Sarga 55: Crossing the Yamuna by raft

उषित्वा रजनीम् तत्र राजपुत्रावरिम्दमौ ।
महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तम् गिरिम् प्रति

uṣitvā rajanīm tatra rājaputrāvarimdamau |
maharṣimabhivādyātha jagmatustam girim prati

तेषाम् चैव स्वस्त्ययनम् महर्षिः स चकार ह ।
प्रस्थिताम्श्चैव तान् प्रेक्ष्यपिता पुत्रानिवान्वगात्

teṣām caiva svastyayanam maharṣiḥ sa cakāra ha |
prasthitāmścaiva tān prekṣyapitā putrānivānvagāt

ततः प्रचक्रमे वक्तुम् वचनम् स महामुनिः ।
भर्द्वाजो महातेजा रामम् सत्यपराक्रमम्

tataḥ pracakrame vaktum vacanam sa mahāmuniḥ |
bhardvājo mahātejā rāmam satyaparākramam

गङ्गायमुनयोः सन्धिमासाद्य मनुजर्षभौ ।
कालिन्दीमनुगच्छेताम् नदीम् पश्चान्मुखाश्रिताम्

gaṅgāyamunayoḥ sandhimāsādya manujarṣabhau |
kālindīmanugacchetām nadīm paścānmukhāśritām

अथासाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतसमापगाम् (प्रतिस्रोतःसमागताम् - पा.भे.) ।
तस्यास्तीर्थम् प्रचरितम् पुराणम् प्रेक्ष्य राघवौ

athāsādya tu kālindīṃ śīghrasrotasamāpagām (pratisrotaḥsamāgatām - pā.bhe.) |
tasyāstīrtham pracaritam purāṇam prekṣya rāghavau

तत्र यूयम् प्लवम् कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम् ।
ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तम् हरितच्छदम्

tatra yūyam plavam kṛtvā taratāṃśumatīṃ nadīm |
tato nyagrodhamāsādya mahāntam haritacchadam

विवृद्धम् बहुभिर्वऋक्षैह् श्यामम् सिद्धोपसेवितम् ।
तस्मै सीताञ्जलिम् कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषः शिवाः

vivṛddham bahubhirvaṛkṣaih śyāmam siddhopasevitam |
tasmai sītāñjalim kṛtvā prayuñjītāśiṣaḥ śivāḥ

समासाद्य तु तम् वृक्षम् वसेद्वातिक्रमेत वा ।
क्रोशमात्रम् ततो गत्वा नीलम् द्रक्ष्यथ काननम्

samāsādya tu tam vṛkṣam vasedvātikrameta vā |
krośamātram tato gatvā nīlam drakṣyatha kānanam

पलाशबदरीमिश्रम् रम्यम् वम्शैश्च यामुनैः ।
स पन्थाश्चित्रकूटस्य गतः सुबहुशो मया

palāśabadarīmiśram ramyam vamśaiśca yāmunaiḥ |
sa panthāścitrakūṭasya gataḥ subahuśo mayā

रम्ये मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विपर्जितः ।
इति पन्थानमावेद्य महर्षः स न्यवर्तत

ramye mārdavayuktaśca vanadāvairviparjitaḥ |
iti panthānamāvedya maharṣaḥ sa nyavartata

अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनिवर्तितः ।
उपावृत्ते मुनौ तस्मिन् रामो लक्ष्मणमब्रवीत्

abhivādya tathetyuktvā rāmeṇa vinivartitaḥ |
upāvṛtte munau tasmin rāmo lakṣmaṇamabravīt

कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते ।
इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ

kṛtapuṇyāḥ sma saumitre muniryanno'nukampate |
iti tau puruṣavyāghrau mantrayitvā manasvinau

सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीम् जग्मतुर्नदीम् ।
अथा साद्य तु कालिन्दीम् शीघ्रस्रोतोवहाम् नदीम्

sītāmevāgrataḥ kṛtvā kālindīm jagmaturnadīm |
athā sādya tu kālindīm śīghrasrotovahām nadīm

तौ काष्ठसम्घातमथो चक्रतुस्तु महाप्लवम्

tau kāṣṭhasamghātamatho cakratustu mahāplavam

शुष्कैर्वम्शैः समास्तीर्णमुलीरैश्च समावृतम् ।
ततो वेतसशाखाश्च जम्बूशाखाश्च वीर्यवान्

śuṣkairvamśaiḥ samāstīrṇamulīraiśca samāvṛtam |
tato vetasaśākhāśca jambūśākhāśca vīryavān

चकार लक्ष्मणश्छित्वा सीतायाः सुखमासनम् ।
तत्र श्रियमिवाचिन्त्याम् रामो दाशरथिः प्रियाम्

cakāra lakṣmaṇaśchitvā sītāyāḥ sukhamāsanam |
tatra śriyamivācintyām rāmo dāśarathiḥ priyām

ईष्त्सन्कह्हनाबान् तानग्तारिओअतत् प्लवम् ।
पार्श्वे च तत्र वैदेह्या वसने चूष्णानि च

īṣtsankahhanābān tānagtārioatat plavam |
pārśve ca tatra vaidehyā vasane cūṣṇāni ca

प्लवे कठिनकाजम् च रामश्चक्रे सहायुधैः ।
आरोप्य प्रथमम् सीताम् सम्घाटम् प्रतिगृह्य तौ

plave kaṭhinakājam ca rāmaścakre sahāyudhaiḥ |
āropya prathamam sītām samghāṭam pratigṛhya tau

ततः प्रतेरतुर्य त्तौ वीरौ दशरथात्मजौ ।
कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत

tataḥ prateraturya ttau vīrau daśarathātmajau |
kālindīmadhyamāyātā sītā tvenāmavandata

स्वस्ति देवि तरामि त्वाम् पार्येन्मे पतिर्वतम् ।
यक्ष्ये त्वाम् गोनहस्रेण सुराघटशतेन च

svasti devi tarāmi tvām pāryenme patirvatam |
yakṣye tvām gonahasreṇa surāghaṭaśatena ca

स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
कालिन्दीमथ सीता तु याचमाना कृताञ्जलिः

svasti pratyāgate rāme purīmikṣvākupālitām |
kālindīmatha sītā tu yācamānā kṛtāñjaliḥ

तीरमेवाभिसम्प्राप्ता दक्षिणम् वरवर्णिनी ।
ततः प्लवेनाम्शुमतीम् शीघ्रगामूर्मिमालिनीम्

tīramevābhisamprāptā dakṣiṇam varavarṇinī |
tataḥ plavenāmśumatīm śīghragāmūrmimālinīm

तीरजैर्बहुभिर्वृक्षैः सम्तेरुर्यमुनाम् नदीम् ।
ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात्

tīrajairbahubhirvṛkṣaiḥ samteruryamunām nadīm |
te tīrṇāḥ plavamutsṛjya prasthāya yamunāvanāt

श्यामम् न्यग्रोधमासेदुः शीतलम् हरितच्छदम् ।
न्य्ग्रोधम् तमुपागम्य वैदेहि वाक्यमब्रवीत्

śyāmam nyagrodhamāseduḥ śītalam haritacchadam |
nygrodham tamupāgamya vaidehi vākyamabravīt

नमस्तेऽन्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्वतम् ।
कौसल्याम् चैव पश्येयम् सुमित्राम् च यशस्विनीम्

namaste'ntu mahāvṛkṣa pārayenme patirvatam |
kausalyām caiva paśyeyam sumitrām ca yaśasvinīm

इति सीताञ्जलिम् कृत्वा पर्यगच्छद्वनस्पतिम् ।
अवलोक्य ततः सीतामायाचन्तीमनिन्दिताम्

iti sītāñjalim kṛtvā paryagacchadvanaspatim |
avalokya tataḥ sītāmāyācantīmaninditām

दयिताम् च विधेयम् च रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
सीतामादाय गच्छ त्वमग्रतो भरतानुज

dayitām ca vidheyam ca rāmo lakṣmaṇamabravīt |
sītāmādāya gaccha tvamagrato bharatānuja

पृष्ठतोऽहम् गमिष्यामि सायुधो द्विपदाम् वर ।
यद्यत्फलम् प्रार्थयते पुष्पम् वा जनकात्मजा

pṛṣṭhato'ham gamiṣyāmi sāyudho dvipadām vara |
yadyatphalam prārthayate puṣpam vā janakātmajā

तत्तत्प्रदद्या वैदेह्या यत्रास्य रमते मनः ।
गच्चतोस्तु तयोर्मध्ये बभूव जनकात्मजा

tattatpradadyā vaidehyā yatrāsya ramate manaḥ |
gaccatostu tayormadhye babhūva janakātmajā

मातङ्गयोर्मद्यगता शुभा नागवधूरिव ।
एकैकम् पादपम् गुल्मम् लताम् वा पुष्पशालिनीम्

mātaṅgayormadyagatā śubhā nāgavadhūriva |
ekaikam pādapam gulmam latām vā puṣpaśālinīm

अदृष्टपूर्वाम् पश्यन्ती रामम् पप्रच्छ साऽबला ।
रमणीयान् बहुविधान् पादपान् कुसुमोत्कटान्

adṛṣṭapūrvām paśyantī rāmam papraccha sā'balā |
ramaṇīyān bahuvidhān pādapān kusumotkaṭān

सीतावचनसम्रब्द अनयामास लक्स्मणः ।
विचित्रवालुकजलाम् हससारसनादिताम्

sītāvacanasamrabda anayāmāsa laksmaṇaḥ |
vicitravālukajalām hasasārasanāditām

रेमे जनकराजस्य तदा प्रेक्ष्य सुता नदीम् ।
क्रोशमात्रम् ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मनौ

reme janakarājasya tadā prekṣya sutā nadīm |
krośamātram tato gatvā bhrātarau rāmalakṣmanau

बहून्मेध्यान् मृगान् हत्वा चेरतुर्यमुनावने ।
विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते ।
शुभे वने वानरवारणायुते ।
समम् नदीवप्रमुपेत्य सम्मतम् ।
निवासमाजग्मु रदीनदर्शनाः

bahūnmedhyān mṛgān hatvā ceraturyamunāvane |
vihṛtya te barhiṇapūganādite |
śubhe vane vānaravāraṇāyute |
samam nadīvapramupetya sammatam |
nivāsamājagmu radīnadarśanāḥ