Sarga 60: Sumantra consoles the weeping Kausalya

ततः भूत उपसृष्टा इव वेपमाना पुनः पुनः ।
धरण्याम् गत सत्त्वा इव कौसल्या सूतम् अब्रवीत्

tataḥ bhūta upasṛṣṭā iva vepamānā punaḥ punaḥ |
dharaṇyām gata sattvā iva kausalyā sūtam abravīt

नय माम् यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः ।
तान् विना क्षणम् अपि अत्र जीवितुम् न उत्सहे हि अहम्

naya mām yatra kākutsthaḥ sītā yatra ca lakṣmaṇaḥ |
tān vinā kṣaṇam api atra jīvitum na utsahe hi aham

निवर्तय रथम् शीघ्रम् दण्डकान् नय माम् अपि ।
अथ तान् न अनुगच्चामि गमिष्यामि यम क्षयम्

nivartaya ratham śīghram daṇḍakān naya mām api |
atha tān na anugaccāmi gamiṣyāmi yama kṣayam

बाष्प वेगौपहतया स वाचा सज्जमानया ।
इदम् आश्वासयन् देवीम् सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत्

bāṣpa vegaupahatayā sa vācā sajjamānayā |
idam āśvāsayan devīm sūtaḥ prānjalir abravīt

त्यज शोकम् च मोहम् च सम्भ्रमम् दुह्खजम् तथा ।
व्यवधूय च सम्तापम् वने वत्स्यति राघवः

tyaja śokam ca moham ca sambhramam duhkhajam tathā |
vyavadhūya ca samtāpam vane vatsyati rāghavaḥ

लक्ष्मणः च अपि रामस्य पादौ परिचरन् वने ।
आराधयति धर्मज्ञः पर लोकम् जित इन्द्रियः

lakṣmaṇaḥ ca api rāmasya pādau paricaran vane |
ārādhayati dharmajñaḥ para lokam jita indriyaḥ

विजने अपि वने सीता वासम् प्राप्य गृहेष्व् इव ।
विस्रम्भम् लभते अभीता रामे सम्न्यस्त मानसा

vijane api vane sītā vāsam prāpya gṛheṣv iva |
visrambham labhate abhītā rāme samnyasta mānasā

न अस्या दैन्यम् कृतम् किम्चित् सुसूक्ष्मम् अपि लक्षये ।
उचिता इव प्रवासानाम् वैदेही प्रतिभाति मा

na asyā dainyam kṛtam kimcit susūkṣmam api lakṣaye |
ucitā iva pravāsānām vaidehī pratibhāti mā

नगर उपवनम् गत्वा यथा स्म रमते पुरा ।
तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्व् अपि

nagara upavanam gatvā yathā sma ramate purā |
tathaiva ramate sītā nirjaneṣu vaneṣv api

बाला इव रमते सीता बाल चन्द्र निभ आनना ।
रामा रामे हि अदीन आत्मा विजने अपि वने सती

bālā iva ramate sītā bāla candra nibha ānanā |
rāmā rāme hi adīna ātmā vijane api vane satī

तत् गतम् हृदयम् हि अस्याः तत् अधीनम् च जीवितम् ।
अयोध्या अपि भवेत् तस्या राम हीना तथा वनम्

tat gatam hṛdayam hi asyāḥ tat adhīnam ca jīvitam |
ayodhyā api bhavet tasyā rāma hīnā tathā vanam

परि पृच्चति वैदेही ग्रामामः च नगराणि च ।
गतिम् दृष्ट्वा नदीनाम् च पादपान् विविधान् अपि

pari pṛccati vaidehī grāmāmaḥ ca nagarāṇi ca |
gatim dṛṣṭvā nadīnām ca pādapān vividhān api

रामम् हि लक्ष्मनम् वापि पृष्ट्वा जानाति जानती ।
अयोध्याक्रोशमात्रे तु विहारमिव सम्श्रिता

rāmam hi lakṣmanam vāpi pṛṣṭvā jānāti jānatī |
ayodhyākrośamātre tu vihāramiva samśritā

इदमेव स्मराम्यस्याः सहसैवोपजल्पितम् ।
कैकेयीसम्श्रितम् वाक्यम् नेदानीम् प्रतिभाति माम्

idameva smarāmyasyāḥ sahasaivopajalpitam |
kaikeyīsamśritam vākyam nedānīm pratibhāti mām

ध्वम्सयित्वा तु तद्वाक्यम् प्रमादात्पर्युपस्थितम् ।
ह्लदनम् वचनम् सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्

dhvamsayitvā tu tadvākyam pramādātparyupasthitam |
hladanam vacanam sūto devyā madhuramabravīt

अध्वना वात वेगेन सम्भ्रमेण आतपेन च ।
न हि गच्चति वैदेह्याः चन्द्र अम्शु सदृशी प्रभा

adhvanā vāta vegena sambhrameṇa ātapena ca |
na hi gaccati vaidehyāḥ candra amśu sadṛśī prabhā

सदृशम् शत पत्रस्य पूर्ण चन्द्र उपम प्रभम् ।
वदनम् तत् वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते

sadṛśam śata patrasya pūrṇa candra upama prabham |
vadanam tat vadānyāyā vaidehyā na vikampate

अलक्त रस रक्त अभाव् अलक्त रस वर्जितौ ।
अद्य अपि चरणौ तस्याः पद्म कोश सम प्रभौ

alakta rasa rakta abhāv alakta rasa varjitau |
adya api caraṇau tasyāḥ padma kośa sama prabhau

नूपुर उद्घुष्ट हेला इव खेलम् गच्चति भामिनी ।
इदानीम् अपि वैदेही तत् रागा न्यस्त भूषणा

nūpura udghuṣṭa helā iva khelam gaccati bhāminī |
idānīm api vaidehī tat rāgā nyasta bhūṣaṇā

गजम् वा वीक्ष्य सिम्हम् वा व्याघ्रम् वा वनम् आश्रिता ।
न आहारयति सम्त्रासम् बाहू रामस्य सम्श्रिता

gajam vā vīkṣya simham vā vyāghram vā vanam āśritā |
na āhārayati samtrāsam bāhū rāmasya samśritā

न शोच्याः ते न च आत्मा ते शोच्यो न अपि जन अधिपः ।
इदम् हि चरितम् लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्

na śocyāḥ te na ca ātmā te śocyo na api jana adhipaḥ |
idam hi caritam loke pratiṣṭhāsyati śāśvatam

विधूय शोकम् परिहृष्ट मानसा ।
महर्षि याते पथि सुव्यवस्थिताः ।
वने रता वन्य फल अशनाः पितुः ।
शुभाम् प्रतिज्ञाम् परिपालयन्ति ते

vidhūya śokam parihṛṣṭa mānasā |
maharṣi yāte pathi suvyavasthitāḥ |
vane ratā vanya phala aśanāḥ pituḥ |
śubhām pratijñām paripālayanti te

तथा अपि सूतेन सुयुक्त वादिना ।
निवार्यमाणा सुत शोक कर्शिता ।
न चैव देवी विरराम कूजितात् ।
प्रिय इति पुत्र इति च राघव इति च

tathā api sūtena suyukta vādinā |
nivāryamāṇā suta śoka karśitā |
na caiva devī virarāma kūjitāt |
priya iti putra iti ca rāghava iti ca