे विवासिते

dvijāti caritaḥ dharmaḥ śāstra dṛṣṭaḥ sanātanaḥ |
yadi te dharma nirate tvayā putre vivāsite

गतिर् एवाक् पतिर् नार्या द्वितीया गतिर् आत्मजः ।
तृतीया ज्ञातयो राजमः चतुर्थी न इह विद्यते

gatir evāk patir nāryā dvitīyā gatir ātmajaḥ |
tṛtīyā jñātayo rājamaḥ caturthī na iha vidyate

तत्र त्वम् चैव मे न अस्ति रामः च वनम् आश्रितः ।
न वनम् गन्तुम् इच्चामि सर्वथा हि हता त्वया

tatra tvam caiva me na asti rāmaḥ ca vanam āśritaḥ |
na vanam gantum iccāmi sarvathā hi hatā tvayā

हतम् त्वया राज्यम् इदम् सराष्ट्रम् ।
हतः तथा आत्मा सह मन्त्रिभिः च ।
हता सपुत्रा अस्मि हताः च पौराः ।
सुतः च भार्या च तव प्रहृष्टौ

hatam tvayā rājyam idam sarāṣṭram |
hataḥ tathā ātmā saha mantribhiḥ ca |
hatā saputrā asmi hatāḥ ca paurāḥ |
sutaḥ ca bhāryā ca tava prahṛṣṭau

इमाम् गिरम् दारुण शब्द सम्श्रिताम् ।
निशम्य राजा अपि मुमोह दुह्खितः ।
ततः स शोकम् प्रविवेश पार्थिवः ।
स्वदुष्कृतम् च अपि पुनः तदा अस्मरत्

imām giram dāruṇa śabda samśritām |
niśamya rājā api mumoha duhkhitaḥ |
tataḥ sa śokam praviveśa pārthivaḥ |
svaduṣkṛtam ca api punaḥ tadā asmarat